18. Klara Asatryan, Hayk Hakobyan
Author: Customer
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԱԿԱՀԱՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏԱՐԻՆԵՐԻՆ

Հայտնի է, որ Ադրբեջանը մշտապես վարել է հակահայ քաղաքականություն», որը դրսևորվել է ոչ միայն ցեղասպանությամբ, այլև՝ հայկական մշակույթի ոչնչացմամբ, մասնավորապես՝ պատմամշակութային արժեք հանդիսացող միջնադարյան հուշակոթողների ավերումներով: Ստորև ներկայացվող նամակներից պարզ է դառնում, որ այդ երևույթը վաղուց է սկսվել (նամակներից առաջինը գրված է 1959 թ., երկրորդը՝ 1965 թ.):

Գիտական հանրությանն են ներկայացվում մեծանուն գիտնական, վիմագրագետ Սեդրակ Բարխուդարյանին ուղղված երկու նամակները՝ գրված Դաշքեսանի Կուշչի (գյուղ Ելիզավետպոլի նահանգի Ելիզավետպոլ գավառում, նախկինում՝ Հին Խաչակապ) գյուղից՝ Դալլաքյան Սուրենի և Սաղիան գյուղից Շահեն Մասիսենցի կողմից: Նրանք արտագրել ու ոչնչացումից փրկել են 7 վիմագիր*, որոնցից 5-ը առաջին անգամ է ներկայացվում գիտական հանրությանը: Նամակներում կատարվել են կետադրական և ուղղագրական շտկումներ:

ԿԼԱՐԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ,

ՀԱՅԿ ՀԱԿՈԲՅԱՆ

– 1 –

Հայկական ՍՍՌ-ի

Գիտությունների Ակադեմիայի

Պատմության, հայագիտության բաժնին

Հարգելի՛ ընկեր գիտնական պատմաբաններ, խնդրում եմ մի քանի րոպեով Ձեր թանկագին ուշադրությունը: Տողերս Ադրբեջանական ՍՍՌ-ի Դաշքեսանի շրջանի Կուշչի (Հին Խաչակապ) գյուղի բնակիչ մասնագիտությամբ անասնաբույժ Դալլաքյան Սուրեն Նիկոլայի, տեղեկացնում է Ձեզ, կամ որ Դուք տեղյակ եք Հին պատմական աղբյուրներից «Գարթման» կամ «Ֆարիսոս» գավառի մասին, որը բնաջնջվել և ամբողջովին կործանվել է պարսկական զորավոր Աղամամմադ խան-խադիմի զորքերի կողմից 1794–1795 թվականներին: Գարթման կամ Ֆարիսոս գավառի գյուղարանքի բոլոր քրիստոնյա հայկական հնությունները միչև այժմ պաշտպանվել են ինչպես օրինակ եկեղեցիների, վանքերի, մատուռների, սրբավայրերի, գերեզմանատների խաչքարերի զարդաքանդակները, փորագրերը և արձանագրությունները, իսկ հիմա աչքի է զարնվում զանազան տեսակի բարբարոս վերաբերմունք տեղական թե՛ հայ, թե՛ թուրք-ազերբեջանցի բնակիչներից, որպեսզի փաստեր (էջ 2) կարող են ծառայել գերեզմանատների հուշարձանների կոտրատում շենքերի գոմերների կամ աղբյուրների կառուցման համար: Այս տեսակի օգտագործման համար կամ թե դիտմամբ ֆլզման համար հանում են եկեղեցիների կամ վանքերի անկյունաքարերից մի քանի հատ, կա՛մ կամարաքարերից մի քանի հատ, որպեսզի հազարամյակների, կա՛մ հարյուրամյակների պատմական հայ ազգային հուշարձանները, շուտ կործանվեն իրենց հետ գերեզման գլորվեն բոլոր անցյալի հայախոս հիշատակարանները: Այսպիսի դեպքեր տեղի են ունեցել Կուշչի գյուղում «Բնի-հողի» աղբյուրների ավազանաքարերը կոտրատած և բերած գերեզմանաքանդակահուշարձաններ են Հին Հանքափոր գյուղի գերեզմանատնից: Կուշչիից 2 կմ հեռավորության վրա գտնվում է Թարգմանիչ վանքը, որի մուտքի դռան անկյունաքարերն անբարեխիղճ մարդիկ հանել և երկանքներ են շինել ձավար ծեծելու համար: Շամքոռ գետի վերին հոսանքի Չանաղչի հսկայական վանքի քարերով և կործանված գյուղի գերեզմանատան քանդակազարդ տապանաքարերով պատրաստել են անասնագոմ: Խնդրում ենք հնությունների պաշտպանման համար մի որոշ չափով ահազանգեք պետական օրգաններին վերադիր կարգով, որպեսզի ժողովրդի մեջ անբարեխիղճ մարդկանց կարգի հրավիրեն կամ տուժանքի ենթարկեն:(էջ 3) Ես, որպես հնություններով և առհասարակ պատմությունով հետաքրքրվող մարդ, իմ պարտքս եմ համարում Ձեզ հայտնելու և խնդրում եմ ներքոհիշյալ արձանագրությունը իր տարեթվով ուղարկեք ինձ որպեսզի ես էլ հասկանամ: Սույն արձանագրությունը արտանկարել եմ հին Գարթմանգա գավառի Շամքոռ գետի ափին գտնվող կործանված «Ֆաֆոց» գյուղի կամ Նոր-Զագլիկի մինչև այժմ կանգուն եկեղեցու մուտքի քարի արձանագրությունից.

1. ԿԱՄԱՒՆ ՄԵՔ ՓԱՓԵՑՈՑ[1] / ԺՈՂՈՎÃՈՒÕՐԴՍ ՄԻԱԲԱՆ ՇԻՆԵՑԱՔ / [2] ԵԿÃԵˆՂˆԵˆՑˆԻÕՍ[3]: ՀÃԱÕՅՐÃԱÕՊÃԵÕՏՈՒԹԵՑՆ[4] / ՊԵՏՐՈՍԻ: ՁԵՌԱՄԲ ՍԱՐԳԻՍ/ ՎÃԱÕՐԴÃԱÕՊÃԵÕՏԻՆ: ՅԻՇԽԱՆ/ՈՒ ՄՐԹՈՒԶԱ[5] ՂՈՒԼԻ/ ԽԱՆԻՆ: ՅÃԻՇÕԵՑÃԷÕՔ Ի ՏԱՆՈՒՏÃԷÕՐ ՎՐԴԱՆԵՍՆ[6] ԵՒ[7] ԿՈՂԱԿԻՑ ՄԱՐԵԱՆՆ[8]:

2. ՅÃԻÕՇÃԵÕՑԵՔ Ի ՄԻՆ/ԱՍ ՄԻԱԿԵՑՆ:

3. Ա. Ն. Ռ. Ի[9]:

4. ՅÃԻÕՇÃԵÕՑԵՔ[10] Ի ԳԱԻՐԿԻՆ: / ԵՒ[11] ՆԱՏՈՒՐՆ[12]: ՅԻՇԵՑԵՔ Ի ԱՌԱՔԵ/ԼՆ[13] ԵՒ[14] ՈՐԴԵՆ[15] ԻՒՐ ՅՈՀԱՆ Ե[16] ….:

Վերին աղյուսասէն կոչվող ավերված գյուղի գերեզմանատան քարե-տապանի վրա փորագրված է.

5. ԱՅՍ Ե ՀԱՆԳԻՍՏ ՊԱՐՍԵՂ ՌԱԻՍ Թ Ռ.ՃԿԵ (1716 թ.):

Նույն գերեզմանատան մի ուրիշ տապանաքարի վրա գրված է

6. ԱՅՍ Ե ՀԱՆԳԻՍՏ ՄԱՐՏԻՐՈՍԻ/ ՈՌՆ ԳԱՅ:

Եթե ուղարկածս արձանագրությունները որևէ միտք կամ նպատակ ունի տարեթվերի տեսակետից կամ թե իրենից որևէ հետաքրքրություն ներկայացնում է կարող եմ զանազան տեղերից որպես չուսումնասիրված վայր արտանկարել և ուղարկել:

Հարգանքներով և Ձեր նամակին, պատասխանին սպասող.

Аз.ССР, Дашкесанский р-н., С. Кущи, Даллакян Сурен Николаевич

30/XI. 59 г.

– 2 –

Բարև Ձեզ հարգելի ընկ. Սեդրակ Բարխուդարյան: Ներեցեք, որ մի քիչ ուշացրի նամակս: Դե իհարկե կիմանաք, շատ խիստ զբաղված եմ: Ես նորից գնացի այն Ձեզ հայտնած վանքի ավերակները և վերցրի իհարկե մենակ մեկ գրություն և հավանական է, դա հետագայումն է գրվել: Նորից ուսումնասիրեցի այդ տեղանքը և ինձ թվում է, որ այդ գրությունները հետագայի գործեր են: Ուղարկում եմ Ձեզ մի գրություն, վերցրել եմ ճիշտ այնպես, ինչպես գրված է եղել: Խնդրում եմ, ինչքան կարող եք շուտ եկեք, որովհետև շատ ենք անհանգստանում, Ադրբեջանի ակադեմիան կիմանա և չի թողնի ուսումնասիրությունը շարունակվի, ինչպես շատերն են արել: Խնդրում եմ Ձեզ հետ գալիս բերեք այն իմ ասած գրքերը, որովհետև առանց դրանց (էջ 2) չեմ կարող ես աշխատել: Ես մեր դասարանի աշակերտների և մեր տեխնիկական առարկայի դասատու Միշա Վարդանյանի հետ ուսումնասիրեցինք նրանցից քիչ հեռու գտնվող տեղանքը և գտանք գերեզմանոցի հետքեր, զարդաքանդակներ և այլ կավե ամանների հետքեր: Այդ բոլորն այժմ ունենք մեզ մոտ և պահպանում ենք դպրոցում: Ուսումնասիրությունները շարունակում ենք: Դե դրանով կվերջացնեմ իմ փոքրիկ նամակը: Կբարևեք Ձեզ, ձեր ընտանիքին և Գրիգորին:

Բարևներով՝ Շահեն Մասիսենց:

Սպասում ենք Ձեր գալստին: 13. IV.65 թ.

7. ԵՍ ՅԱԿՈԲ Ս/ԱՐԳԱՎԱ/ԳՍ ԳԻՐԵՑ ԹՎ ՌՀԶ (1627 թ.):

Заметки

[←1]

Ս. Կարապետյան. նշվ. աշխ., էջ 267 – ՓԻՓԵՑՈՑ:

[←2]

Նույն տեղում – չիք:

[←3]

Նույն տեղում – ԶԵԿԵՂԵՑԻՍ:

[←4]

Նույն տեղում – Ի ՀԱՅՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ:

[←5]

Նույն տեղում – ՄՈՒՐԹՈՒԶԱ:

[←6]

Նույն տեղում – ՎԱՐԴԱՆԷՍՆ:

[←7]

Նույն տեղում – և:

[←8]

Նույն տեղում – ՄԱՐԵԱՆ:

[←9]

Այս հապավումը բացել չհաջողվեց, բացառությամբ «ի Քրիստոս» արտահայտության:

[←10]

Նույն տեղում, էջ 268 – ՅԻՇԵՑԷՔ:

[←11]

Նույն տեղում – և:

[←12]

Նույն տեղում – ԾԱՏՈՒՐՆ:

[←13]

Նույն տեղում – ԱՌԱՔԵԱԼՆ:

[←14]

Նույն տեղում – և:

[←15]

Նույն տեղում – ՈՐԴԻՆ:

[←16]

Նույն տեղում – չիք: