14. Artak Vardanyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԱԳՈՒԼԻՍԻ ԵՂԵՌՆԻ ԽՈՍՈՒՆ ՎԱՎԵՐԱԳԻՐԸ

Մեծանուն հայագետ Հրաչյա Աճառյանն իր “Քննութիւն Ագուլիսի բարբառի” ձեռագիր ուսումնասիրության (1935) բարբառային նմուշների բաժնում զետեղել է Ագուլիսի բարբառով (զոկերենով) գրված մի բանաստեղծություն՝ հետևյալ մակագրությամբ. “Սույն ոտանաւորը գրուած է հայ-թրքական ընդհարումների տպաւորութեան տակ: Թէև պարունակում է որոշ ազգայնական մտայնութիւն, բայց բարբառի համար շատ բնորոշ լինելով՝ աւելորդ չենք համարում արտատպել այստեղ”[1]:

Այդ օրերին ընդամենը մեկուկես տասնամյակ էր անցել Ագուլիսի հրեշավոր եղեռնից, երբ 1919 թ. դեկտեմբերի 24–25-ին օսմանյան զորքը և ադրբեջանցի խաժամուժը հիմնահատակ ավերեցին ու հրո ճարակ դարձրին Գողթնի հիասքանչ ոստանը՝ հայ մշակույթի նշանավոր կենտրոն Ագուլիսը[2], և “ազգայնականի” վտանգավոր պիտակից երկյուղած ականավոր լեզվաբանը, բնականաբար, խիստ զգուշավորությամբ է տեղադրել Հարություն Թումանյանի “Միր հըգÛ³;դ³;ռձ վ@ թ @ նը” (“Մեր հոգեդարձ հայրենիքը”) վերնագրով սրտառուչ բանաստեղծությունը իր նշանավոր բարբառագիտական աշխատանքներից մեկում[3]:

Ժամանակի ճանաչված գրող և մտավորական Հարություն Թումանյանը ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհաննես Թումանյանի ոչ միայն ազգանվանակիցն ու գրչակիցն է եղել, այլև հասակակիցը. ծնվել է նույն՝ 1869 թվականին, Գողթն գավառի Ագուլիս ավանում, որպես ուսուցիչ աշխատել և ստեղծագործել է Թիֆլիսում:

Հարություն Թումանյանն այնքան ճանաչված է եղել, որ նրա անուն-ազգանվան կրճատ տարբերակը Թիֆլիսի պարբերականներում և հրատարակված գրքերում տպագրվել է “Յար. Թումանեան” ձևով, իսկ Հովհաննես Թումանյանինը՝ “Յովհ. Թումանեան”:

Հար. Թումանյանը ստեղծագործել է նաև իր մայրենի բարբառով: Ագուլիսի բարբառը կամ զոկերենը՝ ըստ ավանդական միահատկանիշ դասակարգման պատկանում է հայերենի բարբառների “ում” ճյուղին, ըստ Գևորգ Ջահուկյանի մշակած բազմահատկանիշ վիճակագրական դասակարգման՝ հայերենի բարբառների արևելյան խմբակցության արևելյան (Ագուլիս-Մեղրու) բարբառախմբին[4], հայոց լեզվի ամենաառանձնահատուկ բարբառներից է: Հնչյունական համակարգը մոտ է գրաբարի հնչյունական համակարգին, ունի քմային ձայնավորներ (°@, û;, áõ0,) և քմային բաղաձայններ (գյ, կյ, քյ): Առաջին տպավորությամբ խիստ անհասկանալի լինելը հետևանք է բարբառում ձայնավորների կրած գրեթե անճանաչելի փոփոխությունների (ահ-օհ, համ-հում, բամբակ-բիմբակ, թանկ-թունգյ, մարդ-մօռդ, ուրագ-օրագյ), պարզ ձայնավորների դիմաց երկբարբառների առկայության (սիրել-սայրիլ, ինը-այնը, սպիտակ-սպայտակ, քիթ-քայնթ, ազի-օյզի, ճրագ-ճրօյգ, ասեղ-այս³;ղ, առնէտ-ըռնայտ), բայի խոնարհման առանձնահատկությունների (գնում էի-ն³;հ³;լ ըմ նել, գալիս ենք, գալիս եք-գÛáõ;լ ըք, ասացի-ահալ ըմ, ահամ) և այլն: Այս բարբառով խոսել են Գողթն գավառի Վերին Ագուլիս ավանում, Ներքին Ագուլիս, Ցղնա, Տանակերտ, Քաղաքիկ, Հանդամեջ, Դիսար գյուղերում[5]: Հինավուրց այս բարբառը վերջնականապես մարեց 1988 թ., երբ ադրբեջանցի ելուզակները Ցղնա գյուղից արտաքսեցին վերջին մի քանի տասնյակ հայ բնակիչներին[6]:

