6. Eva Mnacakanyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

II

ԹՈՒՄԱՆՅԱՆԻ 50-ԱՄՅԱԿԻ ՀՈԲԵԼՅԱՆԱԿԱՆ ՀԱՆԴԻՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԱՐՁԱԳԱՆՔՆԵՐԸ ՄԱՄՈՒԼՈՒՄ

(Ծննդյան 150-ամյակին ընդառաջ)

ԵՎԱ ՄՆԱՑԱԿԱՆՅԱՆ

1919 թ. փետրվար-մարտ ամիսներին մեծ շուքով ու համաժողովրդական խանդավառությամբ նշվում է Հովհ. Թումանյանի ծննդյան 50-ամյակը, որը վերածվում է իսկական ազգային տոնի. ավելի քան երկու ամիս չէր դադարում հոբելյանական ինքնաբուխ միջոցառումների, շնորհավորական նամակների, հեռագրերի, արձակ ու չափածո ուղերձների տարափը: Իրենց հավաքներում բանաստեղծին հարգանքի տուրք էին մատուցում աշակերտներ և ուսուցիչներ, ուսանողներ ու դասախոսներ, գրողներ և գիտնականներ, հասարակական ու քաղաքական գործիչներ, քաղաքաբնակ և գյուղաբնակ շարքային ընթերցողներ. յուրաքանչյուրը ձգտում էր հայտնագործել իր Թումանյանին: Եվ այսօր պետք է արձանագրել, որ դեռևս բանաստեղծի կենդանության ժամանակ ժողովրդի հավաքական գիտակցությունն արդեն լիովին հասու էր նրա՝ ի վերուստ սահմանված առաքելության խորհրդին: Դա որոշակիորեն տեսանելի է հատկապես մամուլի հրապարակումներում, որտեղ հոբելյանական հպանցիկ գնահատականների կողքին հանդիպում են նաև ծավալուն ուսումնասիրություններ, ուր փորձեր են արվում ներկայացնելու բանաստեղծի ողջ ստեղծագործությունը՝ բազմակողմանի փաստարկված վերլուծություններով:

Գրապատմական այս եզակի իրողության ճանաչման ու վավերացման բազմաթիվ օրինակներ է տվել անցած տասնամյակների հայ թումանյանագիտությունը: Ավելորդ չի լինի մեկ անգամ ևս փորձել մոտիկից ծանոթանալու մարդու և բանաստեղծի այն կերպարին, որ իր համար կենդանագրել էր ժամանակի ընդհանուր ազգային ու բուն մտավորական գիտակցությունը՝ հանձին Թումանյանի:

Հոբելյանական հարյուրավոր հրապարակումների գերակշիռ մասը սիրո ու մեծարանքի անկեղծ արտահայտություն է՝ արձակ ու չափածո ուղերձներ՝ ուսումնական ու բարեգործական հաստատությունների, հասարակական կազմակերպությունների, թերթերի խմբագրությունների, անհատ երկրպագուների կողմից: Այս կարգի հրապարակումներում ուրվագծվում է Թումանյանի կերպարը՝ իբրև մարդ-անհատականություն, իբրև գործիչ ու քաղաքացի:

Թումանյանի հանդեպ համընդհանուր սերը պայմանավորված էր ոչ միայն նրանով, որ ամեն մի հայ մանուկ հասակից նրա ակունքներից սիրո ու բարության սնունդ էր ստանում՝ հոգեկան պտուղներ տալով, այլև նրանով՝ սերն ու բարությունը, անկոտրում լավատեսությունը, զվարճասեր ու կենսահաղորդ ոգին Թումանյանի համար առօրյա կենցաղ էին, որին մշտապես հաղորդակցվում էին նրա հետ շփվողները:

Ահա, օրինակ, մի խումբ մտերիմներ՝ Շիրվանզադե, Հովհաննես Աբելյան, Արամայիս Երզնկյան և ուրիշներ, ինչպես են շնորհավորում նրա հոբելյանը. “Մեր Հովհաննես, բնությունը կզրկվեր, եթե այս օրվա՝ մեր սրտին թանկագին օրը հանգիստ մնայինք և բաժակ բաժակի զարկելով՝ չտոնեինք այդ երջանիկ օրը: Համբույրների և կեցցեների մի հեղեղ է, որ ուղարկում ենք քեզ, մեր սիրելի… Դու ինքդ ես ասել. “Քեֆ անողին քեֆ չի պակսիլ”, իսկ այսօրվա ազգային օրը նույնիսկ քեֆ չանող մարդի համար բարձրագույն քեֆի օր է”[1]:

Բանաստեղծի մերձավորներից մեկ ուրիշը՝ ֆելիետոնիստ Սալ-Մանը (Աշոտ Աթանասյան), նրա արտակարգ ժողովրդականության մասին գրում է մտերմական հումորով՝ ակնարկելով նրա հյուր գնալու, հյուր ընդունելու, սրախոսելու բնածին շնորհների մասին, և ավելացնում. “Եվ ահա այդ երեք տաղանդները, միացած և ամբողջացած, տալիս են մի Օհանես Թումանյան, որի մեջ սիրելը շաղկապում է երեք մյուս տարրերին և Օհանեսին դարձնում է համաժողովրդական, իսկ կրճատված՝ “մերը”“[2]: Գաղտնիքը դա է, որ նրան “սիրում ու հարգում են մեր բոլոր բանաստեղծներն” անգամ:

“Նոր սերնդի բարեկամը” հոդվածում Նորերից ստորագրությամբ հեղինակը Թումանյանի հանդեպ համաժողովրդական սիրո գաղտնիքն այսպես է պարզում. “Գոռոզ չէ նա՝ ի դեմս իր համբավի, գգվող ու գուրգուրող, միշտ ժպտերես, խրախուսական, մեծ է իր անժխտելի տաղանդի մեջ, իր անունով, դիրքով, բայց հասարակ է մարդկային առօրյայով, սովորական՝ որքան մի ընկեր… Եվ սրանք են այն արժանիքները, որ սալոնից դուրս մատչելի են ոչ միայն մտավորականին կամ ինտելիգենտին, այլև գյուղացուն, աշակերտին ու նամանավանդ երեխաներին”[3]:

Այսպես, մեծ բանաստեղծն իր ժամանակակիցների կողմից սիրվում ու գնահատվում էր ամենից առաջ իբրև մարդու կատարելատիպ, այն մեծատառով Մարդու, որ նաև հենց իր՝ բանաստեղծի իդեալն էր:

Խ. Կ. ստորագրությամբ մի երկրպագու գրում է Թումանյանի բացառիկության մասին թե՛ բանաստեղծության մեջ, թե՛ կյանքի մյուս ոլորտներում: Բանաստեղծի սփոփիչ ու հանգստացնող ձայնը միշտ լսվում է ճիշտ պահին, ճիշտ տեղում: Նա մշտապես իր ժողովրդի կողքին է, նրա հույզերի ու մտածումների հարազատ թարգմանը[4]:

Սրտառուչ անկեղծությամբ առանձնանում է հատկապես Մարիամ Թումանյանի “Ազնիվ բարեկամ Հովհաննես Թումանյան” վերտառությամբ շնորհավորական բաց նամակը: “Փոքր էր մեր շրջանը,– հիշում է իշխանուհին,– բայց այնքա՜ն մտերմական, այնքա՜ն ներդաշնակ, որ մենք անհամբեր սպասում էինք շաբաթեշաբաթ այդ օրին[5], որ գեթ մի քանի ժամով մոռանանք դառն իրողությունը և ապրենք բարձր ու վսեմ զգացմունքներով”[6]: Հիշում է, թե որքան էր սրտնեղում ու վրդովվում բանաստեղծը գրականության ու գրողների հանդեպ “շրջապատի քար անտարբերությունից”: Ցավում է, որ արդեն անցյալ են այդ գեղեցիկ օրերը, մնացել է հուշը միայն՝ այն էլ աղարտված ներկա ժամանակների դառնություններով: Բայց հորդորում է բանաստեղծին չընկճվել. “Դուք, Հովհաննես, դեռ երկար պետք է ապրեք, դեռ շատ գեղեցիկ բանաստեղծություններ պետք է գրեք: Հնչեցրե՛ք Ձեր քնարը, որպեսզի նրա քնքուշ մեղեդիները թափանցեն մարդկանց սրտերը և զարթեցնեն նրանց մեջ վսեմ ու մաքուր զգացմունքներ”[7]:

Հոբելյանական ուղերձներում և հրապարակումներում Թումանյանի անձնական առաքինություններից անբաժան էին դիտվում նրա հասարակական առաքելությունները, որոնք նա իր ժողովրդի, առհասարակ մարդկության համար դժվար ժամանակներում կատարում էր անձնամոռաց նվիրվածությամբ: Գրող, դրամատուրգ Մ. Դարբինյանը, օրինակ, “Հովհաննես Թումանյան” հրապարակման մեջ, բանաստեղծին ներկայացնելով որպես բարության, սիրո, հաշտության, խաղաղության, մարդկային բոլոր բարձր առաքինությունների երգիչ, ավելացնում է. “Նա չի բավականացել միայն գրելով. իր ներկայությամբ աշխատել է խաղաղ ու հանգիստ կյանք ստեղծել այնտեղ, ուր փոթորկվել է հարևան ժողովուրդների միտքը, ուր խոսքի տեղ զենքն է բռնել”[8]:

Ահա և Վրաստանի կառավարության նախագահ Ն. Ն. Ժորդանիայի շնորհավորական հեռագիրը. “Շնորհավորում եմ Կովկասի ժողովուրդների միության ազնիվ երգչի ծննդյան հիսունամյակը և ցանկանում, որ նա շարունակի ընթանալ մեկ անգամ ընտրած իր ճանապարհով”[9]:

Հոբելյանական հրապարակումներում Թումանյանի հասարակական գործունեության մասին խոսվում է մեծ մասամբ ընդհանուր ակնարկներով՝ շեշտելով հատկապես ժողովուրդների միջև հաշտության ու խաղաղության գործում նրա մատուցած ծառայությունները:

Քիչ չեն նաև այն հրապարակումները կամ նամակները, որոնց հեղինակները բանաստեղծի շարքային երկրպագուներ են՝ երիտասարդ ու տարեց, նաև այլազգի ընթերցողներ. նրանց անպաճույճ խոսքը ջերմացած է անխառն զգացմունքով:

Գրականության և արվեստի թանգարանում պահպանվում է “ՀցրՍՈ” ստորագրությամբ մի անծանոթ ռուս կնոջ նամակ, որտեղ հեղինակը, շնորհավորելով բանաստեղծի ծննդյան 50-ամյակը, խոստովանանքի անկեղծությամբ նշում է, որ հայերեն առաջին բանաստեղծությունը կարդացել է նրա ժողովածուից և չի կորցնում հույսը՝ հայերեն սովորելու, որպեսզի կարողանա հասկանալ “նրա պոեզիայի ամբողջ գեղեցկությունը”[10]:

Հ. Ղազանջյանց ստորագրությամբ մի “ծերունի” “ինքնուս բանաստեղծ” “հեռավոր խուլ անկյուններից” բանաստեղծի հոբելյանը շնորհավորում է չափածո ուղերձով՝ հորդորելով նրան չընկրկել անբարյացակամ ու տգետ քննադատության առջև, “աստվածային սուրբ կրակով” շարունակել “կակղացնել” քար սրտերը[11]:

“Մեր Հովհաննես Թումանյանին” վերտառությամբ հոդվածում Հայազն ստորագրությամբ հեղինակն արձակ բանաստեղծության շնչով պանծացնում է բանաստեղծի 30-ամյա ստեղծագործական թռիչքները, “Փառք քեզ” սկսվածքով մի քանի պարբերություններում դասական ներբողների ոճով ներկայացնում է բանաստեղծի մարդկային ու ստեղծագործական շնորհները և վերջում ավելացնում. “Հրաշքների մայր, հարազատ երկիր, եթե երբեմն մեղսալից աշխարհ չուղարկեիր դու այդպիսի մարդիկ, մեր կյանքի արտը խոպան կդառնար”[12]:

“Գեղարվեստ” հանդեսի խմբագիր Գ. Լևոնյանի “Բանաստեղծը” հոդվածը պատշաճ մեծարանքի տուրք է հոբելյարին. “Մեծ է բանաստեղծի հոգին իր մտքի պես, իր թռիչքների պես, իր տաղանդի պես. և այդ հոգին, այդ մտքերը, իր այդ թռիչքներն ու տաղանդը Հովհ. Թումանյանը նվիրաբերել է իր հայրենիքին իրանց բովանդակ ծավալով ու ամբողջությամբ”[13]:

Շատերը բանաստեղծի հոբելյանը շնորհավորում են չափածո ուղերձներով: Ալեքսանդր Կուլեբյակինի շնորհավորական սոնետը գրված է “Ованесу Туманяну” ծայրակապով[14]: Թումանյանին բանաստեղծություններ են ձոնում նաև Ա. Տիգրանյանը[15], Ա. Վշտունին[16], Պահարեն[17], Հ. Սառիկյանը[18], Ա. Ղլտճյանը[19], Վ. Զոտան[20], Լ. Ազնավուրյանը[21], “Майя” ստորագրությամբ մեկը՝ “Сонет Ованесу Туманяну”[22], Հ. Թումանյանը[23] և ուրիշներ:

Գրական-պատմական առումով առավել կարևորվում են մամուլի հրապարակումները, հատկապես նրանք, որտեղ փորձեր են արվում տարբեր կողմերից վերլուծելու և արժևորելու բանաստեղծի երեսնամյա գեղարվեստական վաստակը: Հոդվածներից յուրաքանչյուրում բանաստեղծի ստեղծագործական աշխարհը բացվում է հոդվածագրի սեփական դիտակետից՝ հաճախ երևան հանելով այնպիսի շերտեր, որոնք սովորաբար տեսանելի են լինում պատմական որոշակի հեռավորությունից:

Վերլուծության մեթոդաբանության տեսակետից հոդվածները կարելի է բաժանել երկու խմբի: Մի խմբում Թումանյանի ստեղծագործությունը վերլուծվում ու արժևորվում է, կարելի է ասել, դասական գեղագիտության, մյուսում՝ հասարակական-քաղաքական արդիականության, մասնավորապես՝ քաղաքական կացության չափանիշներով:

Նախ՝ առաջին խումբը: Ստ. Զորյանի “Ո՞վ է Հովհ. Թումանյանը” հոդվածում առաջին անգամ անցկացվում է Թումանյան–Պուշկին զուգահեռը, այսինքն՝ Թումանյանը հայ գրականության մեջ կատարում է այն դերը, ինչ որ Պուշկինը՝ ռուս գրականության մեջ: Ամրագրում է՝ “Թումանյանը հայոց Պուշկինն է”[24], որը հետագայում զգալի տարածում գտավ հայ մտավորական շրջաններում:

Գրականագիտական առումով որոշակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Ալ. Պապովյանի “Հավերժի տենչը (Հովհ. Թումանյանի պաթոսի ուրվագծերից մեկը)” հոդվածը: Թումանյանի ստեղծագործության մեջ կյանքի, մահի, անհունի, հավերժի, տիեզերական ներդաշնակության, մասնավորի, ընդհանուրի և հարակից այլ հարցերի շուրջ խորհրդածություններից հետո հոդվածագիրն ընդգծում է, որ այդ մտորումները բանաստեղծին չեն մղում դեպի “հարատև հաշտության, անվրդով սիրո և խաղաղ լավատեսության” երանավետ եզերքը, “մանավանդ որ նրա պանթեիզմն էլ ոչ բուդդայական նիրվանա է, որ հրաժարվում է այն ամենից, ինչ մարդկային է, և ոչ էլ Սպինոզայի “միահանուրը” (всеединство), որ, ըստ Շոպենհաուերի, մի “քաղաքավարի աթեիզմ” է”: Այնուհետև նկատում է՝ բանաստեղծի հոգու այս թռիչքները, բախվելով աշխարհում տիրող չարությանը, առաջ են բերում ճնշող դրամա, բայց չեն գժտեցնում նրան Աստծու հետ. “Պոետը դեռ հաշիվ ունի իր Աստծուց, և դա է պատճառը, որ, գիտակցելով հանդերձ անհունության գաղափարը, նա դեռ չի տիրացել “Հավերժ”-ի “կապույտ թռչունին”, դեռ կրում է միայն այդ “հավերժ”-ի ծանր ու թախծալի տենչը”[25]:

Պապովյանի այս բոլոր դատողությունների մեջ ամենաէականն ու հեռանկարայինն այն է, որ նա բանաստեղծի փիլիսոփայական խոհերը չի կտրում իրական հողից, կռահում է՝ դրանց ակունքը մարդկային կեցության անկատարության գիտակցումն է, հատկապես իր ժողովրդի օրհասական կացությունը: Հոդվածի ավարտին նշում է “Հայրենիքիս հետ” բանաստեղծության վերջին տունը և եզրակացնում. “Մեր հայրենիքի հետ կապված հույսերի իրագործումը լույսի հաղթանակ է. նրա ազատագրումը խաղաղության, եղբայրության և համամարդկային սիրո նվաճումն է: Պոե՛տ, շարունակի՛ր անդադրում տենչանքներդ. հույսի, լույսի հայրենիքդ պիտի փրկվի, դու պիտի նվաճես հավերժին”[26]:

Մի ծավալուն վերլուծական հոդվածաշար տպագրվում է Պյատիգորսկում Ե. Տեր-Մարտիրոսյան ստորագրությամբ: Հոդվածի գիտահանրամատչելի բնույթը պայմանավորված է գրության նպատակով, որը հեղինակը բացատրում է այսպես. “Այնքան խորն է Թումանյանի տաղանդը և բազմազան իր արտահայտություններով, որ տողերս գրողը բնավ հավակնություն չունի նրա վերջնական արժեքավորման սահմանները գծել: Վերապահելով այդ աշխատանքը ապագա գրական քննադատության՝ արդի համեստ տողերով ես կուզեի նրա ստեղծագործության ընդհանուր ու ամփոփ բնութագիրը տալ, որ թերևս գաղափար տա մեծ բանաստեղծի մասին օտար հորիզոնների տակ ապրող, բայց տակավին մայրենի գրականությամբ հետաքրքրվող մեր հայրենակիցներին”[27]: Այնուամենայնիվ, բանաստեղծի ստեղծագործության տարբեր կողմերի մասին հանդիպում են դիտարկումներ, որոնք կարող են որոշակի հետաքրքրություն ներկայացնել: Հոդվածագիրը կռահում է, որ Թումանյանի ստեղծագործական մտածողությունն առավելապես էպիկական է, ուստի բավական հպանցիկ է անդրադառնում քնարերգությանը՝ հանգամանորեն խոսելով պոեմների մասին, և եզրակացնում. “Թումանյանը, բառի ընդարձակ իմաստով, հիմնադիրն է ազգային պոեմի”[28]: Ուշադրության արժանի դիտարկումներ կան նաև առանձին պոեմների վերաբերյալ: Օրինակ՝ ըստ հեղինակի՝ ““Լոռեցի Սաքոն” պոեմում մատաղ սերնդի դաստիարակության հիմունքներն են հանդես բերվում”[29]: Նոր մոտեցում է, եթե նկատի ունենանք, թե ժամանակին ինչքան բանավեճեր են եղել Սաքոյի խելագարության հոգեբանական հիմնավորվածության շուրջ: “Սասունցի Դավիթ” պոեմն արժևորում է բանահյուսական նյութի մշակման թումանյանական մեթոդի տեսակետից: Այն համարելով էպոսի արձակ թե չափածո բոլոր մշակումներից ամենահաջողվածը՝ իր պնդումը հիմնավորում է նրանով, որ Թումանյանը “առհասարակ գիտե վարպետորեն օգտվել ժողովրդական բանահյուսության գոհարներից՝ միաժամանակ հավատարիմ մնալով նրա արտահայտության հիմնական պահանջներին”[30]: Այսպիսի գնահատականներն առանձին կարևորություն էին ստանում, եթե նկատի ունենանք հայկական դրամբյանիզմի հին ու նոր հակաթումանյանական նկրտումները:

Հոդվածի վերջին՝ յոթերորդ մասը կրում է “Թումանյանի լեզուն և ազդեցությունը մեր գրականության վրա” բնորոշ խորագիրը: Հեղինակն ամփոփում է իր զննումների արդյունքները. “Նրա լեզուն ճկուն է, հարուստ, ճոխ և մատչելի: Տարիների ընթացքում նա համառ աշխատանք է թափել իր արտահայտության արտաքին ձևերի վրա և հաջողել է կատարելության հասնել...”[31]:

Նկատի ունենալով Թումանյանի գեղարվեստական լեզվամշակույթի այս յուրահատկությունը՝ հոդվածագիրը խոսում է նաև թումանյանական “դպրոցի” մասին. “Մեր գրականության մեջ ստեղծվել է մի դպրոց, որը հիրավի Թումանյան կարելի է անվանել: Վ. Միրաքյանը իր “Լալվարի որսով”, Գ. Մեսյանը իր “Զարի” պոեմով, մանկական ամսագիր “Հասկերի” շուրջ խմբված Աթ. Խնկոյան, Հ. Աղաբաբ և այլ սկսնակ ուժեր հիշյալ դպրոցի աշակերտներ կարող են համարվել թե՛ իրենց սյուժեներով, թե՛ արտահայտության ձևերով”[32]: Այս գաղափարը ժամանակ առ ժամանակ տարբեր ձևերով արծարծել ու զարգացրել է հետագա շրջանի թումանյանագիտությունը մինչև մեր օրերը:

Հոդվածների երկրորդ խումբն ավելի հարուստ է հատկապես այնպիսի հարցադրումներով, որոնք բանավեճերի առիթ են տվել ինչպես իր ժամանակին, այնպես էլ՝ հետագայում: Այսպես, “Հարգանքի խոսք Հովհ. Թումանյանին” հոդվածում Դավիթ Անանունը, բանաստեղծին մեծարելով հայկական “Պառնասի զարդ” պատվանունով, կանգ է առնում նրա ստեղծած հայի կերպարի վրա՝ էությամբ ու հոգեկան աշխարհով հարազատ ամենքին: Բնութագրում է բանաստեղծի ստեղծագործական անհատականությունը. “Հովհ. Թումանյանի քանքարը հենց սկզբից ներդաշնակ կապ և հնչյուններ է փնտրել իր և հայության հոգևոր աշխարհի մեջ, փնտրել և, որ ամենից գլխավորն է, գտել: Ազգային քանքար իր ողջ էությամբ… Նրա ստեղծած հայը հարազատ է ամենիս, նրա հայի հոգեկան աշխարհը մերն է իր “գունավոր բազմազանությամբ”: Եվ մենք հրճվում ենք, որ բանաստեղծի պատկերած հայը անցնում է մեր մտքի տեսողության դաշտով: Եթե ժպտում ենք նրա վրա, մեզ վրա ենք ժպտում: Եթե լաց ենք լինում նրա համար, մեզ համար ենք լալիս: Հովհ. Թումանյանը գերազանցապես ժողովրդական բանաստեղծ է…”[33]: Դժվար չէ նկատել, որ այստեղ խոսքը, այսպես կոչված, “ժողովրդայնության” մասին է, որը խորհրդային գաղափարախոսությունը հետագայում պետք է բարձրացներ գեղագիտական կատեգորիայի աստիճանի և հայտարարեր գեղարվեստի արժեքայնության բարձրագույն չափանիշ, որին ոչ բոլորն էին արժանանում. նրանցից էր Թումանյանը:

Հ. Սուրխաթյանը “Հովհաննես Թումանյանի տեղը մեր գրականության մեջ” հոդվածում, վիճարկելով Վ. Տերյանի հայտնի դիտարկումը, թե Թումանյանը “ունիկում” երևույթ է, նկատում է. “Բանաստեղծը իր լրիվ կերպարանքով կանգնած է հայ նորագույն գրականության զարգացման գլխավոր ճանապարհի վրա”, այսինքն՝ ներկայացնում է զարգացման որոշակի շրջափուլ, երբ “մեր կյանքը, սկսած յոթանասունականներից թեքվել է նահապետականից դեպի քաղաքայինը”[34]:

Այդ օրերից անցած մեկ դարը, թումանյանագիտության տասնամյակների փորձը ցույց են տալիս, որ հարկ չկա հակադրելու այս երկու տեսակետները. պարզապես նույն երևույթը մեկը դիտում էր գեղագետ բանաստեղծի հայացքով, մյուսը՝ գրականության պատմաբանի:

Ավելի հետաքրքիր է, թե ինչ ուղղությամբ է զարգացնում իր միտքը Հ. Սուրխաթյանը: Բարձր գնահատելով Թումանյանի ստեղծագործությունը, նրա դեմքը՝ “որպես բանաստեղծի, գեղարվեստական գրողի”, համարելով ավարտուն ու լրիվ՝ հարց է դնում, թե՝ “նոր բան կարելի՞ է սպասել նրանից, թե՞ ոչ”, և պատասխանում. “Այո՛, ունենք, բայց ոչ այնպիսի բաներ, որոնք նորություն լինեին բանաստեղծի համար: Նա ունի երկու պարտականություն: Առաջին՝ շարունակել պրպտումներն ու գյուտերը ժողովրդական հոգեկան գանձարանումն և ամփոփել նրանց գեղեցիկ ձևերի մեջ: Երկրորդ՝ ավարտել հայդուկային շարժման պատկերացումը[35]՝ տալով մեր կյանքի մի մեծ շրջանը կազմող այդ շարժման անձնագրի դոնկիխոտության նկարագիրը՝ բառիս ընդարձակ և լրջամիտ իմաստով”[36]:

Պարզ երևում է, որ ինչպես Դ. Անանունը, այնպես էլ Սուրխաթյանը հավատարիմ են մնացել Թումանյանի ստեղծագործության մասին դեռևս յոթ տարի առաջ հայտնած իրենց կարծիքներին՝ առաջինը՝ “Անցյալի մեծարանքը” հոդվածում, երկրորդը՝ դրա շուրջ ծագած բանավեճի ընթացքում:

Հրապարակումների շարքում իր ընդգրկումով ու բովանդակությամբ առանձնանում է Վ. Խորենու (Վահան Տեր-Գևորգյան) “Գյուղական աշխարհի երգիչը” հոդվածաշարը, որը բանաստեղծի ստեղծագործության մի ամբողջական ուսումնասիրություն է: Սկզբում հեղինակը ներկայացնում է իր ուսումնասիրության մեթոդն ու հարցադրումների տրամաբանությունը. հանգում է հետևյալին. “Գրական երկերի քննադատությունը օբյեկտիվ ու գիտական լինելու համար պետք է ոչ միայն ենթակայիկ (սուբյեկտիվ) կամ այսպես կոչված՝ պսիխոգենետիկ, այլև սոցիալ-գենետիկ մեթոդով կատարվի: Միմիայն այսպիսի քննադատությունը կարող է գիտական լինել և ամբողջական ու ճիշտ պատկեր տալ ստեղծագործողի ու նրա ստեղծագործության մասին”[37]: Ապա առաջադրում է իր ելակետային կանխադրույթը. “Կարճ. նրա բանաստեղծությունը ինտելիգենտ գյուղացու բանաստեղծություն է: Նա այնպես է դիտում, սիրում ու պատկերացնում բնությունը, այնպես է հասկանում ու սիրում մարդուն, այնպես է սիրում կինն ու կյանքը, որպես մտքով ինտելիգենտը, բայց հոգով ու բնությամբ գյուղացին”[38]:

Այս “միացյալ՝ սինկրետիկ մեթոդով” էլ վերլուծում ու գնահատում է Թումանյանի ստեղծագործությունը, որը բնորոշում է իբրև “գյուղական աշխատավորական աշխարհի բանաստեղծություն”, հեղինակի սոցիալական իդեալը՝ խաղաղություն, իսկ իրեն՝ հեղինակին հայտարարում “ժողովրդական մեծ բանաստեղծ”:

Առանձին ենթագլխում անդրադառնալով Թումանյանի “սոցիալ-աշխատավորական մոտիվներին”՝ նշում է հատկապես “Հառաչանք” պոեմը, որը դիտում է իբրև հայ գրականության բացառիկ էջերից մեկը: Հանգամանալից վերապատմումով՝ հաճախակի վերլուծական ու մեկնաբանական միջամտություններով, ներկայացնում է պոեմի սյուժեն, դեպքերի ու դեմքերի առկա պատկերը, որը ստեղծագործող հեղինակի բուն նպատակն է: Բայց շարադրանքի ամբողջ ընթացքում բացահայտ կամ ենթատեքստում գործում է քննադատի “սոցիալ-գենետիկ” հայեցակերպը, որը հեղինակի հղացումներն իմաստավորում է քաղաքական նոր իրականության դիտակետից: Օրինակ՝ ներկայացնելով պոեմի այն դրվագը, որտեղ ծերունին տրտնջում է իրենց հոգսաշատ կյանքից, մեկնաբանում է. “Ահա ձեզ պրոլետար գյուղացիության սոցիալ-տնտեսական կատարյալ ու տխուր պատկերը”[39]: Մի այլ տեղ ծերունու այն խոսքերը, թե ինքը չի հասկանում, թե “ո՞վ է մեղավոր”, մեկնաբանում է այսպես. “Ծայր դեմոկրատական և նույնիսկ հեղափոխական մտքերը, որ նա արտահայտում է դրանից հետո, կասկած չեն թողնում, որ նման կարգերն ու բարքերը հեղափոխականացնում են անգամ ութսունամյա ծերունուն և ըմբոստացնում նման անիրավ ու անարդար կարգերի դեմ”[40]: Այնուհետև ներկայացնելով չոբան Չատիի պատմությունը՝ դրանից եզրակացնում է. “Երբեք մեր բանաստեղծության մեջ սոցիալ-աշխատավորական մոտիվները ավելի ուժեղ ու ավելի որոշ չեն հնչվել: Հայ աշխատավոր գյուղացին սոցիալական հավասարության այնպիսի պարզ ու հստակ գիտակցություն է երևան բերում այս պոեմի մեջ, որ անգամ հայ քաղաքական-կուսակցական մամուլը չէ դրսևորել... Մարդկանց ազատության ու սոցիալական հավասարության և արդարության ու ճշմարտության ավելի գեղեցիկ ու գեղարվեստական պատկերացումն, քան “Հառաչանքն” է, մեր գրականությունը չունի”[41]:

Խորենին, իհարկե, չի շրջանցում մարդկային-բարոյական ու բնական այն բարձր արժեքները, որոնք դիտում ու կենդանագրում է Թումանյանն իր երգերում: Բայց նա միշտ առաջին պլան է մղում այն միտքը, թե մեծ բանաստեղծի ստեղծագործությունը հատուկ արժեք է ներկայացնում նաև նոր գաղափարախոսության չափանիշներով: Այս տեսակետից հետաքրքիր է, օրինակ, հայտնի “Գութանի երգի” նրա մեկնաբանությունը. “Ահա ձեր առաջ ամբողջ հոգեկան և տնտեսական պատկերով այն աշխատավորը, որը իր սոցիալական դրությամբ տարբերվում է պրոլետարիատից նրանով, որ նրա աշխատանքը շահագործվում է, հենց Մարքսի խոսքով, ոչ միայն ուղղակի կերպով շահագործող արդյունաբերական կապիտալից, այլև անուղղակի կերպով՝ և՛ վաշխառուական (պարտք) և՛ հողատիրական (կոռ ու բեգեառ), և՛ պետական ֆինանսական կապիտալից (իբրև “թովջի” հարկ)”[42]:

Քննադատի դիտարկմամբ “Սասունցի Դավիթ” պոեմը ևս “արդի գյուղացիության վիճակն է պատկերացնում”, այսինքն՝ “նախապես ազնվական-նախարարական” վեպը[43] Թումանյանի մշակմամբ դարձել է “էապես գյուղացիական-ժողովրդական” և ցույց է տալիս, որ “մեր գյուղացիության կացությունը միջնադարից դեսը շատ քիչ է փոխվել”: Հիշում է այն դրվագը, երբ Դավիթը “իր ավատական նախարարական քմահաճույքոտ մարզանքների ու որսի ժամանակ կոխկռտել է” գյուղացու արտը, ապա բերում է արտատեր պառավի հանդիմանական խոսքերը՝ ուղղված Դավթին, և եզրակացնում. “Ավելի գեղեցիկ ու ավելի պարզ հազիվ թե հնար լինել արտահայտել ու պատկերավորել կիսաճորտական վիճակում ապրող և իր աշխատանքի արդյունքից զուրկ աշխատավոր գյուղացու հոգեբանությունը”[44]:

Խորենին Թումանյանի ստեղծագործության միասնական համատեքստում է քննում նաև նրա հայրենասիրական երգերը՝ կատարելով դիտարկումներ, որոնք շատ կողմերով կանխում են հետագա տասնամյակների թումանյանագիտության կռահումներն ու բացահայտումները: Սկզբունքային տարբերություն տեսնելով Պատկանյանի՝ ազգայնական շեշտերով հնչող հայրենասիրության և Թումանյանի համադրական հայրենասիրության միջև՝ քննադատն անում է դիտողություններ, որոնք ելակետային նշանակություն են ունեցել թումանյանագիտության համար: Օրինակ՝ “մի հոգեպարար, մի հաշտարար վսեմ համազգացումի… համակիր ներապրումի մեջ ի մի են ձուլվում անհատական ծանրաթախիծ ես-ն իր ապրումներով և հարվածված կամ “զարկված ու զրկված” հայրենիքը իր “հազարավոր ցավերով”“[45]: Կամ՝ “Մի մաքուր, մի վեհ հումանիստական գեղապաշտ, բնապաշտ ու մարդապաշտ շունչ ունի այդ հայրենասիրությունը”[46]: Եվ վերջապես՝ այդ “հայրենասիրությունը բնականաբար իր ներքին հոգեբանական ու տրամաբանական հետևողականությամբ հասնում է փիլիսոփայական ընդհանրացման-տիեզերական հայրենազգացման... “[47]:

Իհարկե, Խորենին այստեղ ևս չի մոռանում իր կանխադիր “սոցիալ-գենետիկ” մեթոդի տրամաբանությունը, որի համաձայն՝ այդպիսին կարող է լինել միայն “աշխատավոր ու այդ իսկ պատճառով խաղաղասեր ժողովրդի իսկական հայրենասիրությունը” կամ “իսկական ու ճշմարիտ դեմոկրատիկ” հայրենասիրությունը: Դա ժամանակի պարտադիր հարկն էր քննադատի որդեգրած նոր գաղափարախոսությանը: Էականն ու մնայունն այն ռացիոնալ ներդրումն է, որ դրանից անկախ ժամանակին կատարել է նա նոր ձևավորվող թումանյանագիտության մեջ:

Հայ գրողների հոբելյաններ Թումանյանից առաջ և նրանից հետո էլ շատ են եղել: Բայց չափազանցություն չի լինի, եթե ասենք, որ Թումանյանի ծննդյան 50-ամյակի և գրական գործունեության 30-ամյակի տոնակատարությունները մեր մշակույթի պատմության մեջ այնպես էլ մնացին եզակի ու անկրկնելի մի քանի առումներով: Նախ՝ մեր գրողներից ոչ մեկն իր կենդանության օրոք այնպես լիասիրտ ու առանց երկմտանքի չէր մեծարվել “հանճարեղ” տիտղոսով, որ դեռ հոբելյանից երեք տարի առաջ Վալերի Բրյուսովը մկրտել ու կնքել էր դիպուկ դիտարկումով՝ “гений и кейф”[48]: Թեև բանաստեղծն ինքն այսպիսի հորջորջումները ներողամիտ ժպիտով էր ընդունում, բայց ժամանակը վաղուց արդեն հաստատել է աստվածային այդ շնորհի վավերականությունը: Այնուհետև՝ ոչ մի հայ գրող, իր ստեղծագործությունից անկախ, ժողովրդական հոգեբանության մեջ չէր մտել ու արմատավորվել ինքն իր անձով՝ իբրև “աստծու ստեղծագործություն”[49], որ այնպես շռայլորեն շողշողում է հոբելյանի օրերին՝ հատկապես շարքային մարդկանց անպաճույճ ուղերձներում: Եվ վերջապես՝ դեռ ոչ մի հայ գրող իր ժամանակակիցների, հայ և այլազգի անմիջական շրջապատի, նաև իշխող շրջանների կողմից այնպես սիրով ու ակնածանքով մեծարանքի չէր արժանացել՝ իբրև ազգանվեր գործիչ, իբրև մարդասեր ու նվիրյալ քաղաքացի ինչպես Թումանյանն իր հոբելյանի օրերին:

1969 թ. հայրենի հողի վրա պետականորեն նշվեց Թումանյանի ծննդյան 100-ամյակը: Շատ բան էր փոխվել անցած հինգ տասնամյակների ընթացքում, նրա անձի ու գործի վերաբերյալ պատմությունն արդեն կայացրել էր իր անբեկանելի վճիռը: Բայց հանգամանքները թույլ չէին տալիս բարձրաձայն խոսել այդ վճռի շատ կողմերի մասին, ուստի այս երկրորդ հոբելյանը չունեցավ նախորդի փայլն ու շքեղությունը: Մոտենում է բանաստեղծի երրորդ՝ 150-ամյա հոբելյանը, և պատվի ու պատասխանատվության խնդիր է դնում նրա նվիրական երազանքն իրականացրած ներկա սերնդի առջև՝ արժանին հատուցելու բանաստեղծին այն ամենի համար, ինչ նա իր հանճարի փայլով, իր և իր զավակների կյանքի գնով արեց հանուն ժողովրդի ու նրա ազգային մշակույթի հարատևության:

ОТЗВУКИ ЮБИЛЕЙНЫХ ТОРЖЕСТВ, ПОСВЯЩЕННЫХ
50-ЛЕТИЮ ТУМАНЯНА, В ПЕЧАТИ

(К 150-летию со дня рождения)

ЕВА МНАЦАКАНŸЯН

Резюме

С февраля по март 1919 года торжественно, со всенародным воодушевлением отмечалось 50-летие Ов. Туманяна. Более двух месяцев не прекращался поток задушевных юбилейных мероприятий, поздравительных писем, телеграмм, посланий в стихах и в прозе. И сегодня, спустя сто лет, можно констатировать, что еще при жизни поэта народ уже в полной мере осознавал миссию, определенную Туманяну свыше. Это видно, в частности, по публикациям печати, где наряду с мимолетными оценками юбилея встречаются также развернутые исследования, в которых делаются попытки разностороннего, аргументированного анализа всего творчества поэта.

THE REFLECTIONS ON THE JUBILEE CELEBRATIONS IN THE PRESS DEVOTED TO TUMANYAN'S 50TH ANNIVERSARY

(On the 150th birth anniversary)

EVA MNATSAKANYAN

Summary

From February to March 1919, the 50th anniversary of Tumanyan's birth was celebrated with great all - national enthusiasm among the whole nation. The wave of various celebration events, congratulatory letters, telegrams, prose and poetry messages didn't stop for more than two months. Now, after two hundred years, we still can report that even during the time of Tumanyan's life the nation in full realized the greatness of the mission that he was granted. It was obvious especially in Mass Media publications where next to congratulatory notes there were also well-grounded studies which attempted to present the whole work of the poet through multilateral analysis of facts.

Заметки

[←1]

Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան (այսուհետև՝ ԳԱԹ), Թումանյանի ֆոնդ (այսուհետև՝ ԹՖ), թիվ 1807:

[←2]

“Մշակ” (Թիֆլիս), 20. II. 1919:

[←3]

“Ժողովրդի ձայն” (Թիֆլիս), 20. II. 1919:

[←4]

Նույն տեղում:

[←5]

Խոսքը Մարիամ Թումանյանի տանը հինգշաբթի օրերին անցկացվող գրական երեկոների մասին է:

[←6]

“Ժողովրդի ձայն”, 20. II. 1919:

[←7]

Նույն տեղում:

[←8]

“Մշակ”, 20. II. 1919:

[←9]

“Հառաջ” (Թիֆլիս), 22. II. 1919:

[←10]

Հովհաննես Թումանյանի թանգարանի գլխավոր գույքամատյան (այսուհետև՝ ԹԹ ԳԳ), թիվ 1086 (I) 17:

[←11]

ԹԹ ԳԳ, 1082 (I) 6:

[←12]

“Ժողովրդի ձայն”, 20. II. 1919:

[←13]

“Մշակ”, 20. II. 1919:

[←14]

Ձեռագրի վրա՝ հեղինակի մակագրությունը. “Прօчитано автором на заседании Тифлисского цеха поэтов 26 февраля 1919 г., в честь О. Ф. Туманяна, где ему было поднесено звание почетного члена цеха” (ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 2658):

[←15]

“Հառաջ”, 20. II. 1919: Ա. Տիգրանյանի բանաստեղծությունը Ս. Գորոդեցկու թարգմանությամբ տպագրվում է նաև ռուսերեն [§Çàêàâêàçñêîå ñëîâî¦ (Òèôëèñ), 20. II. 1919]:

[←16]

ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 2143:

[←17]

“Մշակ”, 20. II. 1919:

[←18]

ԹԹ ԳԳ, 1082 (I) 20:

[←19]

ԹԹ ԳԳ, 1083 (I) 21:

[←20]

ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 2655:

[←21]

“Փարոս”, (Թիֆլիս), № 4, 1. III. 1919, էջ 3:

[←22]

ԳԱԹ, ԹՖ, թիվ 2659:

[←23]

“Ժողովրդի ձայն”, 23. III. 1919: Հար. Թումանյանի բանաստեղծության առիթով հարկ է հիշել, որ երբ Հ. Թումանյան ստորագրությունը նոր-նոր էր երևում մամուլի էջերում, ինքը՝ իբրև արդեն անուն հանած բանաստեղծ, զգուշացնում էր ընթերցողներին, որ այդ սկսնակին հանկարծ չշփոթեն իր հետ:

[←24]

“Մշակ”, 20. II. 1919:

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Նույն տեղում:

[←27]

Ե. Տեր-Մարտիրոսյան. Հովհ. Թումանյան.– “Ալիք” գրական ժողովածու. I գրքույկ, Պյատիգորսկ, 1919, էջ 35:

[←28]

Նույն տեղում:

[←29]

Նույն տեղում:

[←30]

Նույն տեղում, էջ 43:

[←31]

Նույն տեղում, էջ 50:

[←32]

Նույն տեղում, էջ 50–51:

[←33]

“Մշակ”, 20. II. 1919:

[←34]

Նույն տեղում:

[←35]

Խոսքը “Հին կռիվը” անավարտ պոեմի մասին է, որտեղ Թումանյանն ամենևին էլ հակված չէր ժողովրդական վրիժառուների կռիվը դոնկիխոտություն համարելու: Հատկանշական է, որ քննադատը չի խոսում “Հազարան բլբուլ” պոեմի մասին, որն ավարտելը Թումանյանի մեծ երազանքն էր:

[←36]

“Մշակ”, 20. II. 1919:

[←37]

“Հառաջ”, 20. II. 1919:

[←38]

Նույն տեղում:

[←39]

“Աշխատավոր” (Թիֆլիս), 14. III. 1919:

[←40]

Նույն տեղում, 15. III. 1919:

[←41]

Նույն տեղում:

[←42]

“Հառաջ”, 20. II. 1919:

[←43]

Այս մտայնությունը լայն տարածում պետք է գտներ 1920-ական թվականների գրական մթնոլորտում, որն արտահայտվել է նաև Ե. Չարենցի “Սասունցի Դավիթ” պոեմում:

[←44]

“Հառաջ”, 20. II. 1919:

[←45]

“Աշխատավոր”, 19. IV. 1919:

[←46]

Նույն տեղում:

[←47]

Նույն տեղում:

[←48]

Поэзия Армении с древнейших времен до наших дней. Под ред. В. Брюсова. М., 1916, с. 79.

[←49]

Այդպես է Թումանյանը բնութագրել Ղազարոս Աղայանին (տե՛ս Հովհ. Թումանյան. Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 6, Երևան, 1994, էջ 361):