8. Rafik Nahapetyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԶԱՐԳԱՑՄԱՆ ՀԻՄՆԱԿԱՆ ՈՒՂՂՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԵՎ ԳԻՏԱՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

(1950–1980-ական թվականներ)

ՌԱՖԻԿ ՆԱՀԱՊԵՏՅԱՆ

Խորհրդային շրջանում հայ ազգագրության զարգացման ընթացքը կարելի է բաժանել երկու ժամանակաշրջանի. ա) 1920–1940-ական թվականներ, երբ տակավին գործում էին դեռևս նախահեղափոխական շրջանից հայտնի բազմավաստակ ազգագրագետներ և բանագետներ (Ե. Լալայան, Խ. Սամուելյան, Ստ. Լիսիցյան, Մ. Աբեղյան, Հ. Օրբելի և այլք), բ) 1950–1980-ական թվականներ, երբ ասպարեզ եկան ազգագրագետների նոր սերունդ, որոնք, առաջնորդվելով Ստ. Լիսիցյանի “Ազգագրական հարցարան”-ով (Երևան, 1946), դաշտային ազգագրական նոր նյութեր հավաքելուն զուգընթաց, շարունակում են իրենց աշխատություններում ոչ միայն ուսումնասիրել դրանք, այլև՝ գիտական ընդհանրացումներ կատարել: Այս շրջանում իրականացվում է նաև շրջադարձ դեպի ժողովրդի ժամանակակից կենցաղի ու մշակույթի ուսումնասիրությունը: Ազգագրագետի խնդիրն է դառնում պատմահամեմատական մեթոդի կիրառմամբ կենցաղում դրսևորվող նոր երևույթները լուսաբանել պատմական դինամիկ կապի մեջ, ցույց տալ, թե կենցաղային այս կամ այն երևույթն ինչպիսի փոփոխություններ է կրում և ինչով են դրանք պայմանավորված[1]: Այս շրջանում ուշադրության կենտրոնում է եղել հայ ժողովրդի կենցաղում խորհրդային շրջանում կատարված փոփոխությունների ուսումնասիրության հարցը, թեև շատ հաճախ այն ներկայացվել է նկատելի չափով իրականության գունազարդմամբ, շքահանդեսային երանգներով: Ոչ միշտ է ճիշտ լուսաբանվել ազգային մշակույթի լավագույն ավանդույթները զարգացնելու հարցը:

1953 թ. Գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտում կազմակերպվեց ազգագրության խումբ (1953–1955 թթ. խմբի ղեկավար՝ Է. Կարապետյան, 1955–1959 թթ.՝ Դ. Վարդումյան), ապա՝ Պատմության ինստիտուտի, Պատմության պետական թանգարանի հնագետ ու ազգագրագետ կադրերի, նաև Գրականության ու Արվեստի ինստիտուտների բանահյուսության և պարարվեստի մասնագետների համախմբմամբ 1959 թ. հիմնվեց ՀՍՍՀ ԳԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտը (ՀԱԻ, հիմնադիր տնօրեն՝ Բ. Առաքելյան, 1912–2004): Դրանում ազգագրության (վարիչ՝ Դ. Վարդումյան, 1923–2005) բաժնի ստեղծումը նշանակալի դեր խաղաց հայ ազգագրության զարգացման, մասնավորապես, մասնագետ կադրեր պատրաստելու, գիտահետազոտական աշխատանքներ իրականացնելու, հանրապետության և արտերկրի հարակից շրջաններում գիտարշավներ կազմակերպելու, ազգագրական ու բանահյուսական նյութեր հավաքելու գործում: Ստեղծվեց գիտական մի կոլեկտիվ, որը մեծ եռանդով ձեռնամուխ եղավ Հայաստանի հնագիտության, ազգագրության, վիմագրության, բանահյուսության, երաժշտության և պարարվեստի ուսումնասիրությանը: 10 տարում ինստիտուտի աշխատակիցների թիվը 22-ից հասավ 81-ի, որոնցից 56-ը գիտաշխատողներ էին, մեկը՝ ՀՍՍՀ ԳԱ թղթակից անդամ, 7-ը՝ գիտությունների դոկտոր, 30-ը՝ գիտությունների թեկնածու[2]: 1950–1980-ական թվականներին ազգագրագետ երախտավորներից էին՝ Վ. Բդոյանը (1910–1986), Կ. Մելիք-Փաշայանը (1919–1981), Է. Կարապետյանը (1920–1997), Ա. Օդաբաշյանը (1924–1998), Ս. Դավթյանը (1893–1978), Վ. Աբրահամյանը (1908–1986), Ն. Ավագյանը (1922–2007), Կ. Սեղբոսյանը (1928–2009), Լ. Պետրոսյանը (1929–2010), Դ. Վարդումյանը (1923–2005), Յու. Մկրտումյանը (1939–2005), Կ. Աթոյանը (1927–2000), Զ. Խառատյանը (1952–1992) և ուրիշներ: Այս ամենի շնորհիվ ազգագրության բնագավառում տարվող գիտահետազոտական աշխատանքները կենտրոնացան հիմնականում ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում, իսկ Հայաստանի պատմության պետական թանգարանը շարունակեց զբաղվել ֆոնդերի հարստացմամբ, գիտական մշակմամբ և ցուցադրումների կազմակերպմամբ: Դաշտային ազգագրական նյութերի գրառման նպատակով գիտական արշավախմբերի կազմակերպման, մասնագետ կադրերի պատրաստության, ասպիրանտական նոր տեղերի ստեղծման, Մոսկվայի, Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ-Պետերբուրգ), Թբիլիսիի և այլ քաղաքների առաջատար ինստիտուտների հետ մասնագիտական կապերի ստեղծման ու այդ տարիներին հրատարակվող ազգագրական հետազոտությունների մեծ մասի խմբագրման ու հրատարակման գործում անուրանալի ներդրում ունեցավ Դ. Վարդումյանը:

Եթե հետպատերազմյան մի ամբողջ տասնամյակ՝ 1945–1955 թթ., գիտական արշավախմբերը սակավաթիվ անձնակազմ ունեին և կազմակերպվում էին դեպքից դեպք, ապա 1950-ական թվականների կեսերից սկսած դրանք դառնում են բազմանդամ ու բազմապրոֆիլ, ընդլայնվում է նաև դաշտային հետազոտությունների աշխարհագրությունը: Հավաքված նյութերը օգտագործվում են ինչպես թեմատիկ պլանային, այնպես էլ՝ ընդհանրացնող աշխատություններում, որոնք ընդգրկում են ժողովրդական կենցաղի, սովորությունների ու մշակույթի ամենատարբեր կողմերը: Արշավախմբերը գործուղվում են անհատական, փոքր ու մեծ խմբերով և, որպես նորույթ՝ տեխնիկական նոր հնարավորություններով (լուսանկարիչ, ճարտարապետ, ձայնագրող՝ համապատասխան սարքավորումներով): Այս և հետագա տարիների դաշտային հետազոտությունների շնորհիվ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ազգագրության բաժնում ստեղծվում է ազգագրական գրառված և պատկերազարդային (լուսանկարներ, կինոֆիլմեր, չափագրություններ) և այլ նյութերի հարուստ արխիվ: Ազգագրական դաշտային աշխատանքներն ամփոփվում են համամիութենական գիտական նստաշրջաններում՝ հաշվետվությունների ձևով: Այս շրջանում ուրվագծվում է նաև հայ ազգագրագետների նախասիրությունների շրջանակը:

Ազգագրության և բանահյուսության զարգացման համար նշանակալի ձեռնարկում էր 1970 թ. “Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն” (ՀԱԲ) մատենաշարի ստեղծումը Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտում: Բացառիկ էր դրա նշանակությունը՝ հատկապես պատմաազգագրական շրջանների ու գաղթօջախների վերաբերյալ, ինչպես նաև՝ թեմատիկ-մենագրական բնույթի հետազոտությունների հրապարակման առումով: Դրանով իսկ նորովի վերականգնվում են “Ազգագրական հանդեսի” (1896–1916) ընդհատված ավանդույթները: Հայ ազգագրագետների ջանքերով հրատարակվել են նաև “Աշխարհի ժողովուրդները” մատենաշարի՝ “Կովկասի ժողովուրդները” հատորի “Հայեր” բաժինը”[3], “Երկրներ և ժողովուրդներ” մատենաշարի “Հայաստան” բաժինը[4]:

1978 թ. փետրվարի 16-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Սարդարապատում հիմնվեց Հայաստանի ազգագրության, ազգային-ազատագրական պայքարի պետական թանգարանը (ՀԱԱՊՊԹ, հիմնադիր տնօրեն՝ Լավրենտի Բարսեղյան, 1937–2014): Բացառիկ է նաև այս թանգարանի դերը. այն շուտով վերածվում է գիտամշակութային ու կրթադաստիարակչական համալիրի, որտեղ պահպանվում, ցուցադրվում և ուսումնասիրվում են հայ ժողովրդի մշակութային ժառանգությանը վերաբերող պատմամշակութային արժեքներ՝ հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերը: Այստեղ կենտրոնացվել են 70-հազարից ավելի մշակութային արժեքներ՝ հավաքածուների 5 թեմատիկ բաժիններով. 1. հնագիտական՝ հնագույն և միջնադարյան արվեստ, արհեստներ, կրոնապաշտամունքային առարկաներ, 2. ազգագրական՝ աշխատանքի գործիքներ, արհեստներ, ազգային խոհանոց, օժանդակ տնտեսաձևեր, գորգ ու կարպետ, ժանյակ, ասեղնագործություն, կահույք, ազգային տարազ ու զարդեր, ընտանիքին և ազգային տոնացույցին վերաբերող առարկաներ, 3. լուսանկարներ, նկարներ, փաստաթղթեր, արխիվային նյութեր, 4. ժամանակակից դեկորատիվ կիրառական արվեստ, 5. այլ ժողովուրդների էթնիկ մշակույթին առնչվող նմուշներ: Թանգարանը ծավալում է նաև գիտակազմակերպչական գործունեություն: Այստեղ պահվող հարուստ ու բազմաբնույթ հավաքածուները գիտացուցադրական և գիտահետազոտական լայն գործունեության հնարավորություն են ընձեռել:

Դրվատելի է Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի (ՀՊՊԹ) ազգագրության բաժնի վարիչների հետագա գործունեությունը [Վ. Բդոյան (1949–1959), Վ. Աբրահամյան (1959–1979), Ն. Ավագյան (1979–1989)], ինչպես և Սարդարապատի ազգագրության թանգարանի [տնօրեն՝ Լ. Բարսեղյան (1978–1986)] դերն ազգագրական ու հնագիտական հավաքածուների ձեռքբերման և ցուցադրությունների կազմակերպման, գիտական հետազոտությունների իրականացման գործում:

Ազգագրագետ կադրերի պատրաստման, պատմաազգագրական հետազոտությունների իրականացման գործում նշանակալի դեր խաղաց ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետում 1969 թ. հնագիտության, ազգագրության և աղբյուրագիտության բաժնի ու համանուն ամբիոնի ստեղծումը (վարիչ՝ Ա. Գ. Աբրահամյան, 1903–1983): Դրանով հանրապետությունում նոր հեռանկարներ բացվեցին ազգագրագետ կադրերի պատրաստման և առհասարակ ազգագրական գիտության ծավալման համար: Ամբիոնում դասախոսություններ կարդալու համար հրավիրվել էին հանրապետության մի շարք ականավոր գիտնականներ՝ ՀՍՍՀ ԳԱ ակադեմիկոսներ Բ. Առաքելյանը, Բ. Պիոտրովսկին, պատմական գիտությունների դոկտորներ ու թեկնածուներ Վ. Բդոյանը, Պ. Մուրադյանը, Ս. Բարխուդարյանը, Ս. Հարությունյանը, Կ. Մելիք-Փաշայանը, Դ. Վարդումյանը և ուրիշներ: 1989 թ. Հնագիտության, ազգագրության և աղբյուրագիտության ամբիոնի հիմքի վրա ձևավորվեցին, ինքնուրույն ամբիոններ դարձան Հնագիտության և Ազգագրության ամբիոնները: Ազգագրության ամբիոնի առաջին վարիչ դարձավ Յուրի Մկրտումյանը (1989–1994): Այս և հետագա տարիներին Մոսկվայից պարբերաբար դասախոսություններ կարդալու էին հրավիրվում միութենական նշանավոր ազգագրագետներ՝ Ս. Տոկարևը, Ս. Հարությունովը, էթնոսոցիոլոգ՝ Յու. Հարությունյանն ու ուրիշներ: 1974 թ. հրատարակվում է Վ. Բդոյանի “Հայ ազգագրություն (համառոտ ուրվագիծ)” բուհական ուսումնական ձեռնարկը:

Այս շրջափուլում հայ ժողովրդի ազգագրական հետազոտությունը համապարփակ բնույթ է ստանում թե՛ դաշտային ազգագրական նյութեր ու թանգարանային ցուցանմուշներ հավաքելու, թե՛ թեմատիկ ուսումնասիրություններ կատարելու առումով: Օգտագործելով 1964 թ. Մոսկվայում կայացած Մարդաբանական ու ազգագրական գիտությունների միջազգային VII, 1973 թ. Չիկագոյի (ԱՄՆ) համաժողովների, 1987 թ. Երևանի համամիութենական գիտաժողովի մասնակիցների հետ սերտ շփումների հնարավորությունները և շարունակելով հայ ազգագրության ավանդույթները՝ հայ գիտնականները հրատարակեցին հայոց տնտեսական զբաղմունքներին, նյութական և հոգևոր մշակույթին, հասարակական-ընտանեկան հարաբերություններին, կենցաղին ու սովորույթներին, ինչպես նաև՝ խորհրդային շրջանում դրանց վերափոխությանը նվիրված աշխատություններ:

1980-ական թվականները հատկանշվում են տակավին 1950-ական թթ. սկսված երիտասարդ, խոստումնալից կադրերի պատրաստմամբ, հատկապես՝ ասպիրանտուրայի միջոցով: Այդպիսի հնարավորություններ ունեին ինչպես Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ազգագրության ու 1981 թ. հիմնված էթնոսոցիոլոգիայի (հիմնադիր-վարիչ՝ Է. Կարապետյան) բաժինները, այնպես էլ՝ ԵՊՀ ազգագրության ամբիոնը: Այս ամենով հնարավոր եղավ համապատասխան կադրերով պարբերաբար համալրելու ազգագրական հաստատությունների, Հայաստանի ազգագրության թանգարանի (Սարդարապատ) և հանրապետության մյուս թանգարանների գիտական աշխատակազմերը: Հայ ազգագրությամբ ակտիվ զբաղվողներից էին նաև Ռուսաստանի ազգաբանության և մարդաբանության ինստիտուտի Կովկասի բաժնի վարիչ՝ ՌԴ ԳԱ թղթակից անդամ, պատմագիտության դոկտոր Ս. Հարությունովն ու նույն ինստիտուտի գիտնական քարտուղար, պատմագիտության դոկտոր Ա. Տեր-Սարգսյանցը:

1950–1980-ական թվականներին սկզբնապես Պատմության ինստիտուտի, ապա ՀԱԻ ամենամյա գիտարշավների ու անհատական գործուղումների, նաև ՀՊՊԹ և ՀԱԱՊՊԹ, ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի ազգագրության ամբիոնի գիտարշավների միջոցով ազգագրական հետազոտության են ենթարկվել Խորհրդային Հայաստանի պատմաազգագրական շրջանները, իհարկե, ոչ ամբողջությամբ, դժվարություններով հանդերձ՝ Արցախն ու Ուտիքը, Ջավախքի, Բոլնիս-Դմանիսի, Աբխազիայի, Կրասնոդարի երկրամասի և Ռոստովի մարզի հայաբնակ շրջանները[5]: Արժեքավոր նյութեր են նաև հայթայթվել սիրող բանահավաքների միջոցով, որոնց շնորհիվ համապատասխան հաստատություններում հարստացվել են արխիվային պահոցները: Այս շրջանում աշխուժանում է ժողովուրդների ժամանակակից կենցաղի ու մշակույթի ուսումնասիրությունը: Եթե մինչ այդ ազգագրագետն արդի կենցաղը դիտում էր միայն տոհմային կարգերի վերապրուկները հայտնաբերելու մղումով, ապա այժմ առաջին պլան է մղվում ժողովրդի կենցաղը հենց իր գործողության, հասարակական մյուս երևույթների հետ փոխադարձ կապի մեջ քննելու միտումը:

Եթե գնահատելու լինենք 1950–80-ական թվականների ազգագրական ձեռքբերումները՝ դաշտային նյութի, թանգարանային ցուցանմուշներ հավաքելու, թեմատիկ ուսումնասիրություններ կատարելու առումով, ապա այդ ժամանակահատվածը կարելի է համարել մեծ առաջընթացի շրջափուլ: Այժմ փորձենք դրանք արձանագրել ըստ հայ ազգագրության առանձին ոլորտների:

Արտադրական մշակույթ: Հայ ազգագրագետները խնդրո առարկա ժամանակամիջոցում մեծապես կարևորել են զբաղմունքների՝ երկրագործական և անասնապահական մշակույթների ուսումնասիրությունը[6]: Առանձնապես նշելի է Վ. Բդոյանի՝ իբրև հայ ազգագրության անխոնջ մշակի գործունեությունը: Այսպես՝ 1950 թ. լույս է տեսնում նրա “Երկրագործական պաշտամունքի մի քանի հետքեր հայերի մեջ”[7] թեկնածուական ատենախոսության սեղմագիրը, որում քննության են առնվել երկրագործական պաշտամունքի հետ առնչվող հարցերը: Նրա “Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում” ծավալուն մենագրությունը նախադեպը չունի ազգագրական գիտության մեջ: Դրա համառոտ տարբերակը 1972 թ. լույս է տեսել Հունգարիայում՝ գերմաներեն: Վարող տեխնիկայի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունից Վ. Բդոյանին պարզ է դառնում՝ Հայաստանում գոյություն է ունեցել դաշտամշակության երկու գլխավոր համալիր՝ շաղացան՝ համընդհանուր էր ամբողջ երկրում և շարքացան՝ կիրառված է եղել Վանա լճի ավազանում, որի հնամենիությունը փոխանցվել է ուրարտական շրջանից: Գրքում մանրամասն նաև ուսումնասիրված են վարող, փխրեցնող ու հարթող արտադրամիջոցները, լծասարքերը, բերքահավաքի գործիքները, կալսելու տեխնիկան, աշխատաեղանակները, աշխատանքը կազմակերպելու համայնքային ձևերը, երկրագործական պաշտամունքի դրսևորումները և այլն:

Հայոց անասնապահական մշակույթին նվիրված “Անասնապահության ձևերն Արևելյան Հայաստանում” իր աշխատության մեջ Յու. Մկրտումյանը ներկայացնում է հյուսիսարևելյան Հայաստանի անասնապահության պատմական զարգացման առանձնահատկությունները XIX դարավերջին և XX դարասկզբներին, նստակյաց ու հեռագնա անասնապահությունը և տարածվածության շրջանակները, անասնապահական աշխատանքի կազմակերպման հնավանդ ձևերը, յուրահատկությունները: Հետազոտության մեջ առանձնապես գիտական հետաքրքրություն են ներկայացնում անասուններն արածեցնելու համար ստեղծված ընկերակցությունները (“Սարի համգյալ”) ու անասնապահների անհատական և հասարակական վարձակալման ձևերի հարցը: Նա բացահայտել է ընկերակցությունների երեք ձև՝ կարողությամբ հավասար ազգականների, կարողությամբ հավասար հարևանների և կարողությամբ տարբեր հարևանների ու ազգականների: Դրանց ազգագրական ուսումնասիրությունը հնարավորություն է տվել բացահայտելու հասարակական կազմակերպությունների հնավանդ ձևերի այն մնացուկները, որոնք դեռևս XIX դ. երկրորդ կեսին և XX դ. սկզբին պահպանվել էին հայկական իրականության մեջ: Գրքում հմտորեն բացահայտվել են անասնապահական մշակույթով պայմանավորված բնակավայրերի տիպերը, կաթնատնտեսական սպասքը, յուրահատուկ հագուստը, ուտեստը, ընտանիքների գերդաստանական կենսակերպը, հայ կնոջ ակտիվ դերը և բարձր հեղինակությունը. հարցեր, որոնք կարևոր են հայ ժողովրդի պատմության ու ազգագրության ուսումնասիրման տեսակետից: Նրա ուշագրավ հետազոտություններից մեկն էլ նվիրված է Անդրկովկասի ժողովուրդների անասնապահության ձևերի ուսումնասիրությանը[8]:

Հայոց օժանդակ տնտեսաձևերից շերամապահական ու մեղվապահական մշակույթներին են նվիրված Ա. Պետրոսյանի՝ “Հայոց շերամապահական մշակույթը” (1987) և Ա. Գասպարյանի՝ “Մեղվաբուծությունը Հայաստանում” (1982) մենագրությունները: Երկու աշխատություններն էլ գրվել են մատենագիտական, հնագիտական և, հատկապես, ազգագրական նյութերի համեմատական ուսումնասիրության հիման վրա, շարադրված են դրանց սկզբնավորման պատմությունը, տնտեսության այդ ճյուղերում դարերով կուտակված հավատալիքներն ու ծեսերը, դրանց կիրառական կարևոր նշանակությունը: Մեզանում, սակայն, մինչև 1980-ական թվականներն ուշադրություն չէր դարձվում տնտեսության այնպիսի օժանդակ ճյուղերի ուսումնասիրությանը, ինչպիսիք են՝ թռչնաբուծությունը, որսորդությունն ու ձկնորսությունը և տնայնագործությունը:

Միջնադարյան Հայաստանի արհեստներն ուսումնասիրել են Վ. Աբրահամյանն ու Բ. Առաքելյանը: Վ. Աբրահամյանը հայ և օտար մատենագիրների, ճանապարհորդների տեղեկությունների հիման վրա գրել է “Արհեստները Հայաստանում IV–XVIII դդ.” (1956), նաև “Հայ համքարությունները Անդրկովկասի քաղաքներում (18–20 դարի սկիզբ)” (1971) աշխատությունները: Գրքերում հեղինակը մանրամասն անդրադառնում է միջնադարյան Հայաստանի տնտեսական-քաղաքական կյանքի, արհեստների ամենաբազմազան կողմերի և, վերջապես, արհեստավորական համքարային կազմակերպությունների, դրանց ներքին ու վարչական կառուցվածքի վերաբերյալ հարցերին:

“Քաղաքները և արհեստները Հայաստանում IX–XIII դդ.” երկհատոր (հ. 1, 1958, էջ 133–353, հ. 2, 1964, էջ 124–205) աշխատության մեջ Բ. Առաքելյանը հանգամանորեն, առանձին գլուխներով, ըստ հայ և օտար աղբյուրների տվյալների ներկայացնում է արհեստների բազմաթիվ տեսակներ՝ մետաղագործություն (դարբնություն, զինագործություն, պղնձագործություն, ոսկերչություն), նաև՝ փայտի մշակում, փորագրում, քարակոփություն, շինարարական այլ արհեստների, կավագործության և ապակեգործության, գործվածքների, գորգերի ու կաշվեղենի արտադրության հետ կապված արհեստներ, գրչություն և կազմարարություն, դեղորայքի ու անուշահոտ յուղերի պատրաստում և բազմաթիվ այլ արհեստատեսակներ: Երկրորդ հատորում էլ անդրադառնում է IX–XIII դարերի արհեստավորական համքարությունների գործունեությանը:

Արհեստների ուսումնասիրությանն է նվիրված Կ. Սեղբոսյանի “Արհեստավորական ավանդույթները և դրանց արտահայտությունները լենինականցիների կենցաղում” (ՀԱԲ, հ. 6, 1974) ուսումնասիրությունը, որը, ի տարբերություն նախորդների, հիմնականում գրվել է տասնյակ տարիների ընթացքում հեղինակի գրառած դաշտային ազգագրական նյութերի հիման վրա: Սույն աշխատության մեջ պատմաազգագրական տեսանկյունից քննվում են Լենինականի (Գյումրի) քաղաքի արհեստավորական հիմնական ավանդույթներն ու համքարությունների գործունեությունը, կենցաղային սովորույթները և դրանց վերափոխումը քաղաքային կյանքի պայմաններում: Խեցեգործության, բրուտագործության արհեստներին է նվիրված Ե. Սարգսյանի ուսումնասիրությունը[9], որը խեցեգործության գծով ներկայացնում է XIX դ. վերջերի և XX դ. նյութերը, արտադրվող պարագաների տեսակները, աշխատանքի գործիքներն ու աշխատաեղանակները, խեցեգործական արվեստը:

Արտադրական մշակույթի կարևոր ոլորտներից մեկն էլ ժողովրդական փոխադրամիջոցներն են: Խնդրին հնագիտական պեղումների արդյունքներով այս կամ այն չափով անդրադարձել է Բ. Պիոտրովսկին[10]: 1950–1960-ական թվականներին Սևանա լճի ավազանի Լճաշեն գյուղի մոտակայքում կատարված պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են տակավին ուշ բրոնզի դարաշրջանի (մ. թ. ա. XIV–XIII դդ.) մի քանի երկանիվ ու քառանիվ սայլեր, ծածկավոր քառանիվ շքասայլեր, որոնք Լալայանի պեղած սայլի տարատեսակներն են: Այնտեղ գտնվել են նաև ճաղավոր անիվներով կառքեր, որոնք նման են ուրարտական ռազմակառքերին: Այս նյութերը հնագետ Հ. Մնացականյանը հրատարակել է առանձին հոդվածներով[11]: Հնագույն փոխադրամիջոցների տեսակներով ու դրանց զարգացման հարցերով է զբաղվել հնագետ Ստ. Եսայանը[12]: Նա հատկապես անդրադարձել է մ. թ. ա. XV–XIII դարերի անիվավոր փոխադրամիջոցների պատմությանը. հետազոտման նյութերը վերաբերում են պեղածո երկանիվ և քառանիվ բեռնատար սայլերին, երկանիվ կառքերին, ռազմակառքերին: Դրանց նախնական տիպերը բնութագրող պատկերներ են պարունակում Սյունիքի և Գեղարքունյաց ժայռապատկերները, որոնց ակունքները հասնում են մ. թ. ա. V–IV հազարամյակները[13]: Հնագիտական, մատենագրական և, մասնավորապես, ազգագրական նյութերի հիման վրա փոխադրամիջոցներին է նվիրված Լևոն Պետրոսյանի[14] մենագրությունը: Նա առավել հանգամանորեն է անդրադարձել հայոց հաղորդակցության երթուղիներին, փոխադրամիջոցների տեսակներին, հարմարանքներին ու եղանակներին: Հեղինակն առանձին հոդվածներով նաև անդրադարձել է ազդանշանային հաղորդակցության միջոցներին, հատկապես՝ հայ ժողովրդի կենցաղում ու ռազմական պայմաններում լայնորեն կիրառություն գտած հնչյունային և տեսողական ազդանշանային համակարգին[15]:

Ուսումնասիրվել և շարունակվում են հետազոտվել հայկական չափ ու կշիռների համակարգերը: Շատ արժեքավոր են կշիռների, երկարության և մակերեսների, չափական համակարգերի վերաբերյալ Ռ. Վարդանյանի հետազոտությունները[16]: Վերջինս այս բնագավառում թարմություն է հաղորդում՝ շնորհիվ Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանի հնագույն ձեռագրերի, որոնք պահպանում են ճշգրիտ ու չուսումնասիրված տվյալներ: Այս և իր գրառած տվյալների հիման վրա նա հետազոտել է չափման միավորները:

Կենսապահովման մշակույթ: Կենսապահովման մշակույթի կարևոր ոլորտներ են հայկական բնակավայրերն ու կառույցները: Համառոտ գծերով հայկական բնակավայրի ու բնակարանի համալիրների ուսումնասիրությունը տրված է “Народы мира” մատենաշարի “Народы Кавказа”, II հատորում (էջ 504–513): XX դարի 60–
80-ական թվականներին հրատարակվեցին դրանց վերաբերյալ մի շարք ուսումնասիրություններ, որոնք, սակայն, հիմնականում ճարտարապետական ուղղվածության էին: Առավել հիշատակելի է Ս. Մնացականյանի[17] աշխատությունը, որում տրված է խորհրդային շրջանում հայկական ավանդական բնակավայրերի վերափոխման օրինաչափությունները: Այստեղ վերջինս շեշտը դրել է կոլեկտիվացման տարիների գյուղական բնակավայրերի հատակագծման ու կառուցապատման, կոլտնտեսային արտադրական կառուցվածքների, գյուղական բնակելի տան և, վերջապես, գյուղական բնակավայրերի, հասարակական կառուցվածքների վերափոխումների վրա:

Ազգագրական առումով փոխադարձ ազդեցություններով պայմանավորված՝ հայկական և վրացական տների համանման կողմերին է անդրադարձել Ռ. Աղաբաբյանը[18]: Ճարտարապետական, ինչ-որ չափով նաև ազգագրական առումով, հանգամանալի հետազոտություն է կատարված Ս. Վարդանյանի կողմից[19]: Վերջինս ներկայացրել է ժողովրդական բնակելի տների աստիճանական զարգացման պատմությունը՝ սկսած պարզագույն օթևանից մինչև բարդ հատակագծային բնակելի տները: Հանգամանորեն շարադրված է բնակելի տների էվոլյուցիան՝ կապված հայ ժողովրդի նյութական ու մշակութային կյանքի զարգացման, երկրի աշխարհագրական առանձնահատուկ պայմանների, տեղական շինանյութերի առկայության հետ և այլն: Աշտարակի ժողովրդական տան կառուցման սկզբունքներին է նվիրված Է. Հակոբյանի[20], Սյունիքի ժողովրդական տան ճարտարապետության մասին է Ն. Պապուխյանի[21], Գյումրիի ժողովրդական ճարտարապետությանն է նվիրված Ս. Մաթևոսյանի[22] և այլոց աշխատությունները: Դրանցում հեղինակները բնութագրել են տարածաշրջաններին բնորոշ ժողովրդական ինքնատիպ ճարտարապետական լուծումները: Հազարամյակների խորքից եկող այդ ժառանգության նյութական մնացորդները նրանց կողմից չափագրվել, լուսանկարվել և վերլուծության են ենթարկվել: Շոշափվել են հին քաղաքների, ավանների և գյուղերի կառուցապատման, տարբեր բնույթի շենքերի ու շինությունների կառուցվածքային, համադրվածքային և գեղարվեստական առանձնահատկությունները: Այդ նույն սկզբունքով Հայաստանի արտադրական կառույցների՝ ձիթհանների, ջրաղացների և հնձանների ուսումնասիրությանն է նվիրվել Հ. Խալփախչյանի[23] մենագրությունը: Աշխատության մեջ շարադրվում են ինչպես անցյալում, այնպես էլ խորհրդային տարիներին լայնորեն տարածված արտադրական կառուցվածքների կոմպոզիցիոն ու կառուցողական առանձնահատկությունները, նաև՝ դրանց ճարտարապետական ձևերի զարգացման պատմական փուլերի ընդհանրությունը: Նույն հեղինակը հանգամանալի ուսումնասիրություն է նվիրել նաև Հայաստանի քաղաքացիական ճարտարապետությանը[24]: Գիտնականն անդրադարձել է Հայաստանի ժողովրդական վարպետների շինարարական ավանդույթներին, միջնադարյան Ռուսիայի ու Հայաստանի շինարարական մշակութային կապերին, Հայկական լեռնաշխարհի հնագույն շինարարական մշակույթին[25]:

Հայկական ժողովրդական կառույցների ուսումնասիրման որոշ հարցեր է շոշափում նաև վրացի ազգագրագետ Թ. Ա. Չիկովանին[26], ով հիմնականում անդրադարձել է հայոց ավանդական բնակարանի հիմնական տիպի՝ գլխատան և վրաց “դարբազիների” ծագումնաբանական ու կառուցվածքային առնչակցության հարցերին:

Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի ազգագրության բաժինը մի կողմից՝ հայկական ժողովրդական շենքերին նվիրված ատլասը կազմելու, մյուս կողմից՝ հիմնախնդիրը ազգագրական համալիր ուսումնասիրության ենթարկելու անհրաժեշտությունից մղված՝ 1950-ական թվականներից հաջորդաբար կազմակերպում է գիտարշավներ Հայաստանում և նրանից դուրս գտնվող հայաշատ վայրերում՝ հնամենի կառույցների մնացորդներն ու նորերը նկարագրելու և չափագրություններ անելու նպատակով: Գիտարշավների միջոցով հարուստ նյութ կուտակվեց ապագա ուսումնասիրության համար: Դրանց մի մասի հիման վրա Դ. Վարդումյանը 1956 թ. հրատարակած աշխատության մեջ[27] ներկայացրել է Լոռու պատմաազգագրական շրջանի շենքերի ժամանակակից տեսակների հետ նաև հին շենքերի տիպերը: Գրեթե նույն ժամանակ Վ. Բդոյանն էլ հրատարակեց “Հայկական կոլտնտեսային տունն ազգագրական տեսակետից” հոդվածը[28]՝ անդրադառնալով 1950-ական թվականների բնակելի և տնտեսական շենքերին ու դրանց զարգացման ընթացքին: Հայ կոլտնտեսականների բնակարաններին նվիրված բաժին ունի Դ. Վարդումյանի և Է. Կարապետյանի համատեղ աշխատությունը[29]: Հայկական տան առանձին բաժանմունքներին է անդրադարձել նաև ռուս ազգագրագետ Մ. Իլյինան[30]: Մեկ այլ խորհրդային հետազոտող՝ Վ. Վիտովը, առաջ քաշեց բնակավայրերի և բնակարանների դասակարգման չափանիշներ, որոնք հետագայում դարձան խորհրդային մյուս հետազոտողների համար մեթոդական ուղենիշներ[31]:

Հիմնախնդրի ուսումնասիրության շրջանակներում հայ գիտական ազգաբանության մեջ նոր երևույթ էր Է. Մարգարյանի (ղեկավար), Ս. Հարությունովի, Ի. Բարսեղյանի, Ս. Ենգիբարյանի, Է. Մելքոնյանի, Յու. Մկրտումյանի, Կ. Սարինգուլյանի “Կենսապահովման մշակույթը և էթնոսը” խորագրով համատեղ էթնոմշակութաբանական հետազոտությունը[32]: Այստեղ բնակավայրերի ու բնակարանների էթնոմշակութաբանական հետազոտության ուշագրավ փորձ են կատարել Է. Մելքոնյանը և Յու. Մկրտումյանը: Է. Մելքոնյանը Հայաստանի լեռնային (Սյունիք), նախալեռնային (Շիրակ), հովտային (Արարատյան դաշտավայր) արեալների ավանդական և ժամանակակից բնակավայրերի համահայկական տիպերի բնութագրության փորձ է կատարել՝ կախված դրանց ձևավորման վրա ազդող բնաէկոլոգիական, սոցիալ-տնտեսական գործոններից ու ազգային ավանդույթներից[33]: Յու. Մկրտումյանը, ըստ Հայաստանի երեք խոշոր պատմաազգագրական շրջանների դաշտային ազգագրական առկա նյութերի համեմատման սկզբունքի, ներկայացրել է համահայկական բնակարանային տիպերի ձևավորման գործառութային գործունեության և զարգացման հիմնական առանձնահատկություններն ու ուղղությունները[34]: Այս հարցում հեղինակը շատ է կարևորել բնակարանների տիպերի պայմանավորվածությունն ընտանիքների կազմով ու կառուցվածքով, սոցիալ-տնտեսական զարգացման մակարդակով:

1980-ական թվականներին ազգագրագետներից Հ. Մարությանը կենցաղամշակութային առումով առավել հանգամանորեն է ուսումնասիրել հայ ժողովրդական բնակարանի ներսույթը[35]: Նա, հայկական ժողովրդական ավանդական բնակարանի գործառութային հակիրճ բնութագրությունը տալուց զատ, ներկայացրել է ժողովրդական բնակարանի ավանդական ջեռուցման և լուսավորության, կահույքի ու կարասու կիրառական և տիպաբանական բնութագրությունը, ներսույթի դեկորատիվ կիրառական տարրերի գեղարվեստական, ճարտարապետական յուրահատկությունները:

Այսուհանդերձ, թե՛ հայկական, թե՛ կովկասագիտական ու ընդհանուր ազգագրական գրականության մեջ դեռևս չմշակվեցին բնակարանի՝ որպես սոցիալական ֆենոմենի համալիր, հետազոտման համընդհանուր ճանաչման արժանացած սկզբունքներ: Դրանով հնարավորություն կընձեռվեր պատմահամեմատական խոր վերլուծության հիման վրա կատարելու կենսապահովման մշակույթի այդ բաղադրիչի լրիվ և հանգամանալի ուսումնասիրություն: Ցավոք, ինչպես բնակավայրի, այնպես էլ բնակարանի վերաբերյալ առ այսօր հայագիտության մեջ չկա համալիր, ամբողջական հետազոտություն: Եղածն առանձին հրապարակումներ են ու հոդվածներ: Հայ ազգագրական գիտության խնդիրն է ունենալ հիմնարար, հայկական ավանդական և ժամանակակից բնակավայրին ու բնակարանին նվիրված ամփոփ և ամբողջական մենագրական աշխատություններ:

Կենսապահովման մշակույթի հաջորդ կարևոր ոլորտը հայ ժողովրդական տարազն ու զարդերն են: Այս համալիրն անհամեմատ լավ է ուսումնասիրված, քան՝ նախորդը: Միջնադարյան տարազը, ըստ հայ և օտար մատենագիրների տեղեկությունների, ուսումնասիրել է Վ. Հացունին: Նա միաժամանակ հետազոտել է բուն ազգային տարազը և փոխառված օտար տեսակները: Ազգային տարազի վերաբերյալ նրա գրքի տեղեկություններն ու նկարները ներկայացնում են աշխարհիկ զգեստները և եկեղեցական ծիսական տարազը, իսկ փոփոխվածը՝ արքունի պալատական, նախարարական և զինվորական հագուստները[36]: Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի երկարամյա աշխատող Ա. Պատրիկը իր “Հայկական տարազ” գրքում տվել է հայկական տարազի բազմադարյան պատմության ուրվագիծը՝ վաղնջական ժամանակներից մինչև XX դարի կեսերը, ուր ներառված են հայկական ժողովրդական պատմաազգագրական շրջանների տարազաձևերի քարտեզը, նկարների հարուստ ալբոմը՝ 82 տախտակ, ինչպես նաև՝ օտար փոխառված տարազանմուշները[37]: Այս գրքի գիտաճանաչողական արժեքը բացառիկ է, քանզի Վ. Հացունու ուսումնասիրությունն ընդգրկում է միայն մինչև XVI դարը, մինչդեռ Պատրիկը ոչ միայն հնի վրա ավելացրել է նորը, այլև շարունակել է այն մինչև իր ապրած ժամանակներն ու կարողացել է տալ հայ ժողովրդի տարազի ընդհանուր պատկերը: Եվ ամենակարևորը. հեղինակը ջանացել է կորստից փրկել բնաջնջման ենթարկված արևմտահայության զանազան գավառների հատուկ տարազաձևերը, նաև՝ հայրենադարձներից հավաքել հին լուսանկարներ ու սփյուռքում լույս տեսած հայրենակցական և ազգագրական հրատարակություններից քաղել համապատասխան նյութեր:

1965 թ. Ֆ. Գրիգորյանը հրատարակեց “Հայկական տարազներ” ալբոմը: Հայկական տարազի, ագանելիքների, գլխի հարդարանքների հանգամանալի ուսումնասիրություն է կատարել իր գրառած դաշտային ազգագրական նյութերի հիման վրա Ն. Ավագյանը[38]: Նա հանգամանորեն ներկայացրել է Հայաստանի պատմաազգագրական տարբեր շրջաններին բնորոշ տարազային համալիրների նկարագիրն ու բնութագրությունը: Ն. Ավագյանի գրքում ներկայացված են հայկական տարազի համալիրների բաղկացուցիչ մասերը, նրա տարածման շրջանակները: Տրված են ձևվածքը, օգտագործված կարերի տեսակները, նաև՝ հագուստի զարդարման եղանակները[39]: Այս ուսումնասիրությունը յուրատեսակ, անփոխարինելի ձեռնարկ է և՛ ազգագրագետների, և՛ տարազի մասնագետների, և՛ թատերական, երգի ու պարի համույթների տարազը բեմականացնողների համար: Ուշագրավ է նաև Արցախի հայ բնակչության ժողովրդական հագուստի վերաբերյալ նրա մյուս հետազոտությունը[40]: Հայկական տարազի պատմագրությանն ու պատմաազգագրական շրջանների տարազային յուրահատկություններին է անդրադարձել նաև Վ. Բդոյանը[41]: Ուրարտական զգեստին են անդրադարձել Ս. Եսայանն ու Ս. Հմայակյանը[42], իսկ հելլենիստական դարաշրջանի հայկական տարազին՝ Գ. Տիրացյանը[43], Պոնտոսի հայության տարազի վերաբերյալ ուշագրավ է Ի. Կուզնեցովի աշխատությունը[44]: Պարագետ Սրբուհի Լիսիցյանը, պարարվեստի հետ ունեցած անմիջական առնչությունները նկատի ունենալով, իր երկհատոր “Հայ ժողովրդի հինավուրց պարերը և թատերական ներկայացումները”[45] աշխատության մեջ զետեղել է տասնյակ տարազաձևեր:

Կենսապահովման մշակույթի կարևոր բաղադրամասերից մեկն էլ ուտեստի և ըմպելիքների համակարգն է: Միջնադարյան ուտեստը մատենագիրների տեղեկությունների հիման վրա հանգամանորեն ուսումնասիրել է Վ. Հացունին[46]: Ցավոք, առ այսօր այս հիմնախնդիրն ազգագրական առումով անբավարար է ուսումնասիրված: 1960 թ. ռուսերեն, իսկ 1963 թ. հայերեն լույս է տեսնում “Հայկական խոհանոց” գիրքը: Ուշագրավ են Լ. Հարությունյանի[47] և Ս. Երեմյանի[48] վերոնշյալ գրքում զետեղած ուսումնասիրությունները: Ուտեստի վերաբերյալ առատ նյութ է զետեղված Վ. Բդոյանի “Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում” աշխատության մեջ: Հայկական ուտեստի և հացկերույթների վերաբերյալ տեսական ընդհանրացնող ուսումնասիրություն է կատարված 1983 թ. Երևանում լույս տեսած “Культура жизнеобеспечения и этнос” գրքի երրորդ՝ “Система питания” գլխում՝ Ս. Հարությունովի, Յու. Մկրտումյանի հեղինակությամբ (էջ 189–253): Ուշագրավ է ուտեստի համալիրի վերաբերյալ Ս. Հարությունովի ընդհանուր եզրահանգումների վերաբերյալ բաժինը[49]:

Սոցիոնորմատիվ մշակույթ: Այս հիմնահարցերի վերաբերյալ 1950-ական թվականներին իրենց ներդրումն ունեցան հայ ազգագրության երիտասարդ սերնդի ներկայացուցիչները՝ Վ. Բդոյանը, Է. Կարապետյանը, Դ. Վարդումյանը և այլք: Հայկական գյուղական ընտանիքի ձևերի, դրանց կառուցվածքի, ներընտանեկան հարաբերությունների, նոր երևույթ դարձած սովորույթների, հայոց հարսանեկան ծեսերի և ազգ-արենակցական խմբերի վերաբերյալ ուշագրավ հոդվածներ հրատարակեց նաև Վ. Բդոյանը[50]: Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի գիտաշխատող Է. Կարապետյանն էլ հրատարակում է “Գլխագինը հայոց հարսանեկան սովորույթների մեջ և նրա սոցիալ-տնտեսական արմատները” ռուսերեն թեկնածուական ատենախոսության սեղմագիրը[51]: Այդ տարիներին Դ. Վարդումյանն ի մի բերեց իր կատարած դաշտային հետազոտությունների արդյունքները և հրատարակեց շատ արժեքավոր, համընդգրկուն ուսումնասիրություն՝ “Լոռեցիների նոր կենցաղը”[52] վերնագրով: Այստեղ համառոտ ներկայացված են խորհրդային հասարակարգում լոռեցիների կենցաղում տեղի ունեցած արմատական փոփոխությունները: Ըստ էության, սա հայերի հին ու նոր կենցաղի հիմնական և բնորոշ կողմերի համեմատական ուսումնասիրության մի փորձ է:

1960–80-ական թվականներին հայ ազգագրական գիտության մեջ կարևոր ուշադրություն է դարձվել ընտանեկան և ազգակցական հարաբերություններին ու համայնքային կազմակերպություններին: Հայերի գերդաստանին, ազգակցական համակարգին է անդրադարձել Մ. Օ. Կոսվեն իր աշխատությունների մեջ[53], իսկ առավել հանգամանորեն առանձին մենագրությամբ հանդես է եկել Է. Կարապետյանը: Նա իբրև դոկտորական ատենախոսություն հրատարակել է երկու ուշագրավ աշխատություն, որոնք նոր խոսք էին հայ գիտական ազգագրության մեջ[54]: Գոյություն ունեցող գրավոր աղբյուրների և իր իսկ հավաքած դաշտային ազգագրական նյութերի համեմատական քննությամբ՝ հեղինակը խոր ու մանրազնին վերլուծության է ենթարկել հայ նահապետական գերդաստանը: “Հայերի ընտանեկան համայնքը” աշխատության մեջ դիտարկվել ու, ըստ ամենայնի, մեկնաբանվել են հայ ընտանեական համայնքի տնտեսական բազայի, կազմի ու կառուցվածքի, անդամների աշխատանքային և գույքային-իրավական փոխհարաբերությունների ուշագրավ բազում հարցեր: Հայտնի է, որ ընտանեկան համայնքի զարգացման ներքին օրինաչափությունների համակարգում, նահապետական-հայրիրավական սկզբունքների դրսևորման զանազան ձևերի մեջ կարևոր տեղ են զբաղեցնում նաև ազգակցական հարաբերությունները, որոնց ուսումնասիրությանն է նվիրված Է. Կարապետյանի “Ազգ-արենակցական խումբը հայերի մեջ” աշխատությունը: Դ. Վարդումյանը և Է. Կարապետյանը համատեղ հրատարակել են “Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը և ընտանեկան կենցաղը” աշխատությունը (1963): Գրքի հեղինակները խորհրդային ընտանիքի կենցաղը և ներընտանեկան հարաբերությունները առավել ամբողջական ներկայացնելու համար կիրառել են պատմահամեմատական մեթոդը թե՛ ժամանակագրական, թե՛ տարածական առումներով:

Առավել հանգամանալի հրատարակությունների հեղինակ է ԽՍՀՄ ԳԱ Կովկասագիտության ինստիտուտի գիտքարտուղար Ա. Տեր-Սարգսյանցը: Նա համահայկական դաշտային ազգագրական հետազոտությունների շնորհիվ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ կատարեց հայոց ընտանիքի, ներընտանեկան կյանքի, խուսափման սովորույթների, ամուսնահարսանեկան և այլ ծիսակարգերի վերաբերյալ, որոնք գիտնականը քննում է ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազգային մշակույթների համատեքստում[55]:

Այդ նույն մեթոդաբանությամբ հայկական ընտանիքի վերաբերյալ ուշագրավ ուսումնասիրություն է հրատարակել Զ. Խառատյանը[56]: Հայոց ամուսնաընտանեկան հարաբերությունների զարգացման ու փոփոխման, դրանց սովորութային և իրավական հիմքերի վերհանման ու լուսաբանման բնագավառում պատշաճ տեղ ունի Ս. Հովհաննիսյանի հետազոտությունը[57], իսկ ազգակցական խմբի վերաբերյալ ուշագրավ աշխատություններ հրատարակեցին Ա. Ասմանգուլյանը[58] և Տ. Ավետիսյանը[59]: Առաջ քաշվեց հայկական կենցաղում լայն տարածում ունեցած հասակային դասերի ինստիտուտի վերապրուկների ուսումնասիրության հարցը: “Հայ ժողովրդական խաղեր” գրքում դրանց անդրադարձել է նաև Վ. Բդոյանը[60]: Նոր Նախիջևանի կտրիճների դասի համանման սովորությունների հետքեր է արձանագրել Խ. Փորքշեյանը[61], իսկ Ջավախքի տղամարդկանց ու կանանց միությունների մասին ուսումնասիրություն է կատարել Ժ. Խաչատրյանը[62]: Հայաստանի տարբեր շրջաններում և հայաշատ գաղութներում տղամարդկանց ու կանանց հասակակիցների միությունների գոյությունն է արձանագրել նաև Վ. Գրիգորյանը[63]: Առավել հանգամանորեն այս մասին գրել է Լ. Վարդանյանը: Նրա “Տղամարդկանց տարիքային խմբերի ավանդույթները հայերի մեջ (XIX դ. վերջ–XX դ. սկիզբ)” աշխատությունն առաջին ամբողջական հետազոտությունն է նվիրատվական այս ծեսերի վերաբերյալ[64]: Ազգագրության ավանդութային թեմաներից է նաև գյուղական համայնքը: Արևելահայ գյուղական համայնքին է նվիրված Մ. Հակոբյանի մենագրությունը[65]:

1980-ական թվականներից սկիզբ դրվեց նաև էթնոժողովրդագրության հետ կապված հարցերի ուսումնասիրությանը[66]:

Հումանիտար մշակույթ: Հայոց հոգևոր-հումանիտար մշակույթի առանձին ոլորտները ևս հանգամանալի հետազոտման են ենթարկվել Կ. Մելիք-Փաշայանի[67],

Ա. Օդաբաշյանի[68], Լ. Աբրահամյանի[69], Զ. Խառատյանի[70], Գ. Վարդումյանի[71], Վ. Բդոյանի[72], Կ. Աթոյանի[73], Ս. Լիսիցյանի[74], Ժ. Խաչատրյանի[75], Է. Պետրոսյանի[76] կողմից:

1950–80-ական թվականներին ազգագրական նշանակալի հետազոտություններ կատարվեցին հայոց կիրառական արվեստի ոլորտում: 1955 թ. լույս տեսավ Ա. Մնացականյանի “Հայկական զարդարվեստը” ծավալուն մենագրությունը, որն առ այսօր ունի աղբյուրագիտական կարևոր նշանակություն: Նշելի են գորգագործության վերաբերյալ Վ. Թեմուրճյանի[77], Մ. Ղազարյանի[78] և Վ. Բդոյանի[79] անչափ հետաքրքիր հետազոտությունները, որոնցում ընդարձակ ակնարկներ կան պատմական անցյալի և խորհրդային տարիններին կազմակերպված գորգերի արտադրության մասին: Վ. Բդոյանի “Հայկական աղամանները” աշխատության մեջ արծարծված են Անահիտ դիցուհուն խորհրդանշող հայկական կանացիակերպ աղամանների կիրառության, նրա հետ աղերսվող աղի պաշտամունքի, քրիստոնեության շրջանում դիցուհու ծպտվելու հանգամանքների հետ կապված հարցեր: Ուշագրավ են նաև Ս. Դավթյանի՝ հայկական ժանյակի, ասեղնագործության, կարպետի, միջնադարյան կիրառական արվեստների պատմության վերաբերյալ ուսումնասիրությունները[80]: Դրանցում քննության են առնված ասեղնագործ արվեստների տեսակները, դրանց կատարման հնարները, աշխարհագրական տարածման, ազգագրական ու գեղարվեստական առանձնահատկություններին վերաբերող բազմաթիվ և բազմազան հարցեր: Նրա գրքերը լույս են սփռում կիրառական արվեստի հանիրավի մոռացված մի քանի ասպարեզների վրա: Այս առումով դրանք բացառիկ արժեք են ներկայացնում հայագիտության մեջ: Նշելի են նաև Ա. Պատրիկի[81], Ա. Գևորգյանի[82] ուսումնասիրությունները:

Կիրառական արվեստի բնագավառում տեսական բնութի ուսումնասիրություն է կատարել ակադեմիկոս Բ. Առաքելյանը: Նա 1949 թ. հրատարակել է “Հայկական պատկերաքանդակները IV–VII դարերում” աշխատությունը, որում մանրամասնորեն ուսումնասիրել է աշխարհիկ և կրոնական բովանդակություն ունեցող քարե հուշարձանները: 1969 թ. հրատարակված նրա հոդվածը[83] գրվել է Ք. ա. VI դարից մինչև Ք. հ. III դ. նյութերի հիման վրա: 1976 թ. Բ. Առաքելյանը հրատարակեց հին Հայաստանի արվեստի վերաբերյալ ընդհանրացնող մի աշխատություն, որի գիտական նշանակությունը բացառիկ է[84]: Գրքում քննարկված են ինչպես մոնումենտալ, այնպես էլ՝ կիրառական արվեստի հուշարձանները՝ քանդակները, խճանկարը, գեղարվեստական ստեղծագործությունները՝ մետաղից, քարից, կավից, ապակուց, հայ թագավորների հատած դրամների, ինչպես և՝ գեմմաների ու կնիքների պատկերագրությունը: Հեղինակը լուսաբանում է հին հայկական արվեստի ձևավորումն ու նրա զարգացման փուլերը վաղ հայկական (Ք. ա. VI–IV դդ.), հելլենիստական (Ք. ա. III–I դդ.), ինչպես նաև՝ I–III դարաշրջաններում, իսկ փայտի գեղարվեստական փորագրության արվեստին է անդրադարձել Հ. Ազատյանը՝ Վ. Բդոյանի ընդարձակ ներածական խոսքով[85]:

Թեմատիկ ուսումնասիրություններին զուգընթաց՝ հրատարակվել են նաև պատմաազգագրական առանձին շրջանների վերաբերյալ ուսումնասիրություններ, որոնցից առավել կարևորներից են Դ. Վարդումյանի[86], Վ. Պետոյանի[87], Ե. Կարապետյանի[88], Վ. Թեմուրճյանի[89], Ե. Տեր-Մկրտչյանի[90], Գ. Հալաջյանի[91], Բ. Թոռլաքյանի[92], Հովսեփ Օրբելու[93], Ս. Պատրիկի[94], Ս. Ավագյանի[95], Ռ. Գրիգորյանի[96], Կ. Չերքեզյանի[97] մենագրությունները: Երկար սպասումից հետո՝ հետմահու հրատարակվեց նաև Վ. Բդոյանի ծավալուն ուսումնասիրությունը[98]: Սրանք մեծարժեք ներդրում են հայ ազգագրական գիտության համակարգում:

Առանձին հոդվածներ են նվիրվել հայ ազգագրության պատմությանը[99]: Ցավոք, մինչ օրս չկա հայ ազգագրության պատմության ամբողջական ուսումնասիրություն: Հրատարակվել են Գ. Խրվանձտյանցի երկերի երկհատորյակը (1978, 1982), Ե. Լալայանի երկերի հինգհատորյակից 1–3-ը (1983, 1988, 2004):

Ազգագրական հետազոտություններ են նաև կատարվել Հայաստանում ապրող քրդերի[100], ռուսների[101], հույների[102] ազգագրության վերաբերյալ:

Այս շրջափուլի ձեռքբերումներից մեկն էլ բանագիտության և մարդաբանության շոշափելի հաջողություններն են, որոնք առանձին հետազոտության նյութեր են:

Նկատենք, որ այս ձեռքբերումների հետ մեկտեղ, ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում կար գաղափարախոսական այն խոչընդոտը, որը կաշկանդում էր մի կողմից անցյալի ժառանգության ամբողջական օգտագործմանն ու արտասահմանյան գործընկերների հետ մասնագիտական փոխառնչումներին, մյուս կողմից՝ աշխարհասփյուռ հայերին որպես էթնիկ ամբողջություն դիտելուն, և նրանց պատմաազգագրական ուսումնասիրությանը, խնդիր չէր դրվում դաշտային հետազոտություններ իրականացնել համապարփակ ձևով՝ բոլոր թեմաների վերաբերյալ նյութերը գրի առնելու նպատակով: “Ազգագրական հանդեսում” և “Ազգագրություն և բանահյուսություն” (նյութեր և ուսումնասիրություններ) մատենաշարում վիթխարի նյութեր են գրառված, բայց Հայաստանի բոլոր տարածաշրջանները և բոլոր թեմաները չեն, որոնք հետազոտված են, ինչպես նաև՝ շատ շրջաններ ու կենցաղի կարևոր բնագավառներ: Առ այսօր դեռևս չկան համալիր հետազոտություններ ոչ միայն Արևմտյան Հայաստանի, այլև՝ Հայաստանի Հանրապետության շատ մարզերի, ինչպես, օրինակ՝ Տավուշի, Արագածոտնի, Շիրակի, Կոտայքի, Արարատի, Լոռու, Գեղարքունիքի մասին:

ОСНОВНЫЕ НАПРАВЛЕНИЯ РАЗВИТИЯ ЭТНОГРАФИЧЕСКОЙ НАУКИ И НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЕ ИНСТИТУТЫ АРМЕНИИ

(1950–1980-е годы)

РАФИК НААПЕТЯН

Резюме

Развитие армянской этнографии в советский период можно разделить на два этапа: а) 1920–1940-е годы, когда еще трудились известные с дореволюционного периода заслуженные этнографы и фольклористы (Е. Лалаян, М. Абегян, И. Орбели и др.); б) 1950–1980-е годы, когда появилось новое поколение этнографов. Оно, опираясь на лучшие традиции прошлого и соблюдая требования указанного периода, занялось широкой собирательской и исследовательской деятельностью в Институте археологии и этнографии Академии наук АрмССР, Государственном музее истории Армении, на кафедре археологии, этнографии и источниковедения, позднее – этнографии, факультета истории Ереванского государственного университета, в Государственном музее этнографии Армении. В сферу исследования десятилетий были включены почти все историко-этнографические периоды Армении, а также значительной части других населенных армянами мест. Несколько десятков исследователей написали труды о традиционных занятиях армянского народа, самых разных сферах материальной и духовной культуры и общественно-семейной жизни, а также об их трансформациях в советском периоде.

MAIN DIRECTIONS OF DEVELOPMENT OF ETHNOGRAPHIC

SCIENCE AND SCIENTIFIC-RESEARCH INSTITUTIONS IN ARMENIA (The 1950s – 1980s)

RAFIK NAHAPETYAN

S u m m a r y

The development of the Armenian ethnography in the Soviet period can be divided into two periods: a) the 1920s – 1940s, when famous from pre-revolutionary period distinguished ethnographers and students of folklore still worked (Ye. Lalayan, M. Abeghyan, H. Orbeli and others); b) the 1950s – 1980s, when the new generation of ethnographers appeared. The latter, relying on the best traditions of the past and following the requirements of that period, was engaged in a broad collective and research activity at the institute of Archaeology and Ethnography of the Academy of Sciences of ArmSSR, the State Museum of History of Armenia, at the faculty of Archaeology, Ethnography and Source Study, later –Ethnography, faculty of the History of the Yerevan State University, at the State Museum of Ethnography of Armenia. Almost all the historical and ethnographic periods of Armenia, as well as a significant part of other places were included in the sphere of the study of decades. Several dozens of researchers wrote works on traditional occupations of the Armenians, the most different spheres of material and spiritual culture and social and family life, as well as their transformations in the Soviet period.

Заметки

[←1]

Տե՛ս Դ. Վարդումյան. Ազգագրական գիտությունը Հայաստանում 1950–1955 թթ.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր” հաս. գիտ., 1956, № 9, էջ 127–131:

[←2]

Տե՛ս Կ. Մելիք-Փաշայան. Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի 10 տարին.– ՊԲՀ, 1970, № 1, էջ 250–253:

[←3]

Տե՛ս Армяне.– Народы Кавказа, т. II, серия «Народы мира. Этнографические очерки». М., 1962, с. 435–602.

[←4]

Տե՛ս Армения.– Страны и народы. Советский Союз (Республики Закавказья. Республики Средней Азии. Казахстан). М., 1984, с. 101–141.

[←5]

Տե՛ս Д. Вардумян. Некоторые материалы по этнографии армян.– «Краткие сообщения» института этнографии им. Н. Н. Миклухо-Маклая АН СССР, т. XXXIII. М., 1960, с. 31–38; Նույնի՝ Ռոստովի մարզի հայերի մշակույթի և կենցաղի մասին.– ՀՍՍՀ ԳԱ “Տեղեկագիր” հաս. գիտ., 1961, № 10, էջ 87–99:

[←6]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Երկրագործական մշակույթը Հայաստանում, Երևան, 1972, Ю. Мкртумян. Формы скотоводства в Северо-вoсточной Армении (вторая половина XIX–начало XX в.) (историко-этнографическое исследование).– ՀԱԲ, հ. 6, Երևան, 1974, էջ 7–92:

[←7]

Տե՛ս Աշխատություններ Հայաստանի պատմության պետական թանգարանի (այսուհետ՝ ԱՀՊՊԹ), հ. 3, Երևան, 1950, էջ 5–72:

[←8]

Տե՛ս Ю. И. Мкртумян. К изучению форм скотоводства у народов Закавказья.– Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в XIX–XX вв. М., 1971, с. 116–135.

[←9]

Е. Саркисян. Гончарное искусство Армении. Ереван, 1978.

[←10]

Տե՛ս Б. Пиотровский. Ванское царство. М., 1959, с. 151–152. Հմմտ. նույնի՝ Искусство Урарту. VIII–VI вв. до н. э. Л., 1962, с. 72–77, 107.

[←11]

Տե՛ս А. Мнацаканян. Древние повозки из курганов бронзового века на побережье оз. Севан.– «Советская археология», 1957, № 2, с. 146–154, 1960, № 2, с. 139–153; «Краткие сообщения института археологии», 1961, вып. 85, с. 66–73.

[←12]

Ст. Есаян. Об одной неправильной реконструкции.– ԱՀՊՊԹ, հ. V, Երևան, 1959, էջ 95–103, Նույնի՝ Èç èñòîðèè êîëåñíîãî òðàíñïîðòà Äðåâíåé Àðìåíèè.– ИФЖ, 1960, № 3, с. 141–151; նույնի՝ Оружие и военное дело Древней Армении (III–I тыс. до н. э.). Ереван, 1966.

[←13]

Տե՛ս Գ. Կարախանյան, Պ. Սաֆյան. Սյունիքի ժայռապատկերները, Երևան, 1970, էջ 31–35, Հ. Մարտիրոսյան, Հ. Իսրայելյան. Գեղամա լեռների ժայռապատկերները, Երևան, 1971, էջ 13–14, 25–26:

[←14]

Տե՛ս Լ. Պետրոսյան. Հայ ժողովրդական փոխադրամիջոցներ: Հետիոտն և գրաստային փոխադրամիջոցներ (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն).– ՀԱԲ, հ. 6, էջ 93–158:

[←15]

Տե՛ս Լ. Պետրոսյան. Հաղորդակցության ազդանշանային կամ պայմանական միջոցները հայերի մեջ.– ՊԲՀ, 1968, № 3, էջ 191–198:

[←16]

Տե՛ս Ռ. Վարդանյան. Երկարության և հողի մակերեսի չափական համակարգերը Հայաստանում, Երևան, 1969:

[←17]

Տե՛ս Ս. Մնացականյան. Հայաստանի գյուղական բնակավայրերի ճարտարապետությունը, Երևան, 1956:

[←18]

Տե՛ս Р. А. Агабабян. Композиция купольных сооружений Грузии и Армении. Ереван, 1950.

[←19]

Տե՛ս Ս. Վարդանյան. Հայկական ժողովրդական բնակելի տների ճարտարապետու-թյունը, Երևան, 1959:

[←20]

Տե՛ս Է. Հակոբյան. Աշտարակի շրջանի ժողովրդական բնակարանի ճարտարապետությունը, Երևան, 1964:

[←21]

Տե՛ս Ն. Պապուխյան. Սյունիքի ժողովրդական բնակարանի ճարտարապետություն, Երևան, 1972:

[←22]

Տե՛ս Ս. Մաթևոսյան. Գյումրիի ժողովրդական ճարտարապետությունը, Երևան, 1965:

[←23]

Տե՛ս Հ. Խալփախչյան. Հայաստանի արտադրական կառուցվածքները, Երևան, 1961:

[←24]

Տե՛ս О. Халпахчьян. Гражданское зодчество Армении (жилые и общественные здания). М., 1971.

[←25]

Տե՛ս О. Халпахчьян. Строительные традиции народных мастеров Армении (Материалы к истории строительного искусства на примере памятников Санаина).– «Архитектурное наследство» (М.), 1953, № 3, c. 36–78; Նույնի՝ Культурные связи Владимиро-Суздальской Руси и Армении. М., 1977; Նույնի՝ Строительная культура Армянского нагорья с древнейших времен по VII в. до н. э.– «Архитектурное наследство», 1983, № 31, c. 98–132.

[←26]

Տե՛ս Т. А. Чиковани. Классификация и генезис закавказского жилища со ступенчато венцеобразным перекрытием.– Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в XIX – XX вв., вып. I. М., 1971, с. 33–37.

[←27]

Տե՛ս Դ. Վարդումյան. Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երևան, 1956, էջ 100–146, նույնի՝ Характеристика основных этнографических районов Армении в XIX веке. М., 1964.

[←28]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Հայկական կոլտնտեսային տունը ազգագրական տեսանկյունից.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր”, 1955, № 4, էջ 37–54, նույնի՝ Հայ ազգագրություն (համառոտ ուրվագիծ), Երևան, 1974, էջ 66–95:

[←29]

Տե՛ս Դ. Վարդումյան, Է. Կարապետյան. Հայաստանի կոլտնտեսականների ընտանիքը և ընտանեկան կենցաղը, Երևան, 1963, էջ 29–48:

[←30]

Տե՛ս М. Ильина. Древнейшие типы жилищ Закавказья. М., 1964.

[←31]

Տե՛ս В. Витов. О классификации поселений.– «Советская этнография» (³ÛëáõÑ»ï¨ª СЭ), 1953, № 3, с. 27–38.

[←32]

Տե՛ս Культура жизнеобеспечения и этнос. Опыт этнокультурологического исследования (на материалах армянской сельской культуры). Ереван, 1983; Տե՛ս նաև С. А. Aрутюнов, Ю. И. Мкртумян. Сельские поселения Армении. Введение.– Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 110–117.

[←33]

Տե՛ս Э. Мелконян. Сельские поселения Армении.– Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 110–149.

[←34]

Տե՛ս Ю. Мкртумян. Сельское жилище армян.– Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 150–188.

[←35]

Տե՛ս А. Т. Марутян. Армянские традиционные зернохранилища (по этнографическим материалам).– «Вестник общественных наук» АН АрмССР, 1987, № 7, с. 65–76; Նույնի՝ Интерьер армянского народного жилища (вторая половина XIX – начало XX в.). Материалы к «Кавказскому историко-этнографическому атласу».– Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 17. Ереван, 1989, с. 63–142.

[←36]

Տե՛ս Վ. Հացունի. Պատմություն հին հայ տարազին, Վենետիկ, 1924:

[←37]

Տե՛ս Ա. Պատրիկ. Հայկական տարազ, Երևան, 1967:

[←38]

Տե՛ս Ն. Ավագյան. Հայկական ժողովրդական տարազ (XIX դ. – XX դ. սկիզբ), Երևան, 1983:

[←39]

Տե՛ս Н. Авакян. Способы орнаментации традиционной одежды армян в XIX–XX вв.– СЭ, 1972, № 4, с. 108–117; Նույնի՝ Об ареалах народного костюма армян (XIX – начало XX в.).– «Кавказский этнографический сборник» (այսուհետ՝ КЭС), т. VI. М., 1976, с. 188–200.

[←40]

Տե՛ս Н. Авакян. Народная одежда армян Арцаха в XIX – начале XX в.– Хозяйство и материальная культура народов Кавказа в XIX–XX вв., вып. I. М., 1971, с. 209–223.

[←41]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Հայ ազգագրություն, էջ 95–112:

[←42]

Տե՛ս Ս. Եսայան, Ս. Հմայակյան. Ուրարտական զգեստ.– ՊԲՀ, 1980, № 3, էջ 203–215:

[←43]

Տե՛ս Գ. Տիրացյան. Դիտողություններ հելլենիստական դարաշրջանի հայկական տարազի մասին.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր”, 1959, № 11–12, էջ 97–101:

[←44]

Տե՛ս И. Кузнецов. Одежда народов Понта. М., 1955.

[←45]

Տե՛ս С. С. Лисициан. Старинные пляски и театральные представления армянского народа, т. I. Ереван, 1958, т. II. Ереван, 1972.

[←46]

Վ. Հացունի. Ճաշեր և խնջույք հին Հայաստանի մեջ, Վենետիկ, 1912:

[←47]

Տե՛ս Л. Арутюнян. О некоторых особенностях питания армянского народа.– Армянская кулинария. М., 1960, с. 29–36.

[←48]

Տե՛ս С. Еремян. Естественно-исторические основы питания армянского народа.– Армянская кулинария, с. 21–28.

[←49]

Տե՛ս С. А. Арутюнов. Система питания. Общие выводы.– Культура жизнеобеспечения и этнос, с. 254–270.

[←50]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Կոլտնտեսային ընտանեկան հարաբերություններ.– ՀՍՍՌ ԳԱ “Տեղեկագիր” հաս. գիտ., 1956, № 7, էջ 25–39, նույնի՝ Հարսանեկան ծեսերի ու սովորույթների նկարագիր, գրանցված 14-րդ դարում.– “Բանբեր Մատենադարանի”, 1956, № 3, էջ 53–56, նույնի՝ Кровнородственный «азг» и родственные отношения у армян.– СЭ, 1952, № 1, с. 189–192.

[←51]

Տե՛ս Э. Карапетян. Выкуп в свадебных обрядах армян и его социально-экономические корни.– Труды государственного исторического музея Армении, т. 3. Ереван, 1950, с. 73–146.

[←52]

Տե՛ս Դ. Վարդումյան. Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երևան, 1956:

[←53]

î»°ë М. О. Косвен. Семейная община и патрономия. М., 1963; Նույնի՝ История и этнография Кавказа (исследования и материалы). М., 1961; Նույնի՝ Կովկասի ժողովուրդների պատրոնոմիան.– ՊԲՀ, 1963, № 1, էջ 93–107:

[←54]

Э. Карапетян. Армянская семейная община. Ереван, 1958; Նույնի՝ Родственная группа «азг» у армян. Ереван, 1966.

[←55]

Տե՛ս À. Е. Тер-Саркисянц. Обычай избегания у армян и его изживание за годы Советской власти (по материалам сельских районов Армянской ССР).– ИФЖ, 1968, № 2, с. 211–218; Նույնի՝ Современная семья у армян (по материалам сельских районов Армянской ССР). М., 1972; Նույնի՝ О национальном аспекте браков в Армянской ССР (по материалам загсов).– СЭ, 1973, № 4, с. 89–95; Նույնի՝ Современные этнические процессы на Кавказе. М., 1978, с. 62–117; Նույնի՝ Современная семья у армян Нагорного Карабаха.– КЭС, т. VI, с. 11–46; Նույնի՝ Основные тенденции развития современной сельской семьи у армян.– КЭС, т. VII, 1980, с. 162–192; Նույնի՝ Брак и свадебный цикл у армян (вторая половина XIX–начало XX в).– КЭС, т. IX, 1989, с. 246–284; Նույնի՝ Армяне. Семейный быт народов СССР. М., 1990, с. 402–420.

[←56]

Տե՛ս З. В. Харатян. Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян.– Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 17, с. 7–61.

[←57]

Տե՛ս Ս. Հովհաննիսյան. Ամուսնաընտանեկան իրավունքը վաղ ավատական Հայաստանում, Երևան, 1976:

[←58]

Տե՛ս А. Асмангулян. История армянских терминов родства. Ереван, 1983.

[←59]

Տե՛ս Տ. Ավետիսյան. Հայկական ազգանուն, Երևան, 1987:

[←60]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Հայ ժողովրդական խաղեր, հ. I, Երևան, 1963, էջ 23–42:

[←61]

Տե՛ս Խ. Փորքշեյան. Նոր Նախիջևանի հայ ժողովրդական բանահյուսություն, Երևան, 1965, նույնի՝ Նոր Նախիջևանի հայ գյուղերի “Կտրիճների միությունների” մասին.– ՊԲՀ, 1966, № 3, էջ 184–192:

[←62]

Տե՛ս Ժ. Խաչատրյան. Հասակակիցների միությունները Ջավախքում.– ՊԲՀ, 1968, № 1, էջ 203–212:

[←63]

Տե՛ս Վ. Գրիգորյան. Արևմտյան Ուկրաինայի հայկական գաղութների “Կտրիճվորաց եղբայրությունների” մասին.– ՊԲՀ, 1963, № 2, էջ 115–127:

[←64]

Տե՛ս Л. Варданян. Традиции мужских возрастных групп у армян в конце XIX – начале XX в. (историко-этнографическое исследование).– Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 12. Ереван, 1981, с. 85–142.

[←65]

Տե՛ս М. Акопян. Сельская община в Восточной Армении во II пол. XIX – нач. XX вв. Ереван, 1988.

[←66]

Տե՛ л Население Еревана (этносоциологическое исследование), ред. Ю. Арутюнов, Э. Карапетян. Ереван, 1986.

[←67]

Տե՛ս Կ. Մելիք-Փաշայան. Անահիտ դիցուհու պաշտամունքը, Երևան, 1963:

[←68]

Տե՛ս Ա. Օդաբաշյան. Ամանորը հայ ժողովրդական տոնացույցում.– ՀԱԲ, հ. 9, Երևան, 1978, էջ 7–72, նույնի՝ Народные верования армян.– КЭС, т. VI, с. 107–130.

[←69]

Տե՛ս Л. Абрамян. Первобытный праздник и мифология. Ереван, 1983.

[←70]

Տե՛ս З. Харатян. Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян.– Ð²´, Ñ. 17, ¿ç 7–61:

[←71]

Տե՛ս Г. Вардумян. Дохристианские культы армян.– ՀԱԲ, հ. 18, Երևան, 1991, էջ 65–146:

[←72]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Հայ ժողովրդական խաղեր, հ. 1, Երևան, 1963, հ. 2, Երևան, 1980, հ. 3, Երևան, 1983:

[←73]

Տե՛ս Կ. Աթոյան. Ռազմա-սպորտային մենամարտերը Հայաստանում, Երևան, 1965:

[←74]

Տե՛ս Срб. Лисициан. Старинные пляски и театральные представления армянского народа, т. I. Ереван, 1958, т. II, 1972; Նույնի՝ Армянские старинные пляски. Ереван, 1983.

[←75]

Տե՛ս Ժ. Խաչատրյան. Ջավախքի հայ ժողովրդական պարերը.– ՀԱԲ, հ. 7, Երևան, 1975, էջ 7–124: Տե՛ս նաև Э. Петросян и Ж. Хачатрян. Армянский народный танец. М., 1980.

[←76]

Տե՛ս Э. Петросян. Театральные черты в средневековых армянских миниатюрах.– Армянская этнография и фольклор (материалы и исследования), т. 7. Ереван, 1975, с. 127–194; Նույնի՝ Сюжеты и образы народного драматического творчества армян.– Фольклорный театр народов СССР. М., 1985, с. 171–190.

[←77]

Տե՛ս Վ. Թեմուրճյան. Գորգագործությունը Հայաստանում, Երևան, 1956:

[←78]

Տե՛ս Մ. Ղազարյան. Հայկական գորգը (պատկերազարդ), Լոս Անջելես, 1988:

[←79]

Տե՛ս Վ. Բդոյան. Հայկական աղամաններ: Անահիտ դիցուհուն խորհրդանշող կանացիակերպ աղամաններ, Երևան, 1986:

[←80]

Տե՛ս Ս. Դավթյան. Հայկական ժանյակ, Երևան, 1966, նույնի՝ Հայկական ասեղնագործություն, Երևան, 1972, նույնի՝ Հայկական կարպետ, Երևան, 1975, նույնի՝ Դրվագներ հայկական միջնադարյան կիրառական արվեստների պատմության, Երևան, 1982:

[←81]

Տե՛ս Ա. Պատրիկ. Ուրֆայի ասեղնագործությունը, Երևան, 1985:

[←82]

Տե՛ս Ա. Գևորգյան. Արհեստները ու կենցաղը հայկական մանրանկարներում, Երևան, 1978:

[←83]

Տե՛ս Բ. Առաքելյան. Քանդակագործությունը հին Հայաստանում.– ՊԲՀ, 1969, № 1, էջ 43–69:

[←84]

Տե՛ս Բ. Առաքելյան. Ակնարկներ Հին Հայաստանի արվեստի պատմության (մ. թ. ա. VI դ. – մ. թ. III դ.), Երևան, 1976:

[←85]

Տե՛ս Հ. Ազատյան. Փայտի գեղարվեստական փորագրություն, ձեռնարկ, Երևան, 1961:

[←86]

Դ. Վարդումյան. Լոռեցիների նոր կենցաղը, Երևան, 1956:

[←87]

Տե՛ս Վ. Պետոյան. Սասնա ազգագրությունը, Երևան, 1965:

[←88]

Տե՛ս Ե. Կարապետյան. Սասուն (ազգագրական նյութեր), Երևան, 1962:

[←89]

Տե՛ս Վ. Թեմուրճյան. Գամիրքի հայերը (պատմաազգագրական ուսումնասիրություն).– ՀԱԲ, հ. 1, Երևան, 1970, էջ 9–142:

[←90]

Տե՛ս Ե. Տեր-Մկրտչյան. Վանեցոց հարսանիքը (կենցաղագրական պատկերներ).– ՀԱԲ, հ. 1, Երևան, 1970, էջ 143–202:

[←91]

Տե՛ս Գ. Հալաջյան. Դերսիմի հայերի ազգագրությունը (նյութեր և ուսումնասիրություններ), մասն Ա.– ՀԱԲ, հ. 5, Երևան, 1973, էջ 5–300:

[←92]

Տե՛ս Բ. Թոռլաքյան. Համշենահայերի ազգագրությունը.– ՀԱԲ, հ. 13, Երևան, 1981, էջ 5–154:

[←93]

Տե՛ս И. Орбели. Фольклор и быт Мокса. М., 1982.

[←94]

Տե՛ս Ս. Պատրիկ. Պատմագիրք հուշամատեան Սեբաստիոյ և գավառի հայութեան, հ. Ա, Պեյրութ, 1974, հ. Բ, Նյու Ճըրզի, 1983:

[←95]

Տե՛ս Ս. Ավագյան. Արճակի ազգագրությունն ու բանահյուսությունը.– ՀԱԲ, հ. 8, Երևան, 1978, էջ 5–186:

[←96]

Տե՛ս Ռ. Գրիգորյան. Գեղարքունիք (նյութեր և ուսումնասիրություններ).– ՀԱԲ, հ. 14, Երևան, 1983, էջ 5–263:

[←97]

Տե՛ս Կ. Չերքեզյան. Աֆիոն-Կարահիսարի գաղթօջախը, Երևան, 1986:

[←98]

Վ. Բդոյան. Ջավախքի հայոց ազգագրությունը և ժողովրդական բանարվեստը, Երևան, 2014:

[←99]

Այս առումով, թերևս, կարելի է առանձնացնել հետևյալները. Д. Вардумян. Армянская этнография за годы советской власти.– СЭ, 1962, № 4–5, с. 111–116; Նույնի՝ Ազգագրություն.– Գիտությունը Հայաստանում 50 տարում, Երևան, 1973, էջ 65–70, նույնի՝ Ազգագրություն.– ՊԲՀ, 1970, № 4, էջ 135–145, Վ. Բդոյան. Ազգագրություն.– Հայագիտությունը 50 տարում, Երևան, 1971, էջ 195–229, Կ. Մելիք-Փաշայան. Սովետահայ ազգագրության անցած ուղին.– ՀՍՍՀ ԳԱ “Լրաբեր հաս. գիտ.”, 1968, № 11, էջ 54–67:

[←100]

Տե՛ս Ա. Ավդալ. Անդրկովկասյան քրդերի կենցաղը, Երևան, 1957: Տե՛ս նաև М. Дарвешян. Скотоводческое хозяйство курдов Восточной Армении. Ереван, 1986.

[←101]

Տե՛ս И. Долженко. Хозяйственный и общественный быт русских крестьян Восточной Армении (кон. XIX – нач. XX вв.). Ереван, 1985.

[←102]

Տե՛ս Э. Харацидис. Хозяйственный быт и материальная культура греческого населения Восточной Армении во второй пол. XIX – нач. XX вв. (историко-этнографическое исследование). Ереван, 1990.