Հար. Թումանյանը հրապարակվող բանաստեղծությունը գրել է Ագուլիսի մեծ ողբերգությունից ամիսներ առաջ՝ հավանաբար կանխազգալով բարդ և հակասական իրադարձություններով լի այդ ժամանակներում հայրենի եզերքի մոտալուտ կորուստը: Այն առաջին անգամ հրապարակվել է 1919 թ.՝ “Զօկի ճրօյգ” պարբերականում[7] և, ցավոք, այսօր էլ առավել քան արդիական է, քանզի պատմական դաժան ճակատագրի բերումով արդեն հիմնովին հայաթափված և ամայացած Հայոց նվիրական Գողթն գավառի հիասքանչ մարգարիտ Ագուլիսն արդեն գրեթե մեկ դար երկու խղճուկ ադրբեջանաբնակ գյուղի է վերածված…

Ստեղծագործությունը ներկայացնում ենք գիտական տառադարձությամբ բարբառային բնօրինակով և մեր կողմից կատարված գրական հայերեն փոխադրությամբ:

ԱՐՏԱԿ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Թումանաց Հարըթյուն

Միր հըգյ³;դ³;ռձ վ³;Ã³;նը

Օհի մաջին, մօհի մաջին

Միր վ³;թ³;նը լէլիս ³;,

Ուման չիկօ՝ քÛû;մ³;գÛ արի,

Սէվ խըբերը գյէլիս³;:

Շօռ ա տըվէծ, մալլափ ծըռվէծ

Միր ըշխարքի áõ;լլáõ;րը.

Հարամիքյ ըն ակած լըցվէծ

Միր ազգի չուրք բáõ;լլáõ;րը:

Ըկընլáõ; սի, մըշտըլըղի,

Թօզա կյանքի գյա;րունքին

Սէվ մըռօջ ա, թօխպ ա ակած

Կէտված Հայօց յէրկընքին:

Դáõ; շմունն ակած, չափմիշ նարամ,

Միր օջաղը քյ³;նդ³;Ù ³;,

Հայի ճըրօգյը հընգյըց³;ն³;մ,

Աշխարք ըրնû;վ ն@րկ³;մ ³;:

Միզ կյանք տըվուղ, միզ շունչ տըվուղ

Զօկըստունը մ³;ռն³;մ ³;,

Նօ՞ր ըք, նօ՞ր ըք, քյ³;մբախտ զօկար,

Շáõ; տ հըսահիքյ, մ³;ռն³;Ù ³;:

Հարություն Թումանյան

Մեր հոգեդարձ հայրենիքը

Ահերի մեջ, մահերի մեջ

Մեր հայրենիքն է լալիս,

Չկա մեկը, որ ձեռք մեկնի,

Սև լուրեր են մեզ գալիս:

Շուռ է եկել, իսպառ ծռվել

Մեր աշխարհի ոլորքը.

Թշնամին է եկել լցվել

Մեր ազգի չորս բոլորը:

Աչքալույսի, ավետիսի,

Նորոգ կյանքի գարունքին

Սև մշուշ է, թուխպ է եկել

Դիզվել Հայոց երկնքին:

Ոսոխն եկել, մեզ թալանում,

Մեր օջախն է ավերում,

Հայի ճրագն է հանգցնում,

Հողն արյունով է ներկում:

Մեզ կյանք տվող, մեզ շունչ տվող

Զոկստանը մեռնում է,

Ո՞ւր եք, ո՞ւր եք դժբախտ զոկեր,

Շուտ հասեք դուք, մեռնում է:

Заметки

[←1]

Հ. Աճառեան. Քննութիւն Ագուլիսի բարբառի, Երևան, 1935 (ապակետիպ), էջ 309:

[←2]

Հ. Հախնազարեան. Գողթան գաւառ.– Ագուլիսի և շրջակայ գիւղերի եղեռնը, Թեհրան, 1991, էջ 313–377:

[←3]

Հ. Աճառեան. նշվ. աշխ., էջ 309–310:

[←4]

Գ. Ջահուկյան. Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան, 1972, էջ 136:

[←5]

Ս. Սարգսեանց. Ագուլեցոց բարբառը (զօկերի լեզուն), Մոսկվա, 1883:

[←6]

Ա. Վարդանյան. Արմատներ.– Ինչպես հայաթափվեց Նախիջևանը, Երևան, 2006, էջ 94–98:

[←7]

«Զօկի ճրօյգ» (Թիֆլիս), 3. IV. 1919: