9. Ariadna Harutyunyan
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ՂՈՒՆԿԻԱՆՈՍ ԿԱՐՆԵՑՈՒ

«ԳՈՎԱՍԱՆՔ ԳՐՔՈՒՅՍ» ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԱՐԻԱԴՆԱ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Գնա՛, իմ խե՛ղճ գիրք՝ գնա՛ մարդամեջ.

Գլուխդ քաշ քցի՛ր, մի՛ նեղանար հեչ:

Ականջդ փակի՛ր, սիրտդ լեն բռնի՛ր,

Ինչ ասեն, խոսին, տա՛ր ու համբերի՛ր:

Խ. Աբովյան*

Մեզ հասած քնարերգության ծավալուն ժառանգության մեջ զգալի բաժին ունեն մեծ մասամբ անծանոթ կամ քչերին ծանոթ բանաստեղծներ, որոնք անհարկիորեն դուրս են մնացել գիտական ու գրական տեսադաշտից, չեն հասկացվել, չեն գնահատվել զուտ այն պատճառով, որ ժամանակն էր այդպիսին: Նրանց թվին է պատկանում XVIII դարավերջի – XIX դարասկզբի աշուղ-բանաստեղծ, տաղերգու, գրիչ, երգիչ, երգահան (ունեցել է քաղցր ու դուրեկան ձայն), վանական, վաճառական, հաշվապահ, ուսուցիչ, լուսավորական շարժման նշանավոր գործիչ Ղունկիանոս Կարնեցին (1781/ 1786–1841): Նրա գրական ժառանգության ընդօրինակություններ կան Երևանի Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանի ձեռագրերում[1]: Ցավոք, ոչ բոլոր գործերն են մեզ հասել. տաղերի գերակշռող մասը հոգևոր են: Առաջին անգամ տպագրվել են «Բազմավէպ» ամսագրում[2], ինչպես նաև՝ «Քերդուածք Ղունկիանոս երգչի Կարնեցւոյ» վերնագիրը կրող փոքրածավալ գրքում[3]:

Ղունկիանոս Կարնեցու գրական ժառանգության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նա աշխարհիկ տաղասաց է, ժողովրդի կյանքով ապրող, նրա խրատներով ու խոհերով մտածող ժողովրդական բանաստեղծ: Նման երգերով առատ նյութ տալով հետագա ուսումնասիրությունների համար՝ ավելի լայնորեն է բացվում աշուղ-բանաստեղծի ներաշխարհը, մարդասիրությունը: Ղունկիանոս-երգչի ստեղծագործության մասին հայտնած կարծիքները պտտվում են միստիկայի (խորհրդազգացության) շրջանակներում: Հայագետ Հ. Թորոսյանը գրում է, որ Ղունկիանոս Կարնեցու թափառիկ, թշվառ կյանքը նրան ներշնչում է այնպիսի բանաստեղծություններ, որոնք միստիկ բնույթ ունեն[4]: Հայ ժողովրդի բարեկամ Վ. Բրյուսովը, ինչպես նաև Ա. Չոպանյանը ընդգծում են նրա ստեղծագործության նման նրբերանգը[5]: «Ղունկիանոս Կարնեցին գրել է պատմական և առօրյա թեմաներով: Մեզ հասել են բացարձակապես միայն միստիկ և շատ քիչ առօրյա կյանքից»[6],– ընդգծում է Վ. Բրյուսովը: Ըստ «Ղունկիանոսի ընծան» գրքի առաջաբանի հեղինակ Ն. Կիրակոսյանի՝ «Քաղաքական ու տնտեսական ծանր վիճակում է ընթացել Ղունկիանոսի կյանքը... նա ապրել է տագնապալի օրեր. ճաշակել է օտարների ճնշումը, հայահալած քաղաքականությունը, գաղթ, կոտորած, մահվան ու գերեվարման, հայրենի եզերքի ու հարազատների կորուստների անասելի ողբերգությունը: ... ամեն մի իսկական բանաստեղծություն գրողի անձնական ապրումների արգասիքն է»[7]: Բնականաբար, իր ողբերգական կյանքի դրամատիկ անցքերն իրենց դրոշմն են դրել Ղունկիանոսի ստեղծագործության վրա:

Ժամանակի տաղերգուների կողմից «Գովքն ու գովասանքը»[8] արտահայտչական եղանակի շատ ընդունված և օգտագործված ձև է եղել: Ավանդական գովքի երգերի շարքին կարելի է դասել Ղունկիանոս Կարնեցու ժողովրդայնության տարերքով, գրքի նշանակությունը շեշտելու նպատակով և սիրելի դարձնելու զգացումով գրված, իր երկին նվիրված (8 քառյակ, 32 քառատող) «Գովասանական գրքույս»[9] նախերգ-ներբողը: Այն միջնադարյան քնարերգությունը հիշեցնող հոգևոր երգ է, պատմական զարգացման մի նոր աստիճանի չափածո ինքնաբուխ ու սրտահույզ գեղեցիկ խոսք: Լինելով XVIII դարի ողբի ու սթափման, տառապանքի և հույսի բանաստեղծության բաղկացուցիչ տարր՝ միաժամանակ գովեստի–փառաբանության, աղոթք-օրհնության հաղորդակցություն է Աստծո հետ և իբրև անցման շրջանի բանաստեղծություն՝ ունի զարգացման նոր ուղղություն: Անսահման մեծ երևակայությամբ, ավելի շատ մաքուր և վեհացնող քնարական սիրո ու համակրանքի զգացման միստիկ բանաստեղծություն է:

Բանագետ Սարգիս Զուռնաջյանը, իր աշխատությունում արժեքավոր նյութեր դնելով գիտական շրջանառության մեջ, խոսում է նաև աշուղ-բանաստեղծի մասին. «Ղունկիանոսն իր ժամանակին նմանվել է խավարի մեջ շողացող լույսի ճառագայթին»[10]: Որպես հմուտ մանկավարժ՝ ուրիշ առարկաների հետ դասավանդել է նաև աստվածաբանություն: Փաստորեն, լինելով փիլիսոփա-աստվածաբան, լուսավոր անհատ՝ խորապես զգում էր ժամանակի հակասություններից ծվատվող մարդու ներաշխարհը, ազգի հոգին ու միտքը: Իր երգերից մեկում Ղունկիանոսը գրում է. «Բերանս դիվիթ է, սրտիկս՝ դավթար,... խոսք ու խրատներ կգրե անստակ»[11]: Աշուղ-բանաստեղծի խրատը չի խոչընդոտում լիրիկական զեղումների ծավալմանը, այլ հնարավորություն է տալիս թռիչքներ գործելու, ներսուզվելու իր հոգու և սրտի ծածուկ, խորին խորքերն ու քրքրելու իր բուռն զգացումները: Աշխարհի մարդու, իր ժողովրդի կյանքի համար մտահոգ երգչի միակ նպատակն է եղել զգաստացնել մարդկանց, ստիպել նրանց ճշմարիտ կյանքով ապրել, զբոսանքի ժամանակ անվայել խաղեր չերգել, այլ կատարել իր պատվական, զվարճալի տաղերը: Դրանց շնորհիվ նրանք կազատվեն ցնորական մեղքերից, կօժտվեն բարի առաքինություններով և զանազան տխրությունները փարատելով՝ կուրախացնեն սիրտն ու հոգին[12]: Տեղին է հիշել հանճարեղ Թումանյանին, ով կարևորում էր բանաստեղծի ոչ թե միտքը, այլ՝ սիրտը. «Եթե գրականությունը կյանքի հայելին ասենք, ապա գրականության ամեն տեսակի ստեղծագործությունների աղբյուրն ամենից առաջ մարդու սիրտն է»[13]:

Հայ բանասիրության երախտավոր Մ. Աբեղյանը բացասական կարծիք ուներ այդ ժամանակաշրջանի բանաստեղծությունների մասին, հատկապես՝ ներբողների՝ այն համարելով անարժեք, ցամաք ու սնանկ, անկենդան, կյանքից կտրված[14]: Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ եղել են նաև բացառություններ՝ ժողովրդական ոգին արտահայտող երգիչներ: Եզրահանգումն այն է, որ Ղունկիանոս Կարնեցու գրական ժառանգության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ նրա ժողովրդական երգերը՝ հայերեն և հայատառ թուրքերեն (մեծ մասամբ հոգևոր) տարածվում էին ժողովրդական լայն խավերի միջավայրում: Նրա ժողովրդական ոգու արտահայտչական եռանդով ու կորովով գրված «Գովասանք գրքույս» ներբողն աչքի է ընկնում իր ինքնատիպությամբ և բանաստեղծական պերճանքով: Այն նորություն էր և իր տեսակի մեջ մի քայլ առաջ, որում հեղինակն իր գրքի քննական, վերլուծական միտքն է զարգացնում: Այդ առումով պետք է գնահատել ոչ թե նրանում տեղ գտած հոգևոր և աշխարհիկ նյութերի ու պատկերների գեղարվեստականության չափով, այլ՝ նրա ներքին էությամբ: Հարկ է նշել, որ դարաշրջանի մասին բանասեր-գրականագետ Շ. Նազարյանը գրում է. «Կրոնական երգի աշխուժությունը հետադիմության, գրական անկման արտահայտություն չէ, ինչպես կարծում են ոմանք, այլ՝ ազգային վերանորոգության շարժման գործուն միջոց: ...Գրական նոր վերելքի սկզբնական երևույթ»[15]: Հենց այդ երևույթն էլ վառ գծերով արտահայտվում է բանաստեղծական խառնվածքով ուժեղ, ինքնատիպ, հոգևոր գաղափարները յուրովի մեկնաբանող Ղունկիանոս Կարնեցու նախերգ-ներբողում:

Նախերգի առաջին քառյակի հարուստ տաղաչափությունը՝ երեք պարզ տողերի վերջում կրկնվող «Զբոսանք Հոգու» հոգեպես մաքրվելու, Աստծուն հասնելու հուսադրող խոսքերը, ներբողը դարձնում են առավել ազդու և հոգեպարար: Ընթերցողը զգում է քերթողական քնարի շունչը՝ մարդու հուզմունքի, զվարճության, զգացմունքի ալեկոծության, մտքի թափառման, բավականության համար որևէ գործ կատարելու ցանկությունը: Հեղինակը հարուստ երևակայությամբ փորձել է հոգևոր արժեքների ծարավը հագեցնել բարոյական վերափոխման «Զբոսանք Հոգու» կանչի յուրօրինակ երանգով. «Զվարճալի է, ուժ կուտա», «Սիրտ կբանա», «Խիստ քաղցր անուշ հոտ կբուրե», «Մեկ ծաղկալի դաշտի նման կհրճվին շատ ծաղկունաք»[16] և այլն: Ժողովրդական բանահյուսության տարրերի մի զարմանալի համադրություն, որի նպատակն է եղել հոգևոր և գեղարվեստական հզոր լիցքեր հաղորդել ընթերցողին:

Հոգևորի մասին աղոտ ակնարկներով, չափածո խոսքով Ղունկիանոս-բանաստեղծը մեկ այլ քառյակում շեշտում է իր գրքի տված բարությունը, որ ամեն մարդ ի վիճակի չի հասկանալու. «Մեկ մոտեցիր, տես թե ինչպես կըլլաս ուրախ ու զվարթ»[17]: Այնպես է գովերգում, որ առաջին հայացքից թվում է, թե խոսքը ոչ թե գրքի, այլ սրբորեն անհաս գեղեցիկ կնոջ մասին է, որի հոգեկան հատկանիշները զուգորդվում են արտաքին հարդարանքի նուրբ ճաշակի հետ. «պճնել է խիստ գեղազարդ», սիրո թովչանքի մեջ բոցկլտում են հույսն ու լավատեսությունը՝ փարատելով տրտմությունը, սուգը, կոծը, լացը, սիրով հրդեհում սիրտը: Հոգևոր այլաբանությամբ նկատի ունի իր ոգևորության, բարության անսպառ աղբյուր գթառատ Աստվածամորը[18], որին ուղղված տողերը մերթ կարոտի, մտատանջության, մերթ էլ թախանձանքի և անձնվիրության մրմունջներ են: Բազմազան խորհրդավոր իմաստներ ընդգրկող (հոգենորոգման, ուսուցողական, ճանաչողական, սթափման և այլն) Ղունկիանոս գեղագետ-փիլիսոփան՝ որպես անսասան հավատի ուղեցույց, հոգու փրկագործության բառամթերք, նախընտրել է «Զբոսանք Հոգու» ինքնատիպ եզրույթը:

Հեշտ չէ թափանցել աշուղ-բանաստեղծի մտքերի ու զգացմունքների աշխարհը, առավել ևս զգալ նրա ամբողջ խորությունն ու վեհությունը: Հեղինակի ներբողի և գրքի անխզելի կապը մեզ իրավունք է տալիս բացահայտել երգչի բանաստեղծական էջերում իր ապրած ժամանակի բնութագրումը. «գէշ դար», «դառն աշխարհ», «վտանգներով լեցուն», «ուր սուգն ու տրտմությունը փարատող չկա», ուր մարդիկ «անհավատարիմ են, անհաստատ», «կմոտենան՝ երբ գործս հաջող է, փողս առատ», «հանկարծ տեսնեն նեղության մեջ, օրս վատ», «երես կդարձնեն, հեռու կփախչին»[19]: Ղունկիանոս Կարնեցին զարմանալի հեշտությամբ է ջնջում դարերի հեռավորությունը: Այս տողերը, թվում է, գրվել են երեկ: Կյանքի բացասական երևույթների վերացման բանալին հեղինակը գտնում է ներբողի «Զբոսանք Հոգու» ներգործող ուժի, հոգեպես մաքրվելու, «Աստվածատիպար» մարդու բարձրակետին հասնելու իմաստի մեջ: Հումանիստական միտվածություն ունեցող միստիկ (խորհրդազգաց) բանաստեղծը ոչ աշխարհիկ մտահղացումը մարմնավորում է բնության գեղեցիկ պատկերներով: Միստիկը բացարձականացնում է հոգին, միստիցիզմը ներդաշնորեն զուգորդվում է բնապաշտությանը՝ ձգտելով մարդու մեջ նրա աստվածային էության վերածնությանը, խախտված ներդաշնակության վերահաստատմանը: Խորհուրդը ժամանակի միջավայրի անողոք բարքերից քարացած մարդկանց սրտերը բնության գեղեցկության հետ զուգորդելն է: Հեղինակը, բնությունը համարելով պոեզիայի և ներշնչման ոգեշունչ աղբյուր, այն դիտել է որպես վրդովված հոգու ցավի և վշտի, աշխարհից վերանալու, խաղաղվելու, ներդաշնակ ապրելու հզոր միջոց: Բնությունը սնում է ոչ միայն մարմինը, այլև՝ հոգին, որով կարելի է դիմակայել բոլոր արհավիրքներին: Մեծն Թումանյանի՝ գրականությանը տված բնորոշման նման տաղերգու Ղունկիանոսը «ձգտում է կյանքում ստեղծել մարդու էն վեհ ու վսեմ, էն մաքուր ու անաղարտ պատկերը, որ տվել է նրան Աստված, կազմված ու հյուսված բնության ամենամաքուր տարրերից»[20]: Հոգու զբոսանքը բնության գեղեցկության հետ ծառայում է ի հայտ բերելու հոգևորի ուժը՝ բուժել, լուսավորել մարդու հոգին, հավատով առաջնորդվել, մեղքից հեռու լինել: Մեր հոգին զորացնելու համար պետք է Աստծուն հավատալ, երկրպագել, զրուցել, ճշմարտությամբ աղոթել, որ ցավը միշտ վերանա, կյանքը սեր դառնա:

Անզուգական է քառյակը՝ որպես քնարերգության գոհար, որում թարմ են ոչ միայն բնապատկերները, այլև՝ արտահայտչամիջոցները՝ շաղախված բնության լուսաթրթիռ զգացողությամբ: Գարունը մարդկային կերպարի բարոյական մաքրագործման հոգևոր վերածնությունն է, իսկ ծաղիկները՝ արդարների բազմությունը: Բանաստեղծական բազմախորհուրդ եղանակներով հաղորդելով պայծառ տրամադրություն՝ համր պատկերներն ավելի անմիջական, հուզական և նույնիսկ շոշափելի ու տեսանելի են դարձնում: Թվում է, թե շնչում ես գույնզգույն վարդերի բույրը, ամենուր տեսնում ես մեկը մյուսին սիրահարված դաշտի թովիչ ծաղիկների վսեմաշուք նազանքը: Այնքան անմիջական է կենդանության ներգործությունը, այնքան տպավորիչ, որ այլաբանությունն անհարիր է: Քառյակի առաջին տողը հիշեցնում է միջնադարյան տաղերգուներով անկեղծորեն հիացած «Ծիածանի բոլոր գույներով շողշողացող ... դաշտային ծաղիկների պես հոտավետ և որպես նուրբ բույրեր» բրյուսովյան գեղագիտական բնութագրումները[21]: Ահա այսպիսի.

Ճերմակ, դեղին, կարմիր վարդեր, ներկիզ, նունուֆար, շուշան,

Միշտ իրարու սիրահարված՝ մեկը մեկու գույն կուտան.

Փթթել է բրաբիոն, նարդոս, քրքում, բալասան.

Ճեմե սիգալով տուր կամաց - կամաց Զբոսանք Հոգու[22]:

Անցյալի գրական ավանդույթն անջնջելի հետք է թողել մեծ դեր ստանձնած բանաստեղծության վրա, չնայած, որ սկսվել էր վերականգնման, վերանորոգման մի շրջան: Ակներև է, որ վերափոխությունը կատարվում է և՛ գեղագիտական, և՛ գաղափարական առումներով: Խորապես ապրելով անցման շրջանի իր դարը՝ հավատացյալ Ղունկիանոսը հանդես է գալիս մե՛րթ իբրև հավատքի ծանրախոհ երգիչ, մե՛րթ պարզ խրատանքի, երկնային և երկրային կյանքի երազող, մե՛րթ խոր աստվածաբան ու ճշմարիտ փիլիսոփա, գեղագետ: Կյանքից ու աշխարհից դառնացած, ձանձրացած բանաստեղծը փորձում է Աստծո տնօրինության մեջ գտնվող մարդուն արքայություն տանելու միջոցով սատար լինել, սփոփել, հոգով զորացնել, ուրախացնել, բարօրություն պարգևել: Երկնքի փառքի և երանության արժանացնելով՝ գտնում է, որ Աստծո հավատը կբուժի վիշտը, թախիծը, անձնական ապրումները. դա հենց վերանորոգության անցման շրջանի (կրոնականից դեպի աշխարհայինը) բնորոշ գծերից մեկն է.

Ուրախ կառնե տրտմյալները, հզոր զորություն ունի,

Անճառելի երանության անշուշտ կանե արժանի,

Ձեռքերեն բռնելով շիտակ արքայություն կտանի,

Առաջնորդ կլինի երկնուց փառաց՝ Զբոսանք Հոգու[23]:

Ղունկիանոսը, կենսական խնդիր համարելով ժողովրդի մտավոր նորոգությունը և կրթությունը, իր չափածո խոսքով ցանկանում է օգնել մարդկանց՝ ապրել աստվածային պատվիրաններով, փայլել հոգևոր առաքինությամբ, ազատվել մեղքերի ծանր բեռից: Մեղքը, ինչպիսին էլ համարելու լինենք, աղճատում է մարդկային կերպարը, խախտում նրա հոգու ներդաշնակությունը: Աշխարհայինի և հոգևորի պայքարում ալեկոծ հոգին խաղաղվում է վերագտած հավատի, հույսի մեջ: Երգիչը հիացմունքի խոսքերով, հուզառատ, շռայլ թևավոր մտքերով, մեծարում, արժեքավորում է իր գիրքը: Պատկերավոր դարձնելով՝ համեմատում է փայլող թանկարժեք քարերի հետ, որը ժողովրդական աշխարհընկալման մտածողության արդյունք է: «Բոլոր թանկարժեք քարերի փայլով վետվետացող»[24] Վ. Բրյուսովի հայ պոեզիային տված բնորոշումներից հենց այս մեկը կարծես գրված է ստորև բերված առաջին իսկ տողի համար.

Գին չի հասնի. զարմանալի յաքութ, զմրութ գուհար է,

Դժոխաց չար ցանկությունը բոլորովին կմարե[25]:

Ըստ գրականագետ Հ. Սահակյանի՝ «Որքան տաղանդավոր է հեղինակը, այնքան ավելի հուզիչ ու խորն են հոգեկան տվայտանքների նկարագրությունները», հնարավոր չէ ապրել լոկ «բանիւ տեառն», մեղքերի քավությունն անհնար բան չէ, ներում ստանալու համար կա մի պարզ ճանապարհ՝ ապաշխարանքը, որի սքանչելի օրինակները կան անցյալի հոգևոր երգերում»[26]:

Հայտնի է, որ Նարեկացու ողբերգությունն ապաշխարության երգ է: Մարդը սրտի դառնությամբ իր չար արարքներն է հիշում, որի համար հեծում, արտասվում է:

Ղունկիանոսի ստեղծագործական մտահղացմամբ հնչող «Լույս կցցնե աստվածային, ձեռք բերելու ճար աս է», «Դարձ կուտա կը անզեղջ մեղավորաց Զբոսանք Հոգու», «Քեզի զղջումի մ( կձգե, կուլաս, կողբաս մեղքերդ», «Կուտա աչքերուդ հեղեղ, անձրևաց Զբոսանք Հոգու» արտահայտությունները համահունչ են Մեծն նարեկյան ողբի՝ «Պահապան հոգիս մաքրագործիր», «Թոթափիր մեղքերիս փոշին», «Բյուր մեղքերի արգասիքներից, փոքրիկ մի մասն եմ ցույց տվել միայն» և նման այլ երանգներին: Նարեկացու նման աշուղ-բանաստեղծ Ղունկիանոսն էլ իր եսի մեջ է տեսնում մարդկային բոլոր արատներն ու թուլությունները, հանցանքը քավելու հորդոր է կարդում: Կարծես Աստվածային ներշնչանքով լեցուն, քնարական մենախոսությամբ մարդուն ուղղորդում է մեղքերի զղջման, քավության, ապաշխարության: Հավատքն անհատական առաքինություն է, որն առաջնորդվում է բարությամբ, ճշմարտությամբ, մարդասիրությամբ.

Տես, թե քեզ ինչ փափագներով փնտրել կուտա քո Տերդ,

Կարոտությունը կքաշես՝ սաստիկ եռալով սերդ[27]:

Շ. Նազարյանը գտնում է, որ Գրիգոր Նարեկացու հանդեպ հայ ժողովրդի ունեցած դարերի պաշտամունքը նարեկացիական շարժման մի յուրօրինակ կերպարանք է ստանում XVIII դարում: «Այս բանաստեղծությունն է ահա (խոսքը «Մատյանի» մասին է.– Ա. Հ.) խորը կնիք թողել XVIII դարի քնարերգության վրա»[28]: Նմանությունն ակնհայտ է. կարծես նոր դարերի ներդաշնակ հոգու վերածննդի արժեքը բացահայտող բանաստեղծ Ղունկիանոսը Նարեկացի լինի՝ ծնված ուշ միջնադարում, որը ձգտում է ջնջել Աստծո և մարդկանց միջև եղած տարբերությունը: Նարեկացին, իբրև հանճարեղ բանաստեղծ, կանխատեսել է ոչ միայն իր գործի անմահությունը, այլև՝ նրա համաշխարհային նշանակությունը՝ հպարտությամբ ազդարարելով՝ «Ես պիտի հավերժ մնամ կենդանի»[29]:

Մ. Աբեղյանը գրում է, որ մեր բանաստեղծությունն, երկնքից իջնելով աշխարհականացել է, բայց այդ դեռ չի նշանակում, թե արդեն առավելությունը կատարելապես տրվում է երկրին[30]: Ընդգծելով Սայաթ-Նովայի երկվությունը, նա նշում է, որ նրա դեգերումները երկրի ու երկնքի միջև ճիշտ այնպես են, ինչպես այդ արտահայտված է ամենայն հայոց բանաստեղծ Հովհ. Թումանյանի մոտ.

Ո՞ր աշխարհքում ունեմ շատ բան.

Միտք եմ անում՝ է՞ս թե էն.

Մեջտեղ կանգնած՝ միտք եմ անում,

Չեմ իմանում՝ էս, թե էն[31]:

«Երկնքի և երկրի վեճը, ունենալով ժողովրդական ընդհանուր հիմք ու ակունքներ, շատ սիրված լինելու պատճառով հաճախ արժանացել է բանաստեղծների և աշուղների ուշադրությանը»[32],– գրում է Ա. Դոլուխանյանը:

Աստվածային միտքը շարունակում է թևածել նաև Ղունկիանոս Կարնեցու «Գովասանք գրքույս» բանաստեղծության նախավերջին քառյակում: Իր գիրքը համեմատում է պտղատու այգու հետ՝ նկատի ունենալով աստվածային տիրույթը, որտեղ զվարճանալ կցանկանան մարդիկ: Այսպես՝ «Աստվածածնա սիրո բոցով կհրդեհե սիրտը ձեր», «Շատ օգտավոր բաներ կուտա իմաց Զբոսանք Հոգու»[33]: Բանաստեղծը ձգտում է ճանաչել, հասկանալ աշխարհը, ներթափանցել երկնային (հոգեղեն) և երկրային (նյութեղեն) կյանքի երևույթների մեջ, բացահայտել դրանց միջև եղած կապը: Նա գտնում է, որ բոլոր դեգերումների, երկնային սավառնումների մեջ ևս կապված ենք երկրի հետ: Հեղինակը փորձում է զգալ ժամանակի զարկերակը, ցանկանում է հաշտեցնել հոգևորը մարմնականի, իսկ երկնայինը՝ երկրայինի հետ: Սրա դեմ ընդվզում է բարեպաշտ բանաստեղծի հոգին՝ զգալով աշխարհայինին դիմագրավելու իր անզորությունը.

Այս պտղալի այգուն մեջը զվարճանալ ո՞վ չուզեր.

Մտքերնիդ կբարձրացնե, դեպ ի երկինք կելլե վեր[34]:

Հոգեբանական ինքնատիպ արտահայտչամիջոցը՝ «Զբոսանք Հոգու» կրկնակ տողերի ցայտուն երանգը, վերածնության շունչ, անկեղծ, անմիջական ոգի և քնարականություն է հիշեցնում: Քաջածանոթ լինելով թուրքական և պարսկական ժողովրդական ստեղծագործությանը և, առհասարակ, մշակույթին՝ Կարնեցին հմտորեն օգտվել է դրանցից: Գրականագետ Հ. Սահակյանը հանգում է այն եզրակացության, որ «Նույնիսկ օտար լեզուներով հորինված երգերում ... օտարամույծը... միայն արտաքին ձևն էր, երգերն իրենց ներքին էությամբ, գաղափարական բովանդակությամբ հայկական են»[35]:

«Գովասանք գրքույս» բանաստեղծության վերջին քառյակում հայաբառ տողերն ընդմիջարկվում են Արևելքի ժողովուրդների մեջ տարածված թուրքաբառ տողերով: Երևույթ, որ ավելի տիպական էր աշուղական երգերին և ավելի սակավ չափով էր նկատվում տաղերգության մեջ: Վառ արտահայտությունն է ներբողի վերջին քառյակը.

Տիվանի ու աճեմիներ, իլահիներ կա գրուն,

Տեստեն, շեքի, ղելենտերի, տյուպեիթներ խիստ սիրուն,

Ղունկիանոսին ընծայն է սա քաղցրաձայն եղբայրներուն,

Հրամմեցէ՛ք, ձեզ համար միշտ բաց է Զբոսանք Հոգու[36]:

Օգտագործված օտար արևելյան բառերն իր գրքի մեջ զետեղված տաղերի վերնագրերն են, եզրահանգում-ընդհանրացումները: Տեղին է հիշել մեծ լուսավորիչ Խ. Աբովյանի՝ «ժամանակի ծռվելու», «լեզվի դարդը քաշելու» անկարողությունը շեշտող մտքերը՝ «Էս ա պատճառը՝ որ մեր նոր լեզվի կեսը Թուրքի ու Պարսից բառ ա»[37]:

Ղունկիանոս Կարնեցին ծանոթ է եղել տաղաչափական կանոններին, բանաստեղծական տների կառուցման գաղտնիքներին, օգտվել է հայերեն այբբենական կարգից և որպես արտահայտման միջոց ընտրել վանկերով կազմված տողեր՝ գրաշար ձևը: Տողի վերջին բառը բաժանել է վանկերի հայերեն այբուբենի տառերի հաջորդականությամբ և միացրել ու շաղկապով. սա արևելյան աշուղական արվեստը հայեցի դարձնելու, «լեզուն, ղայիմ բռնելու»[38] լավագույն օրինակ է.

Սիրուդ ճեղքած սիրտս՝ կեն ու այբ ու րէ (կար):

Վերջապես ինձ քովդ տյուն ու այբ ու րէ (տար)[39]:

Ամփոփելով՝ կարելի է ասել, որ ուշ միջնադարի ստեղծագործող տաղանդավոր երգիչը բացել է իր հոգին աշխարհի ու մարդկանց առաջ և այսօր էլ հայ ժողովրդի մեջ է իր երգերով: Ղունկիանոս Կարնեցին պատկանում է լուսավոր, գրագետ (յոթ լեզու է իմացել) աշուղ-բանաստեղծների այն շարքին, որոնց ցայտուն ներկայացուցիչներն են Սայաթ-Նովան ու Ջիվանին: Նախախնամության ընտրյալ (այժմ նաև ներբողագիր) բանաստեղծը, բացահայտելով ներդաշնակ հոգու վերածնության արժեքը, կրում է Գրիգոր Նարեկացու «լուսավորչի կանթեղը», որի լույսն անմար է ու անշեջ:

СТИХОТВОРЕНИЕ «ХВАЛА НАПИСАННОМУ МНОЙ»

ЛУНКИАНОСА КАРНЕЦИ

АРИАДНА АРУТЮНЯН

Р е з ю м е

Панегирик, начинающийся словами «Хвала написанному мной»–образец армянской лирики, автором которого является поэт Лункианос Карнеци, oдин из последних представителей армянской поэзии конца XVIII – начала XIX вв. Общая теоретическая оценка стихотворения позволяет выделить типологические черты, присущие армянской поэзии этого времени и то, как они отразились в панегирике. Своими песнями автор предоставляет богатый материал для дальнейшего исследования его самобытного творчества.

THE POEM “PRAISE TO MY BOOK”

BY GHUNKIANOS KARNETSI

ARIADNA HARUTYUNYAN

Summary

The panegyric, which begins with the words “Praise to my book”, is a piece of Armenian lyrics written by the poet Ghunkianos Karnetsi, one of the last representatives of the Armenian poetry of the end of the 18th and the beginning of the 19th century. General theoretical assessment of the poem allows to distinguish the typological features proper to the Armenian poetry of that period and, how they are reflected in the panegyric. With his songs the author provides rich material for the further investigation of his distinctive creative life.

Заметки

[←1]

Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանի - 9731 և 9732 ձեռագրերը Ղունկիանոս Կարնեցու երգարաններն են, ուր ամփոփված են նրա տաղերի մեծ մասը, իսկ - 10177 ձեռագրում կան 3 հայերեն և 136 հայատառ թուրքերեն անտիպ երգեր՝ գրված 1843 թ.:

[←2]

«Բազմավէպ» (Վենետիկ), հ. ԽԱ, 1883, հ. ԽԲ, 1884, հ. ԽԳ, 1885:

[←3]

Քերդուածք Ղունկիանոս երգչի Կարնեցւոյ (այսուհետև՝ Քերդուածք), Վենետիկ, 1894: Այս գիրքը 1893 թ. Սուրբ Ղազար Միաբանության կողմից տպագրված ժողովածուի վերահրատարակությունն է:

[←4]

Տե՛ս H. Thorossian. Histoire de la litte’rature Arme’nienne. Paris, 1951,
p. 225.

[←5]

Տե՛ս Վ. Բրյուսով. Հայաստանի և հայ կուլտուրայի մասին, Երևան, 1967, էջ 103, Ա. Չօպանեան. Հայրէններու բուրաստանը, Փարիզ, 1940,
էջ 33:

[←6]

В. Брюсов. Поэзия Армении, народная-средневековая-новая, в переводе русских поэтов. Ереван, 1966, с. 482.

[←7]

Ղունկիանոսի ընծան, էջ 6, 10:

[←8]

Մ. Մկրյան. Գրիգոր Նարեկացի, Երևան, 1955, էջ 135: Մ. Մկրյանը նշում է, որ ներբողի ժանրը մինչև Նարեկացին գոյություն ուներ և բավական զարգացած էր, բայց վերջինիս ներբողներն իրենց բնույթով աչքի ընկնող նորություններ էին. օրինակ՝ «Խաչի ներբողը»: Ավելի ուշ շրջանում ի հայտ եկան Նաղաշ Հովնաթանի «Գովք Երևանին», Դավիթ Սալաձորցու նշանավոր «Գովասանք ծաղկանց»-ը, Բաղդասար Դպրի «Գովասանութիւն սիրելւոյ»-ը, Առաքել Սյունեցու «Գովասանք Առաքելոց»-ը, Ղազար, Մինաս, Ստեփանոս, Հակոբ Թոխաթցիների ներբողները և այլն: Հիշենք Ասատուր Մնացականյանի «Գովանք թռչնոց» տաղաշարքը (տե՛ս Ա. Մնացականյան. «Գովանք թռչոց» տաղաշարքը, նրա հեղինակը և ժամանակը.– «Բանբեր Մատենադարանի», -13, 1980, էջ 233–258):

[←9]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 12, Քերդուածք, էջ 1, «Բազմավէպ»,
հ. ԽԱ, էջ 238:

[←10]

Տե՛ս Ս. Զուռնաջյան. Ջավախք, Ժամանակագրություն. Ակնարկներ Ախալքալաքի ամբողջական պատմության, Երևան, 2002, էջ 176:

[←11]

Ղունկիանոսի ընծան, էջ 86, Քերդուածք, էջ 71, «Բազմավէպ», հ. ԽԳ,
էջ 220:

[←12]

«Բազմավէպ», հ. ԽԱ, էջ 238:

[←13]

Տե՛ս Թումանյանը քննադատ, կազմեց և խմբ.՝ Ն. Թումանյանը, Երևան, 1939, էջ 80, 244:

[←14]

Տե՛ս Մ. Աբեղյան. Երկեր, Դ, Երևան, 1970, էջ 551:

[←15]

Տե՛ս Շ. Նազարյան. Ողբի և սթափման բանաստեղծություն, Երևան, 1992, էջ 37, 39:

[←16]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←17]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 12:

[←18]

Տե՛ս Ա. Հարությունյան. Տեսիլքի և երազանքի տաղերգուն.– «Հայագիտական հանդես» (Երևան), 2015, - 2 (30), էջ 67–86:

[←19]

Ղունկիանոսի ընծան, էջ 102, Քերդուածք, էջ 87:

[←20]

Թումանյանը քննադատ, էջ 244:

[←21]

Խ. Սարգսյան. Մանուկ Աբեղյանը և հայ հին գրականության պատմությունը, Երևան, 1946, էջ 37:

[←22]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 12:

[←23]

Նույն տեղում:

[←24]

Խ. Սարգսյան. նշվ. աշխ., էջ 37:

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Հ. Սահակյան. Ուշ միջնադարի հայ բանաստեղծությունը (XVI–
XVII դդ.), Երևան, 1975, էջ 32, 33:

[←27]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 12, Քերդուածք, էջ 1, «Բազմավէպ»,
հ. ԽԱ, էջ 239:

[←28]

Տե՛ս Շ.Նազարյան. Նարեկացիական շարժման վերելքը 18-րդ դարում.– «Էջմիածին», Ժ, ԾԳ տարի, հոկտեմբեր, 1997, էջ 114Ժ:

[←29]

Ա. Ղազինյան. Գրիգոր Նարեկացի, Երևան, 1980, էջ 34: Վերջերս Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու սրբազան քահանայապետ Ֆրանցիսկոս պապի կողմից 36-րդ տիեզերական եկեղեցու հոգու վարդապետի (վարդապետություն, որ հոգուց է գալիս) դոկտորի կոչման արժանացավ առաջին հայ քնարերգակ Գրիգոր Նարեկացին՝ որպես ոգու ջահակիր իր տաղերով և վիթխարածավալ հոգևոր սահմանադրություն համարվող «Մատյան ողբերգությամբ»:

[←30]

Տե՛ս Մ. Աբեղյան. Հայոց հին գրականության պատմություն, գիրք II, Երևան, 1946, էջ 275, 580:

[←31]

Հովհ. Թումանյան. Ընտիր երկեր, հ. 1, Երևան, 1985, էջ 157:

[←32]

Տե՛ս Ներսես Մոկացի. Բանաստեղծություններ, աշխ. Ա. Գ. Դոլուխանյանի, Երևան, 1975, էջ 164:

[←33]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 12:

[←34]

Նույն տեղում:

[←35]

Տե՛ս Հայ աշուղներ, XVII–XVIII դդ. կազմեց՝ Հ. Սահակյանը, Երևան, 1961, էջ 19:

[←36]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 12, Քերդուածք, էջ 1, «Բազմավէպ»,
հ. ԽԱ, էջ 239: Հարկ է նշել, որ՝ տիվանի (պարսկ.) – բանաստեղծություն կամ բանաստեղծությունների ժողովածու, նաև դիվանական, ատենական, արքունի, վիպասան, քաջ բանաստեղծ և այլն, աճեմի (պարսկ.) – պարսիկ, ոչ արաբ, օտար, իլահի (պարսկ.)– աստվածեղեն, աստվածային օրհներգություն, երգ, գովություն, տեստեն (պարսկ.) – դասթան-պատմություն, լեգենդ, հեքիաթ, շեքի (պարսկ.) – անվճռական, տատանվող, հոռետեսական, ղելենտերի (պարսկ.)– դերվիշական, տյուպեիթ (պարսկ.) – երկու բեյթ – բանաստեղծության երկու տող՝ երկտող: Այս բառերի բացատրությունների համար շնորհակալություն ենք հայտնում Մատենադարանի կրտ. գիտաշխատող Անի Ավետիսյանին և պ. գ. թ. Քրիստինե Կոստիկյանին:

[←37]

Տե՛ս Խ. Աբովյան. ԵԼԺ, հ. 3, Երևան, 1948, էջ 64:

[←38]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←39]

Տե՛ս Ղունկիանոսի ընծան, էջ 26, Քերդուածք, էջ 15, «Բազմավէպ»,
հ. ԽԱ, էջ 335: