4. Sergey Vardanyan1
Author: Неизвестный
Date: 0101-01-01 00:00:00+00:00
Publisher: Reanimator Extreme Edition

ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆ ՀԱՄՇԵՆԱՀԱՅԵՐԻ

ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ԵՎ ԹՎԱՔԱՆԱԿԻ ՄԱՍԻՆ

ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Ցեղասպանության և բռնի կրոնափոխված հայերի մասին հրապարակավ խոսելու արգելքի պատճառով տասնամյակներ շարունակ Թուրքիայի հայ հոգևորականները, մտավորականներն ու գիտնականները չէին կարողանում անդրադառնալ խնդրին:

Հայաստանում ևս մահմեդական հայերի թեման հազվադեպ էր արծարծվում: 1980-ական թվականներից սկսած հատուկենտ հրապարակումներ եղան, որոնցում հիշատակվում էին նաև իսլամացված համշենահայերը:

Վերջին տարիներին հայկական և թուրքական մամուլի բազմաթիվ անդրադարձները բռնի մահմեդականացված հայերի մասին, ցավոք, ուշացած են, քանզի տասնամյակների լռությունն անդառնալի կորուստներ է պատճառել: Ներկայիս Թուրքիայի արևելքում գտնվող Ռիզեի, Արդվինի, Արդահանի, Կարսի և այլ նահանգների կրոնափոխված հայերից շատերը, ովքեր պահպանել էին իրենց ծագման մասին հիշողությունը, ԽՍՀՄ– Թուրքիա փակ սահմանի պատճառով կտրվելով Հայաստանից և Վրաստանի հայաբնակ շրջաններից, մոռացել են մայրենի լեզուն և հեռացել իրենց արմատներից: Այդ ընթացքում թուրքական քարոզչությունն իր սև գործն է արել՝ կեղծելով պատմությունն ու մահմեդականացված հայերի անցյալը, ստեղծել է հայի բացասական կերպար: Թուրքիայի հայ հոգևորականներն էլ, իրենք լինելով իրավազուրկ, չէին կարողանում օգնության ձեռք մեկնել գավառներում ու լեռնային հեռավոր գյուղերում ծվարած կրոնափոխ հայրենակիցներին:

Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք, ամենապատիվ Տ. Մեսրոպ արք. Մութաֆյանն ԱՄՆ կոնգրեսական պատվիրակության հետ 2007 թ. մայիսի 30-ին պատրիարքարանում հանդիպման ժամանակ, հիշեցնելով, որ Մեծ եղեռնի տարիներին մեկ ու կես միլիոն «հայ բնակիչներ բնաջնջուեցան», նշել է. «Պետք չէ մոռնալ նաև, որ տեղահանութեան ընթացքին, տեղահան ըլլալէ փրկուելու համար, մեծ թիւով հայեր մահմետականութիւնը ընդունեցին: Մենք զանոնք ևս մեզմէ կը նկատենք, քանի որ, նոյնիսկ եթէ տարբեր կրօնի մը անցած են, հայերէն կը խօսին և հայ մշակոյթը կ’ապրին»[1]: Պատրիարքի այս խոսքերը, վստահաբար, տարածվում են նաև XVIII դարում Համշենի գավառում բռնի կրոնափոխված հայերի այն սերունդների վրա, որոնք այսօր սփռված են իրենց բնօրրանից բավական հեռու և պահպանել են հայերենը: Այդ մասին Մեսրոպ սրբազանի հետ քանիցս զրուցել ենք դեռևս 1991 թ.՝ Հայաստանում գտնվելու օրերին, նաև սեպտեմբերին՝ ՄԱԿ-ի հովանու ներքո «Կրոնների համաշխարհային խորհրդի» Ստամբուլում կազմակերպած «Քրիստոնյա–իսլամ համագործակցություն և երկխոսություն» միջազգային գիտաժողովում: Իսլամացված հայերի մասին նույն կարծիքին էր նաև այն ժամանակվա Կ. Պոլսի հայոց պատրիարք, ամենապատիվ Տ. Գարեգին արք. Գազանճյանը, որի ազգականներից ոմանք ևս բռնի մահմեդականություն էին ընդունել:

Իսկ որքա՞ն է մահմեդական համշենահայերի թիվը ներկայիս Թուրքիայում:

Ինչպես հայտնի է, Թուրքիայում անցկացվող մարդահամարներում ազգային պատկանելությունը չի նշվում, քանի որ, ըստ
1924 թ. Սահմանադրության 88-րդ հոդվածի, այնուհետև 1982 թ. Սահմանադրության XIII գլխի «Քաղաքական իրավունքներ և պարտականություններ» 4-րդ բաժնի 66-րդ հոդվածի՝ Թուրքիայի պետության հետ քաղաքացիության պարտավորությամբ կապված յուրաքանչյուր ոք թուրք է: Հաջորդ պարբերությունում գրված է, որ թուրք հորից և թուրք մորից ծնված երեխան թուրք է, բայց մարդահամարները երբեք այդ սկբունքով չեն անցկացվում և չեն նշվում մյուս ազգերը:

Այսպիսով, թեև թուրքական իշխանությունները ցույց են տալիս, որ Թուրքիայում բոլորը թուրք են, իրականում, ներքուստ անհանգիստ են և իրենք էլ են փորձում պարզել երկրում բնակվող ազգերի իրական խճանկարը: Ազգային անվտանգության խորհրդի հանձնարարությամբ Կայսերի (Կեսարիա) քաղաքի Էրջիյես, Մալաթիայի Ինեոնյուի անվան և Էլազըղի (Խարբերդ) Ֆըրաթ (Եփրատ) համալսարանների գիտնականները, ուսումնասիրելով Թուրքիայի ազգային փոքրամասնություններին, 2000 թ. իրենց կազմած զեկուցագրում, ազգային մյուս փոքրամասնությունների՝ 60 հազար հայերի, 12.6 միլիոն քրդերի, 870 հազար արաբների, 80 հազար լազերի, 2.5 միլիոն չերքեզների, 1 միլիոն վրացիների, 700 հազար գնչուների (չինգեն) կողքին նշել են նաև Ռիզեի ու Արդվինի նահանգների 13.000 համշենցիներին:

Մեզ հայտնի չէ, թե ինչ սկզբունքով է արվել այդ մարդահամարը: Փաստն այն է, որ ըստ Ստամբուլի «Ակօս» թերթի 2008 թ. հունիսի 13-ի համարում տպագրված հոդվածի, այս թվերն են ներկայացվել Ազգային անվտանգության խորհրդին[2]:

Մեր ուսումնասիրությունների համաձայն՝ համշենցիների, այդ թվում՝ հայախոս համշենահայերի թիվը շատ ավելին է: Նրանք հիմնականում ապրում են Արդվինի նահանգի Խոփա քաղաքում և համանուն գավառում: Այս քաղաքում, որտեղ նախկինում մեծ մասամբ լազեր (ճան) էին բնակվում, վերջին երկու-երեք տասնամյակի ընթացքում մեծացել է շրջակա գյուղերից եկած հայախոս համշենցիների թիվը: Տեղացիների ասելով՝ այժմ նրանք կազմում են քաղաքի բնակիչների կեսը կամ կեսից ավելին: 2016 թ. Խոփա քաղաքում ապրում էր 20.576 մարդ[3], ըստ այդմ, նրանցից, ենթադրաբար, 10–11 հազարը համշենցի է: Տարեցտարի նրանց թվի ավելացման վկայությունն է նաև այն, որ 1922 թ. հետո իրար հաջորդած 15 քաղաքապետներից երկուսը՝ Յըլմազ Թոփալօղլուն (2004–2009) և Նեդիմ Ջիհանը (ընտրվել է 2014 թ.) համշենահայ են:

Խոփայի գավառի գյուղերում 2016 թ. ապրում էր 14.830 մարդ: Տեղացիների վկայությամբ գյուղական բնակչության մեջ էլ համշենցիները գերակշռում են լազերին:

Խոփայի համշենցիների գյուղերին հայ մամուլն անդրադարձել է դեռևս XIX դ. վերջերին: Բնիկ շավշեթցի Հարություն Գաթենյանը 1888 թ. «Մշակ» թերթում թվարկել է դրանք. «...Տաճկաստանի մէջ գտնված համշէնցի հայ-մահմեդականների գիւղերն են, որքան իրանցից ստուգած եմ` Խօփայում կամ փոքր Համշէնում Զալինա 80 տուն, Խինկօբա 80 տուն, Զուրփիջի 30 տուն, Արդալա 60 տուն, Չավուշլուկ 30 տուն, Կարջի 40 տուն, Զէնդիդ 40 տուն: Իսկ ռուսաց հպատակութեան ներքև գտնվածները հետևեալներն են. Կարաշալվար 15 տուն, Ավգեահ 12 տուն, Մակրիալ 150 տուն: Բոլոր համշէնցի հայ-մահմեդականները իրանք իրանց ընդամենը 600 տուն են հաշւում»[4]:

Խոփայի գավառի համշենցիների գյուղերի հիշատակությանը հանդիպում ենք նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերին՝ 1915 թ., ռուսական զորամիավորումների հետ Խոփա հասած տրապիզոնցի հայերից մեկի՝ «Հորիզոն» թերթին ուղարկած թղթակցության մեջ. «Համշէնցիները ապրում են հետևեալ գիւղերի մէջ – Արտալա, Ծարղինա, Կարճի, Զինտիր, Չաուշլի, Զուրպիճի, Խիկի, Զալունա և Օնճուրոխ: …Ինձ չյաջողւեց իրենց քանակի մասին ստոյգ տեղեկութիւն ստանալ, իրենք ենթադրում են որ չորս հազար հոգի կը լինեն»[5]:

Համշենցի հայերն իրարից սահմանազատվեցին 1921 թ. մարտի 16-ին ՌԽՖՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև կնքված պայմանագրով, ըստ որի՝ սահմանի հյուսիսարևելյան կողմում մնացին մի քանի բնակավայրեր, որոնցում ապրում էին նաև իսլամ հայեր, իսկ Մաքրիյալն ու մի քանի գյուղերը, որոնք ռուսական կայսրությանն էին անցել 1878 թ., վերադարձվեցին Թուրքիային:

1899 թ. Տրապիզոն քաղաքի մոտակա Կյուշանա գյուղում ծնված և 1918 թ. Սոչիում բնակվող ուսուցիչ, ծխախոտագործ, ազգագրագետ Բարունակ Թոռլաքյանն իր «Համշենահայերի ազգագրությունը» (1981) գրքում անդրադառնում է ԽՍՀՄ– Թուրքիա սահմանի Աջարիայի հատվածի երկու կողմերի համշենցիների գյուղերին: Նա չի նշում, թե ինչպես և ումից է գրառել այդ տվյալները, միայն Խոփայի գավառի գյուղերը թվարկելիս ծանոթագրում է՝ «Բնակչության թիվը 1940 թ. իմ հավաքած տվյալներով», այլ մանրամասներ չի հաղորդում: Համառոտ ներկայացնում ենք Արդվինի նահանգի Խոփայի գավառի մասին Բ. Թոռլաքյանի տեղեկությունները՝ 1. Սարփ. «սահմանային գյուղ է, որի մի մասը գտնվում է Սովետական Միությունում:… բնակչության մեծամասնությունը լազեր են, մի թաղը՝ 18 տուն մահմեդականացած համշենահայեր», 2. Մաքրիյալ՝ 50 տ., 3. Շոնա (Շանա)՝ 30 տ., 4. Ուչ-գարդաշ՝ 20 տ., 5. Չարչախանա՝ 25 տ., 6. Մալին-օղլու-գեղը՝ 30 տ., 7. Քյոփրիճի՝ 35 տ.: «Խոփայից շուրջ երկու ժամ հարավ» (Բ. Թոռլաքյանը, հավանաբար, նկատի է ունեցել ոտքով գնալու տևողությունը), 8. Չավուշլի՝ 50 տ., 9. Չուրպիջի՝ 30 տ., 10. Խիկի՝ 40 տ., 11. Զոլանա՝ 55 տ., 12. Կըղընուտ՝ 45 տ.: «Ծովեզրյա» գյուղեր՝ 13. Ղալղինա՝ 40 տ., 14. Կարջի՝ 50 տ., 15. Օնճուրուտ՝ 30 տ.: Նաև առանց տների քանակը նշելու թվարկում է Ճուկուլիթ և Պայի գյուղերն ու Արտաշեն ծովափնյա ավանը[6]: Ենթադրում ենք, որ Արտաշենը Ռիզեի նահանգի ծովափնյա Արդեշեն քաղաքն է, իսկ Ճուկուլիթ և Պայի գյուղերի գտնվելու վայրը մեզ անհայտ է: Հասկանալի է, որ այս գյուղացանկն անթերի չէ, բայց փակ սահմանների և քաղաքական անասելի ճնշումների տարիներին նման ցանկ կազմելն արդեն իսկ մեծ դժվարություն էր և որոշակի քաջություն էր պահանջում: Նույնիսկ չորս տասնամյակ անց՝ 1981 թ., հրատարակած «Համշենահայերի ազգագրությունը» գիտական աշխատության մեջ հեղինակը չի կարողացել անգամ մեկ տող տպագրել Աջարիայի սահմանամերձ գյուղերի համշենցիների 1944 թ. Ղազախստան և Ղրղզստան աքսորի մասին[7]:

Խոփայի գավառի մասին մեկ այլ ցուցակ 2007 թ. հրատարակել է նախկին պոլսեցի, բոստոնաբնակ ուսումնասիրող Հակոբ Խաչիկյանը: Ըստ այդմ՝ գավառում կա համշենցիների 12 գյուղ: Նույնքան գյուղ էլ կա գավառի Քեմալփաշայի գյուղախմբում: Հին և նոր գյուղանունները տպագրվել են իրենց պաշտոնական գրությամբ՝ լատինատառ թուրքերեն: Հ. Խաչիկյանը հնարավորություն չի ունեցել անձամբ լինել Խոփայի գավառում և ստուգել տարբեր աղբյուրներից քաղած տվյալները, ուստի նրա ցանկում ընդգրկվել են նաև լազերի գյուղեր՝ Գյուվերջինլի և Սուբաշը, երկու գյուղ էլ՝ Քեմալփաշայի գյուղախմբում՝ Սարփ և Դերեիչի[8]:

Թուրքիայի համշենցիներից առայժմ ամենաընդարձակ ցուցակը կազմել է 2008–2010 թթ. Խոփայում հրատարակված “Bir yaşam” («Բիր յաշամ») ամսագրի գլխ. խմբագիր Ջեմիլ Աքսուն: Նա Ստամբուլի “Toplumsal Tarih” («Թոփլումսալ թարիհ») գիտական հանդեսում 2013 թ. հրատարակած իր «Ովքե՞ր են համշենցիները, որտեղի՞ց են եկել, ու՞ր են գնում» հոդվածում թվարկում է 18 գյուղի և գյուղակի հին ու նոր անունները[9]: Ցավոք, Գյունեշլիի հին անունը նշել է ոչ թե Ձաղրինա, այլ՝ Tzağista (Ցաղիսթա): Երբ Ջեմելին հարցրեցի՝ ինչու՞ է այդպես գրել, ասաց՝ սխալվել է, դա գյուղի մոտակա սարի անունն է: Ինչևէ, սխալներից ոչ ոք ապահովագրված չէ, և որպեսզի դրանք մյուս ուսումնասիրողները չկրկնեն, որոշեցինք անդրադառնալ այդ տեղանվանը:

2009 թ. մեր հրատարակած գյուղացանկն ընդգրկում էր 22 գյուղ ու գյուղակ[10], որոնց մասին տեղեկությունները 1980-ական թվականներին հավաքել էինք 1944 թ. Ղազախստան և Ղրղզստան աքսորված կրոնափոխ տարեց համշենցիներից, ովքեր մինչև 1930-ական թվականները հնարավորություն էին ունեցել Աջարիայի իրենց գյուղերից այցելել Խոփայի գավառի ազգականներին: Ցանկը լրացրել էինք նաև Խոփայի գավառից հատուկենտ եկող-գնացողներին հարցնելով, բայց էլի ցուցակից դուրս էին մնացել Աքդերե և Գյումյուշդերե գյուղերը, ընդգրկվել էր նաև լազերի Դերեիչի գյուղը:

2010 թվականից ի վեր քանիցս շրջագայելով Խոփայի գավառում՝ տեղում ճշտել ենք գյուղացանկը, որը ներկայացնում ենք ստորև (փակագծերում նշել ենք նաև գյուղերի նախկին անունները և գյուղացիների օգտագործած բարբառային տարբերակները, գծիկով առանձնացրել ենք բնակչության թիվը 2000 թ. տվյալներով). 1. Բալըքլը /Բալըքքեոյ (Զէնդիդ)–320, 2. Բաշոբա (Խիգի, Խիգօբա)–760, 3. Գյունեշլի (Ձաղրինա, Չաղրինա)–420, 4. Էշմեքայա (Վէյի Արդալա)–427, 5. Հենդեք (Գարջի)–525, 6. Յոլդերե (Զուրբիջի)–990,
7. Չավուշլու (Չավուշին)–778, 8. Չիմենլի (Վայի Արդալա)–400,
9. Փընարլը (Անչիօղ, Անչօրօխ)–190, 10. Քոյունջուլար (Զալունա, Զալօնա)–600:

Այսպիսով, Խոփայի գավառի համշենցիների 10 գյուղում
2000 թ. բնակվում էր 5.410 մարդ:

Այժմ թվարկենք նույն գավառի Քեմալփաշայի (Մաքրիյալ) գյուղախմբի (բուջաք) համշենցիների բնակավայրերը՝ Քեմալփաշա (Մաքրիյալ) ավանը ու նրա տեղական ինքնակառավարման մարմնի՝ քաղաքապետարանի ենթակայության տակ գտնվող գյուղերը` Աքդերե (Չօլի քէդ, Մէդօղում քէդ), Գյումյուշդերե (Խէլու քէդ), Չամուռլու (Չանչախանա, Չանչաղօն), Ուչքարդեշ (կան նաև լազեր), Քազըմիյե (Վէյի Սարփ, երբեմն անվանում են Մօլլի ցօր), Քարաօսմանիյե (Խէձէլօն, Խէցելան), Քեոփրյուջյու (կան նաև լազեր), Օսմանիյե (Քէշօղցէց քէդ, Քէշօղլինօուն քէդ), Քայաքեոյ գյուղը, որը կազմավորվել է չորս գյուղակներից՝ Շանա (այստեղ է գյուղապետարանը), Խալբաշի՝ Հալբաշը, Գորամաթ, Փափաթ[11]:

Քեմալփաշայի (Մաքրիյալ) գյուղախմբում, ըստ 2000 թ. տվյալների, բնակվում էր 4.129 մարդ[12]: Այսպիսով, 2000 թ. Խոփայի գավառի 10 գյուղերում և Քեմալփաշայի գյուղախմբում ապրում էր 9.539 մարդ: Անցած մեկուկես տասնամյակի ընթացքում բնակչության աճ է գրանցվել: Հասկանալի է, որ նրանք բոլորը համշենցիներ չեն, կան նաև լազեր, թուրքեր, այլ ազգերի ներկայացուցիչներ:

Ի մի բերելով, կարող ենք ասել, որ 2016 թ. տվյալներով Արդվինի նահանգի Խոփայի գավառի 35.406 բնակիչների կեսից ավելին՝ շուրջ 20 հազարը համշենցի է:

Համարյա 2.000–2.500 կրոնափոխ, բայց հայախոս համշենահայեր են բնակվում նաև Արդվինի նահանգի Բորչքայի գավառի (2016 թ. բնակչությունը՝ 22.036 մարդ) Բորչքա քաղաքում և Չիֆթեքեոփրյու (Չխալա), Չայլը (Բէյլիվան, Բէղլէվան, Բաղլիվօն), Յեշիլքեոյ (Մանասթըր) և այլ գյուղերում:

Ըստ տեղացիների վկայության, Բորչքա քաղաքում (2016 թ. բնակչությունը՝ 10.807) բնակվում է շուրջ 1.000–1.500 համշենցի, իսկ համշենցիների հետևյալ երեք գյուղերի բնակիչների պաշտոնական վիճակագրությունն այսպիսին է՝ 2012 թ. Չիֆթեքեոփրյուում բնակվում էր 250, 2016 թ. Չայլը գյուղում՝ 336 և Յեշիլքեոյում՝ 74 մարդ: Բնականաբար, գյուղերում կան նաև այլազգիներ՝ լազեր և այլն:

Այսպիսով, Արդվինի նահանգում, որի բնակչության թիվը
2015 թ. կազմել է 168. 370 մարդ, ըստ մեր մոտավոր հաշվումների, բնակվում է շուրջ 24 հազար հայախոս համշենցի, այդ թվում՝ 22–23 հազարը Խոփայի և Բորչքայի գավառներում, մնացյալը՝ ողջ նահանգում:

Ի դեպ, Արդվինի նահանգի համշենցիների վերը թվարկված 26 գյուղում, ըստ մեր ուսումնասիրությունների, խոսում են Համշենի բարբառի Խոփայի խոսվածքի երկու ենթախոսվածքով, 5 գյուղում (Էշմեքայա, Չիմենլի, Փընարլը, Գյունեշլի և Յեշիլյայլա), խոսում են արդալացիների ենթախոսվածքով, իսկ մնացած 21 գյուղում՝ թուրցևանցիների (դրսեցիների) ենթախոսվածքով:

Կրոնափոխ համշենցի հայերի գյուղեր կան նաև Թուրքիայի Սաքարյայի նահանգի Քարասուի, Քոջաալիի ու Ֆերիզլիի, ինչպես նաև՝ հարևան Դյուզջեի նահանգի Աքչաքոջայի գավառներում: Շրջակա գյուղերի այլազգիները նրանց «էրմենի» են ասում: Ցավոք, վերջին տասնամյակներում այդ գյուղերում հայախոսությունը մեծապես նահանջել է և հիմնականում միջին ու ավագ սերնդի մարդիկ են պահպանել մայրենի բարբառը: Թերևս, ամենաշատը Աչմաբաշը գյուղի երիտասարդները գիտեն իրենց բարբառը, դա էլ այն պատճառով, որ կապեր են պահպանում Խոփայի և Բորչքայի գավառների ազգականների հետ: Այդ գյուղի մասին արժեքավոր տեղեկություններ կան 1910 թ. «Ազատամարտ» թերթում: Հեղինակը՝ Ֆարհատը, եղել է գյուղում, զրուցել գյուղացիների հետ և գրում է, որ Աչմա-Պաշըն ուներ 42 տուն, որոնք այստեղ էին տեղափոխվել մի 15 տարի առաջ, այսինքն՝ 1895 թ. Խոփայի գավառի Զուրբիճի «մահմետական հայ գիւղէն»: Տեղացիների խոսքից նա բերում է մի շարք օրինակներ և գրում, որ նրանք «կը խօսին հայերէն, մաքուր տեսակը Հէմշինի բարբառին: Կիները մանաւանդ բոլորովին կ’անգիտանան ուրիշ լեզուներ»: Հեղինակը նշում է Խոփայից գաղթած ևս երկու գյուղ՝ Եէնիճէ (40 տուն) և Գարա-Թավուտ (25 տուն)[13]: Ֆարհատը՝ Մինաս Գասապյանը, ծնվել է 1882 թ. Նիկոմեդիայի (Իզմիթ) Պարտիզակ քաղաքում, 12 տարի ապրել է Բուլղարիայում, Շվեյցարիայում ու Անգլիայում և 1908 թ. վերադարձել է ծննդավայր[14]: 1913 թ. նա արդեն իր իսկական անունով է հանդես գալիս և «Ազատամարտի» հոդվածը մի փոքր հավելելով՝ տպագրում է իր «Հայերը Նիկոմեդիոյ գաւառին մէջ» գրքում[15]:

Իր «Արևելասևծովյան շրջանից դեպի արևմուտք գաղթած համշենցիները» հոդվածում վերոնշյալ գյուղերի պատմությանն ու ներկային է անդրադառնում ծնունդով Դյուզջեի նահանգի Աքչաքոջայի գավառի Հեմշին գյուղից Մինե Ուչյունջյուն: Նա Աքչաքոջայի գավառում նշում է համշենցիների երեք գյուղ՝ Հեմշին (126 տուն՝ 422 բնակիչ), Ենիջե (86 տուն՝ 289 բնակիչ) և Քարաթավուք (247 տուն՝ 434 բնակիչ)[16], մեկական գյուղ էլ՝ Սաքարյայի (մինչև
1924 թ.՝ Ադափազար) նահանգի Քոջաալիի գավառում՝ Աչմաբաշը (130 տուն՝ 403 բնակիչ), Քարասուի գավառում՝ Փարալը (120 տուն՝ 303 բնակիչ)[17]:

Ըստ մեր հարցումների՝ այս 5 գյուղից բացի, մասնավորապես, Սաքարյայի նահանգում էլի կան համշենցիների գյուղեր:

Հակիրճ ներկայացնենք երկու նահանգի համշենցիների գյուղերի մեր ունեցած տվյալները: Խոփայի գավառից և Ռիզեի նահանգից վերաբնակվածներին իրարից տարբերելու համար վերջինների դիմաց փակագծում նշել ենք՝ բաշհամշենցիներ, գյուղերի բազմազգ լինելու դեպքում՝ խառը, համշենցիների՝ իրենց բարբառի իմացության մասին՝ գիտեն, չգիտեն: Դյուզջեի նահանգ, Աքչաքոջայի գավառ. 1. Հեմշին (գիտեն), 2. Ենիջե (բաշհամշենցիներ, չգիտեն),
3. Քարաթավուք (գիտեն): Սաքարյայի նահանգ, Քոջաալիի գավառ. 1. Աչմաբաշը (գիտեն), 2. Չաքմաքլը (խառը, գիտեն), 3. Քարափելիթ (խառը, գիտեն), 4. Քեսթանեփընարը (խառը, գիտեն): Քարասուի գավառ. 1. Փարալը (բաշհամշենցիներ, չգիտեն), 2. Չաթալովեզ (բաշհամշենցիներ, չգիտեն), 3. Քըսսըք (բաշհամշենցիներ, չգիտեն), 4. Քըզըլջըք (խառը, գիտեն): Ֆերիզլիի գավառ. 1. Դամլըք (խառը, գիտեն):

Այսպիսով, ըստ մեր տեղեկությունների, Դյուզջեի ու Սաքարյայի նահանգներում կա Խոփայի գավառից և Ռիզեի նահանգից գաղթած համշենցիների 12 գյուղ:

Հետաքրքիր է, որ կրոնափոխ համշենցի հայերի գյուղեր կան նաև Էրզրումի նահանգում: Ցավոք, գրավոր աղբյուրներում միայն մեկի՝ Քըզըլքիլիսեի մասին ենք տեղեկություններ գտել: Գրող և ազգագրագետ Սեյլանը (1861–1934) այդ գյուղի քրիստոնյա ու մահմեդական համշենցիների մասին 1895 թ. մի հետաքրքիր պատմություն է հրապարակել. «Ղզլքիլիսեցի Կարապետ Ագաթեանց 1890 թւին ձերբակալւեցաւ, նորա թիւրք ազգական հացագործ Մահմուդ աղան, կատաղած՝ սէրայ գնաց[18] կուսակալին և քոմիսէրին դիմելով ասաց,– Միթէ՞ ձեր խիղճը մեռած է իսպառ, ի՞նչ է արել հօրեղբօր որդիս՝ որ բանտարկում էք նորան, հալածում, հարստահարում էք նորան:

– Հօրեղբօր որդիդ ո՞վ է:

– Կարապետ աղա Ագաթեանցը:

– Հայը՞... նա քո հօրեղբօր որդին:

– Այո՛: Խնդրում եմ արձակել:

– Անկարելի է, նա ապստամբների պարագլուխ է, նա ուզում է հայերին ոտքի հանել մեր դէմ և ... հանում է:

– Այդ սուտ զրպարտութիւն է,– որոտում է կէսկէս Մահմուդը բարկութեամբ,– Կարապետ աղան այդ չէ արել, եթէ անէր՝ առաջ մեզ և բոլոր Համշէնցոց կ’ասէր, նա ազնիւ մարդ է:

– Ձեզ [հետ] չի խօսում, որովհետև թիւրք էք դուք:

– Մենք մահմեդական ենք, սակայն՝ հայ:

Կարապետը ազատւում է բանտից: Սա, վաղուց իւր գիւղի մէջ ունեցած կալւածքը վաճառելով, ընկերացած էր Գերէկցեան Խաչատուրին, ձախող դիպւածքով ընկերները կորցրին մօտ 1200, կամ 1500 ոսկու հարստութիւն և վարկի դիրքը, գրեթէ սնանկացան: Կարապետի և Գիրէկցեանի ընտանիքը գիւղ փոխադրեցին, առաջինի թիւրք ազգականները ընծայեցին ինչ որ պէտք էր. նա վերստին տէր դարձաւ իւր կալւածներին: Այս թրքացած հայերի հետ տեսնւելով գտած եմ բոլորովին մեզ հետ կապւած, արտաքին մահմետականութիւնը սպանած չէ ներքին հային, նոքա հայ են՝ անւան բուն նշանակութեամբ, մեզ չափ մտածում են ազգի ապագայի մասին, մեզ չափ ցաւում, մեզ չափ հալածւում են ֆանատիկոս թիւրքից»[19]:

Այս գյուղի մասին տեղեկանում ենք նաև 1903–1905 թթ. Վենետիկում հրատարակված «Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարանի» Գզըլ-Գիլիսէ կամ Գըզըլ-Քիլիսէ բառահոդվածից, ըստ որի՝ գյուղն ունի 65 տուն, որից 30 տունը մահմեդականներ են, 35 տունը՝ քրիստոնյա հայեր: Գյուղացիները մեծ մասամբ 1830 թ. գաղթել են Տրապիզոնի նահանգի Համշենի գավառից, քրիստոնյա հայերը «մահմետականաց հետ արենակցութիւն և ազգականութիւն ունին, դեռ մինչև ցարդ՝ կը գտնուին Հայոց մէջ այնպիսիք, որոց կամ մօրաքրոջ, կամ հօրաքրոջ և կամ հօրեղբօր որդիք մահմետական են: Եկեղեցին՝ Ս. Նշան, բավական մեծ և շքեղ է, կառուցեալ 1865-ին... Հայք ունին նաև վարժարան մը 52 աշակերտներով»[20]:

2012 թ. մեզ հաջողվեց լինել Յաքութիյե գավառում գտնվող այդ գյուղում, որն այժմ կոչվում է Գյուզելյայլա (2000 թ.՝ 237 բնակիչ): Գյուղացիները հիշում էին, որ իրենց նախնիները գաղթել են Համշենից, ցույց տվեցին եկեղեցու տեղը, որտեղ բացարձակապես ոչինչ չէր պահպանվել, բոլոր հետքերն իսպառ վերացվել էին: Մենք եղանք նաև նույն գավառի Զաղջիք (Զաղիգ, Ծաղկի), այժմ Շենյուրթ կոչվող գյուղում (2000 թ.՝ 110 բնակիչ): Գյուղացիների ասելով՝ իրենց նախնիները գաղթել են Չամլըհեմշինի Մոլլավեյիս (այժմ՝ Ուլքյու) գյուղից:

Երկու գյուղում հարցուփորձ անելով՝ ինչպես նաև ճանապարհորդության ընթացքում պարզեցինք, որ Էրզրումի նահանգում կա կրոնափոխ համշենահայերի ևս 16 գյուղ, որոնց բնակիչներին երբեմն թուրքերը սխալմամբ լազ են անվանում, հավանաբար, Տրապիզոնի նահանգի Լազիստանի սանջաքից գաղթած լինելու և նախկինում լազերի նման հագնվելու պատճառով:

Թուրքիայում վարչական միավորների և գյուղերի անվանումների փոփոխությունների պատճառով հաճախ դժվար է լինում ճշտել բնակչության շրջանում շրջանառվող հին անուններին փոխարինած նոր անվանումները: Ներկայացնում ենք Էրզրումի նահանգի այն 18 գյուղի ցանկը, որոնցում, ենթադրաբար, ապրում են Համշենից, Չամլըհեմշինից, Չայելիից և Իքիզդերեից 1830-ական թվականներից մինչև 1920-ական թվականները վերաբնակեցված կրոնափոխ հայեր. Գյուզելյայլա (Քըզըլքիլիսե), Շենյուրթ (Զաղջիք, Զաղգի, Ծաղկի), Քյոշք, Աղրըջըք, Էլլիհանե, Թորթումի գավառում՝ Ուզունքավաք (Վերին գեղ), Չաթալդերե (Քորքեր, Գորգեր), Սերդարլը (Օդիք), Գեոքդերե, Քարլը (Նորշեն), Յաղջըլար (Քարինքոս, Քարընկոց, Քարընկեց), Քըրմալը (Դանքար, Տանքար), Խաչութ (հավանաբար, Աշոտի վանք գյուղն է, որն այժմ կոչվում է Մեյդանլար), Զիյարեթ (Խոզբրիք, Հոզբրիք, Խոզաղբյուր), Բախտանց (գուցե նախկին Վախտանգաց, Վախտիկանց գյուղն է, որն այժմ կոչվում է Թիփիլի), Գովանց, նաև Սպերի կողմերում գտնվող Էշքինքայա (Բիրդենգազ)[21]:

Կարևոր ենք համարում նշել, որ մենք հնարավորություն չենք ունեցել լինել բոլոր գյուղերում, ուստի սխալները չեն բացառվում:

Իսկ որքա՞ն է թուրքախոս դարձած համշենցիների թիվը Ռիզեի նահանգում, որտեղ գտնվել է պատմական Համամաշեն-Համշեն գավառը, և որն այժմ բաժանված է մի շարք գավառների՝ Հեմշին, Չամլըհեմշին, Ֆընդըքլը, Իքիզդերե, Չայելի, Փազար, Արդեշեն: 2015 թ. տվյալներով Ռիզեի նահանգն ուներ 328.979 բնակիչ, որից
215.596-ը՝ քաղաքային, 113.383-ը՝ գյուղական բնակչություն էր: Ըստ նահանգի տարբեր գյուղերում մեր հարցումների, բնակիչներից 3-ից, 4-ից մեկը ծագումով համշենցի է, թեև նրանցից քչերն են ընդունում իրենց հայկական արմատները: Նահանգի համշենցիների մեջ կան ձախակողմյաններ, մարքսիստներ, բայց մեծ թիվ են կազմում նաև իսլամիստ անհանդուրժողականներն ու «Գորշ գայլեր» ազգայնական կազմակերպության անդամները և համակիրները:

Հավանաբար, նահանգում թուրքախոս համշենցիների թիվը շուրջ 80–100 հազար է: Քանի որ գյուղերից շատ մեծ է արտագաղթը դեպի քաղաքներ, ուստի, ենթադրում ենք, որ մի այդքան էլ թուրքախոս համշենցիներ են ապրում այլ նահանգների մեծ ու փոքր քաղաքներում:

Թուրքախոս համշենցիներ են բնակվում նաև Տրապիզոնի նահանգի (2013 թ. բնակչությունը՝ 758.237 մարդ) Արաքլըի, Սյուրմենեի, Արսինի և այլ գավառներում: Քանի որ այդ վայրերում ուսումնասիրություններ կատարելու հնարավորություն չենք ունեցել, ուստի չենք կարող նրանց քանակի մասին որևէ թիվ ասել:

Այսպիսով, ըստ մեր հետազոտությունների, Թուրքիայում, ենթադրաբար, բնակվում են Համշենի բարբառի Խոփայի խոսվածքով հաղորդակցվել կարողացող մոտավորապես 30–35 հազար համշենահայեր և շուրջ 160–200 հազար թուրքախոս համշենահայեր:

Թուրքիայի համշենահայերի իրական թիվը ճշտելու համար անհրաժեշտ է հետազոտություններ կատարել Արդվինի, Ռիզեի, Տրապիզոնի, Էրզրումի, Դյուզջեի, Սաքարյայի ու այլ նահանգներում, նաև՝ Ստամբուլում, Անկարայում, Բուրսայում, Իզմիրում և այլ քաղաքներում: Թվաքանակի ուսումնասիրությանը զուգահեռ պետք է տարվեն ազգագրական, բանագիտական և բարբառագիտական հետազոտություններ:

Իսկ մինչ այդ, հայաստանյան մամուլում, հավանաբար, շարունակելու են ազատորեն շրջանառվել միլիոնների հասնող թվեր: Բերենք մեկ օրինակ. Յըլմազ Հեմշինլի անունով թուրքաբնակ համշենցի ներկայացող անձը, իբր, շուրջ երկու հարյուր ծանոթների օգնությամբ 2008–2010 թթ. հարցում է անցկացրել Արդվինի, Օրդուի, Տրապիզոնի, Ռիզեի, Բայբուրթի, Գյումուշխանեի և Արդահանի նահանգներում, ինչպես նաև՝ Էրզրումի ու Կարսի նահանգների հյուսիսային գավառներում, և եկել է այն եզրակացության, որ այդ վայրերում բնակվում է 3 միլիոն 820 հազար կրոնափոխ համշենցի: Եվ սա այն դեպքում, երբ բոլորին չեն հարցրել, շատերն էլ վախից խուսափել են խոստովանել[22]: Այս նահանգների մի մասի համշենցիներին գյուղ առ գյուղ անդրադարձանք, ակնհայտ է, որ 3.8 միլիոն թիվը մտացածին է: Բայց Յ. Հեմշինլին միայն թվերով չի բավարարվում, նա նաև մտացածին իրադարձությունների մասին է խոսում: Ըստ նրա՝ 1970 թ. հունվարի 16-ին Խոփայի, Արդվինի և Օրդուի համշենցիներն ապստամբություն են բարձրացրել, պահանջել են իրենց ճանաչել հայ և ինքնավարություն տալ: Բախումների հետևանքով զոհվել է ավելի քան 1000 մարդ, ձերբակալվել են ապստամբների ղեկավարները[23]: Այս բացահայտ քաղաքական կեղծիքն ու անհեթեթությունը 2014 թ. հրապարակել է «Նովոյե վրեմյա» թերթը: Ուղիղ մեկ տարի անց վերջինս կրկին տպագրել է նույն հոդվածը, միայն մի փոքր կրճատվել է վերնագիրը, դրանով իսկ որոշ չափով իմաստափոխվել[24]:

Հայաստանյան լրջմիտ թերթին վստահելով՝ Մոսկվայի հեղինակավոր «Ռուս-հայկական ռազմավարական և հասարակական նախաձեռնությունների կենտրոնն» իր կայքէջում երկու անգամ՝ 2014 և 2015 թթ.[25], տեղադրել է «Նովոյե վրեմյայում» տպագրված այս հոդվածը: Կրասնոդարի երկրամասում բնակվող մեր հայրենակից Գ. Սարոյանը հայ ժողովրդի պատմությանը նվիրված իր ռուսերեն գրքույկում այդ կայքէջին հղելով՝ ներկայացնում է 7 միլիոնի և 1970 թ. ապստամբության մասին Յ. Հեմշինլիի ասածները[26]՝ ակամա տարածելով դրանք: Հավատ ընծայելով հեղինակավոր թերթին և կայքէջին՝ նա այդ 7 միլիոնն ավելացնում է աշխարհի հայերի ընդհանուր թվին[27]: Նմանատիպ, այսպես ասած, «դոմինոյի էֆեկտների» բազմաթիվ օրինակները չթվարկելով, ուզում ենք շեշտել. Թուրքիայում բնակվող իսլամացած հայերի մասին մամուլում և հեռուստատեսությամբ, վավերագրական ֆիլմերում ու այլևայլ կայքէջերում շրջանառվող 2, 3, 4, 4.5, 5, 7 միլիոն թվերն առայժմ չունեն մանրամասն գիտական հիմնավորում և հայտնի չէ, թե իրականում իսլամացած հայերն ավելի շա՞տ են, թե՞՝ ավելի քիչ, քանի որ այդ թվերը հիմնականում բարձրաձայնվում են առանց հստակ նշելու, թե որ ժամանակաշրջանի իսլամացվածներին նկատի ունեն՝ Ցեղասպանության և հաջորդած տարիների՞, թե՝ նաև նախորդ դարերի, մինչև ո՞ր դարը ներառյալ, ուծացածներին, իրենց հայկական ծագումը չընդունողներին և խառնամուսնություններից ծնվածներին (հա՞յրն է հայ, մա՞յրը, պա՞պը, տա՞տը, ո՞ր սերունդը) ևս հաշվառու՞մ են, թե՝ ոչ: Մի խոսքով, այդ թվերը հրապարակվում են առանց գիտականորեն հստակեցված չափորոշիչների, առանց բոլոր նահանգների, գավառների, քաղաքների ու գյուղերի բնակիչների ազգագրական, բարբառագիտական, ծագումնաբանական քիչ թե շատ հավաստի վիճակագրական տվյալների շտեմարան ունենալու:

О МЕСТАХ ПРОЖИВАНИЯ И О ЧИСЛЕННОСТИ ИСЛАМИЗИРОВАННЫХ АМШЕНСКИХ АРМЯН ТУРЦИИ

СЕРГЕЙ ВАРДАНЯН

Резюме

В разные века насильственно исламизированные амшенские армяне Турции проживают в нескольких губерниях. В провинции Хопа Ардвинской губернии есть 23 деревни, населенные исламизировнными амшенцами, в провинции Борчка – 3 деревни, в провинциях Карасу, Коджаали и Феризли губернии Сакарья – 9 деревень, в провинции Акчакоджа губернии Дюздже – 3 деревни, в Эрзрумской губернии – примерно 18 деревень. Много деревень исламизированных амшенских армян есть в губернии Ризе, на территории которой находятся составляющие части исторического Амшена – провинции Хемшин, Чамлыхемшин, Икиздере, Чайели, Пазар, Фындыклы, Ардешен. Деревни исламизированных амшенских армян есть также в провинциях Сюрмене, Араклы и Арсин Трабзонской губернии.

По приблизительным подсчетам численность говорящих на армянском языке амшенцев в Турции доходит до 30–35 тысяч, а на турецком языке – около 160–200 тысяч. Реальная численность говорящих на турецком языке неизвестна, т. к. не во всех губерниях и городах удалось провести исследования.

ON THE SETTLEMENTS AND POPULATION SIZE OF MUSLIM HAMSHEN ARMENIANS OF TURKEY

SERGEY VARDANYAN

Summary

Hamshen Armenians who were forced to accept Islam throughout centuries in Turkey live in a number of provinces. There are 23 Islamized Hamshen Armenian villages in the Hopa sub-province of the Artvin province, 3 villages in the Borchka sub-province of the same, 9 villages in the Karasu, Kojaali and Ferizli sub-provinces of the province of Sakarya, 3 villages in the Akchakoja sub-province of the province of Dyuzce, and some 18 villages in the Erzurum province. There are numerous Islamized Hamshen Armenian villages in the Rize province wherein lay the historic Hamshen sub-provinces of Hemshin, Chamlihemshin, Ikizdere, Chayeli, Pazar, Fndkli and Ardeshen.

There are also Muslim Hamshen Armenians’ villages in the Syurmene, Arakli, Arsin and other sub-provinces of the Trabzon province.

In approximate figures the number of Armenian-speaking Muslim Hamshen people in Turkey reaches 30–35 thousand, and Turkish–speaking are about 160–200 thousand. However, the number of those who are Turkophone is still unknown because it has not been possible to research all the provinces and cities of Turkey.

Заметки

[←1]

Յ. Սասունեան. Ի՞նչն է Մեսրոպ պատրիարքին քաղաքական յայտարարութեանց դրդապատճառը.– «Ազդակ» (Բեյրութ), 8. VI. 2007: Պատրիարքի հայտարարությունը թուրքերեն ու անգլերեն լեզուներով զետեղված է նաև պատրիարքարանի պաշտոնական կայքէջում:

[←2]

Etnik rapor Malatya dosyasından ջıktı. – “Agos” (İstanbul), 13. VI. 2008.

[←3]

Խոփայի և Բորչքայի գավառների, ինչպես նաև Արդվինի, Ռիզեի ու Տրապիզոնի նահանգների վիճակագրական բոլոր տվյալները քաղել ենք Վիքիպեդիայի համապատասխան թուրքերեն հոդվածներից և տվյալ բնակավայրերի թուրքերեն պաշտոնական կայքէջերից:

[←4]

Տե՛ս Յ. Գաթէնեան. Չորս տարի Շավշէթ-Իմերխէվում շրջագայութեան արդիւնքից.– «Մշակ» (Թիֆլիս), 23. VII. 1888:

[←5]

Յ. Աւճեան.Դէպի Խոփէ.– «Հորիզոն» (Թիֆլիս), 19. III. 1915:

[←6]

Բ. Թոռլաքյան. Համշենահայերի ազգագրությունը.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն. նյութեր և ուսումնասիրություններ, հ. 13, Երևան, 1981, էջ 30:

[←7]

Նույն տեղում:

[←8]

H. Hachikian. Notes on the Historical Geography and Present Territorial Distribution of the Hemshinli.– The Hemshin, History, Society and Identity in the Higlands of Northeast Turkey. London and New York, 2007, pp. 174–175.

[←9]

C. A k s u. Nereden geldiler, nereye giderler? Hemşinliler kimdir?.– “Toplumsal Tarih”, dergisi, Istanbul, 2013, Ağustos, № 236, s. 44. Թարգմանությունը տե՛ս Ջ. Աքսու. Ովքե՞ր են համշենցիները, որտեղի՞ց են եկել, ու՞ր են գնում.– «Ձայն համշենական» (Երևան), 2014, -5–6:

[←10]

Ս. Վ ա ր դ ա ն յ ա ն. Կրոնափոխ համշենահայերի բարբառը, բանահյուսությունը և երգարվեստը (նյութեր և ուսումնասիրություններ), Երևան, 2009, էջ 56:

[←11]

Գյուղանունների բարբառային տարբերակները հասկանալու համար բացատրենք՝ վէյի-վերին, վայի-վարի, ներքին, մէդօղում-մութ, քէդ-գետ, ցօր-ձոր բարբառային բառերը: Մօլլի ցօր–Մոլլայի ձոր թաղամասում ապրում են Մոլլօղլիները, ցօր-ձոր բառը Խոփայի համշենցիները չեն հասկանում, այս տեղանունն ապացուցում է, որ նախկինում խոսվածքն ունեցել է այդ բառը: Քէշօղցէց, Քէշօղլինօուն-Քեշօղլի՝ տոհմանուն է: Չօլի քէդ և Խէլու քէդ գյուղերում համապատասխանաբար բնակվում են «Չօլինօք» և «Խէլունօք» տոհմերը, նաև ուրիշներ: Գյուղացիներն ասում են. «Չօլի քէդէ Չօլինօցէ աբրաձ քյաղին անունն ա, Խէլու քէդն ալ Խէլունօցէ աբրաձ քյաղին անունն ա»:

[←12]

Քեմալփաշայի գյուղախմբում՝ բուջաքում, 2015 թ. տվյալներով բնակվում էր 5.176 մարդ:

[←13]

Տե՛ս Ֆարհատ. Մահմետական - հայեր.– «Ազատամարտ» (Կ. Պոլիս), 18–31. VIII. 1910:

[←14]

Տե՛ս Գ. Լ ա զ ե ա ն. Դէմքեր հայ ազատագրական շարժումէն, Մոնթեբելլո, 1993, էջ 353–359:

[←15]

Տե՛ս Մ. Գ ա ս ա պ ե ա ն (Ֆ ա ր հ ա տ). Հայերը Նիկոմեդիոյ գաւառին մէջ, Պարտիզակ, 1913, էջ 143–147:

[←16]

M. Ü ç ü n c ü. Doğu Karadeniz’den Batıya Göç Eden Hemşinliler.– “Gor”, dergisi, Istanbul, 2014, № 1, s. 42–44: Տե՛ս նաև Է. Ս ո յ տ ա ն. Արեւելեան Սեւ Ծովէն արեւմուտք գաղթած լեռնցիներ՝ Աքճագոճայի Համշէնցիները.– “Agos”, 5. VI. 2009:

[←17]

M. Ü ç ü n c ü. Նշվ. աշխ., էջ 44–45:

[←18]

Սէրայ գնաց – շտապ, փութկոտ, իսկույն ևեթ գնաց (ծանոթ.՝ Ս. Վ.):

[←19]

Սէյլան. Տաճկա-Հայաստանի ազգաբնակութիւնները.– «Մուրճ» (Թիֆլիս), 1895, - 7, էջ 956–957:

[←20]

Տե՛ս Ս. Էփրիկեան. Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. առաջին, Վենետիկ, 1903–1905, էջ 517–518:

[←21]

Տե՛ս Ս. Վարդանյան. Թուրքիայում բնակվող համշենահայերի արդի լեզվավիճակը.– ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտ, Հայ բարբառագիտության հիմնախնդիրներ, 2014 թ. հոկ. 8–9 միջազգային գիտաժողովի զեկուցումների ժողովածու, Երևան, 2014, էջ 219:

[←22]

Я. Х е м ш и н л и. По нашим данным, в Турции проживают минимум 7 миллионов армян, т. е. хемшил, скрытых армян, криптоармян и стамбульских армян. – «Новое время» (Ереван), 29. IV. 2014.

[←23]

Նույն տեղում:

[←24]

Я. Хемшинли. В Турции проживают минимум 7 миллионов скрытых армян и криптоармян.– «Новое время», 9. IV. 2015.

[←25]

http:// russia-armenia.info, 2014 թ. ապրիլի 30, 2015 թ. ապրիլի 9:

[←26]

Г. А. С а р о я н. История армянского народа в кратком изложении. Краснодар, 2015, с. 41.

[←27]

Նույն տեղում: