ԳԻՏԱԿԱՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ՝  ՆՎԻՐՎԱԾ ՆԱՐ-ԴՈՍԻ

ԾՆՆԴՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԻՆ

ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտում մարտի 1-ին և 2-ին տեղի ունեցավ հայ անվանի գրող Նար-Դոսի ծննդյան 150-ամյակին նվիրված գիտական նստաշրջան: Այն կազմակերպվել էր Գրականության ինստիտուտի, Հայաստանի գրողների միության (ՀԳՄ) և Երևանի պետական համալսարանի (ԵՊՀ) հայ գրականության ամբիոնի ջանքերով:

Բացման խոսքում Գրականության ինստիտուտի տնօրեն, բ.գ.դ Վ. Դևրիկյանը կարևորեց նստաշրջանի անցկացումը՝ թե՛ գրողի ստեղծագործական նոր շերտերի բացահայտման, թե՛ Նար-Դոսին հուզած համամարդկային խնդիրների, կյանքը վերափոխելու անհրաժեշտության արդիականությամբ: Նար-Դոսին անվանելով հայ գրականության ասպետ՝ Վ. Դևրիկյանը շեշտեց, որ գրողը մտավորականի օրինակելի կերպար է նաև մեր օրերում:

ՀՀ ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ակադեմիկոս Յու. Սուվարյանը ողջունեց Նար-Դոսի ժառանգությունը մեկ անգամ ևս գնահատելու, նորովի արժևորելու նախաձեռնությունը: Նար-Դոսի ստեղծագործություններից ստացած տպավորությունները մնայուն են, ուժեղ են նրա հոգեբանական վերլուծությունները: Գրողը բնորոշ ձևով ներկայացրել է հայ մտավորականի վիճակը: Յու. Սուվարյանը հույս հայտնեց, որ գիտաժողովը խթան կհանդիսանա՝ նոր սերունդն ավելի շատ ընթերցի գրողի ստեղծագործությունները: Նար-Դոսի շատ գործեր, մասնավորապես «Ես և նա»-ն, դաստիարակչական հզոր լիցքեր են պարունակում և սովորեցնում են պայքարել, չընկրկել դժվարությունների առաջ:

ՀԳՄ նախագահ Էդ. Միլիտոնյանը ողջույնի իր խոսքում առաջադրեց այսօրվա արձակի ու Նար-Դոսի ստեղծագործության կապը գտնելու խնդիրը և բերեց տարբեր օրինակներ եվրոպական ու ռուս գրականությունից: Նա անդրադարձավ նաև Նար-Դոսի՝ մտավորականության վիճակի նկարագրությանը՝ փաստելով, որ գրողն օգնելու է այս օրն ապրելու և վաղվա համար պատրաստ լինելու:

Գիտաժողովի երեք նիստերում լսվեցին 15 զեկուցումներ: Բ. գ. դ., պրոֆ. Ավ. Իսահակյանը «Նար-Դոսը Իսահակյանի գնահատությամբ» զեկուցման մեջ ներկայացրեց այն հայեցակետը, որով առաջնորդվել է Վարպետը՝ Նար-Դոսի կերպարը գծագրելիս: Վարպետի համոզմունքով՝ Նար-Դոսի գործը նրա հոգու դրսևորումն էր, սակայն նա երբևէ անձնական զգացումներն արտահայտող գրող չեղավ: Հասարակական կրթիչի դեր ստանձնած, իսկական ազատության և առաջադիմության գաղափարներով տոգորված գրողը մեր խոսքի լուրջ վարպետներից և մեր գրականության հարատև հպարտություններից է:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Ս. Մուրադյանը «Պատում, գիր, հերոս, միջավայր հարաբերակցությունը Նար-Դոսի փոքր արձակում» թեմայով զեկուցման մեջ անդրադարձավ գրողի պատումի յուրահատկություններին, հատկապես, փոքր արձակին, որտեղ թվացյալ չեզոքության մեջ առկա է նրա համակրանքը կամ հակակրանքը: Մարդասեր գրողի դիտող աչքը անհանդուրժելի, դժոխային իրականության մեջ կարողանում է տեսնել մարդկային հոգեբանության դրսևորումներ:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Ս. Դանիելյանը «Նար-Դոսի գրական ուղղության խնդրի շուրջ և զուգահեռներ» զեկուցման մեջ նախ ամփոփ, համակարգված ներկայացրեց գրողի արձակին բնորոշ առանձնահատկությունները, ապա զարգացրեց այն տեսակետը, որ վիպական իր փորձում ընտանեկան պատումի մոդելը մատուցելու ձևով Նար-Դոսը հակադրվում էր դարավերջի անկումային տրամադրություններին:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Ա. Մուշեղյանի հավաստմամբ՝ Նար-Դոսի «Մահը» վեպում Շահյանի նախատիպը եղել է 1880-ականների Գերմանիայում Շոպենհաուերի փիլիսոփայությունն ուսումնասիրող մի ուսանող, ով երկրորդ կուրսում հեռացվել է: Շահյանը նույն այդ փիլիսոփայության կրողն է: Ա. Մուշեղյանն առաջ քաշեց այն հետաքրքիր վարկածը, որ Շահյանի ազգանունն այդ ուսանողի ազգանվան թարգմանությունն է՝ Սուլթանյան:

Բ. գ. դ. Ս. Հովհաննիսյանի «Նար-Դոսն ու Հովհ. Թումանյանը գրական ընթացիկ կյանքի խաչմերուկներում» զեկուցումը վերաբերում էր ստեղծագործական ուրույն դիմանկարներով գրական ասպարեզ մտած երկու տարբեր գրողների գրական առնչություններին, նաև բարեկամությանը, որը, չնայած ոչ հաճախակի շփումներին, անխախտ էր՝ հիմնված փոխադարձ հարգանքի ու պատկառանքի վրա: Նրանց միավորում էր նաև հայ գրողի նյութական ապահովության կարևոր խնդիրը, և այդ առումով Նար-Դոսի անունը կապվում է Հայ գրողների կովկասյան ընկերության հիմնադրման պատմության հետ:

Բ. գ. դ. Մ. Խաչատրյանը «Իրականության և պատրանքի խաչմերուկում. Նար-Դոսի «Պայքար» վեպի վերլուծության փորձ» զեկուցման մեջ անդրադարձավ Մանեի կերպարին և վեպում արտացոլված հասարակական հարաբերություններին:

Ակադ. Ս. Սարինյանը «Փիլիսոփայական հղումները Նար-Դոսի ստեղծագործության մեջ» թեմայով զեկուցման մեջ առաջ քաշեց այն դրույթը, որ Հավլաբարի մանր-բուրժուական աշխարհի ինքնաբավ գոյության մատույցներն կազմավորեցին Նար-Դոսի աշխարհայացքն ու ստեղծագործական հակումները: Նա զուգահեռաբար ստեղծագործել է տարբեր ժանրերով՝ բոլոր երկերում հենվելով փիլիսոփայական որոշակի դպրոցի վրա: Նար-Դոսը հենց սկզբից ձևակերպել է իր գրական դավանանքը. պատկերել իրական կյանքը, մարդու հոգեբանությունը ինչպես որ կա, և այստեղ առկա է նրա մեթոդի ընդհանրությունը տուրգենևյան ռեալիզմի հետ:

Բ. գ. դ. Վլ. Կիրակոսյանը «Նար-Դոսի գրական կուլտուրան» զեկուցման մեջ շեշտեց, որ անհատի ներաշխարհում արտաքին իրականության անդրադարձի և դրա հակազդեցության հոգեբանական զննումները կանխորոշել են գեղագետ Նար-Դոսի գրական ուղղությունը: Ստեղծագործական գործընթացի ոչ մի հանգրվանում գրողը չի ենթարկվել որևէ մեթոդի պայմանականություններին:

«Նար-Դոսի ստեղծագործական գնահատության ընթացքը» զեկուցման մեջ բ. գ. թ. Պ. Դեմիրճյանը ներկայացրեց գրողի ստեղծագործության գնահատության անցած ճանապարհն ավելի քան մեկ դարի ընթացքում, ուշադրություն հրավիրեց դեռևս քիչ ուսումնասիրված կամ բաց մնացած մի շարք կարևոր հիմնախնդիրների վրա:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Վ. Սաֆարյանի՝ «Նար-Դոսի ներկայությունը կերպարների հոգեվերլուծական շերտերում» զեկուցումը խարսխված էր գրողի բնավորության հատկանիշների, մասնավորապես թուլակամության հոգեբանական վիճակների արտացոլմանը ստեղծած կերպարների մեջ:

Բ. գ. թ. Ս. Մարգարյանը «Բնության և բարոյականության հակասությունը Նար-Դոսի ստեղծագործություններում» զեկուցման մեջ մանրամասնեց այն ազդակները, որոնք ձևավորեցին գրողի գրական նախասիրությունները՝ վկայելով, որ նա իր գրական նախափորձերն սկսել է կայուն գաղափարի որոշակիությամբ, ազգապահպան իդեալների որոնման ստեղծագործական ճիգով:

Բ. գ. դ. Վ. Դևրիկյանը «Ժողովրդական հավատալիքների արտացոլումը Նար-Դոսի ստեղծագործություններում» զեկուցման մեջ ցույց տվեց, թե «Մեր թաղը» շարքի առաջին երկու պատմվածքներում տոնը և ծեսը ինչպես են կանխորոշել ստեղծագործությունների ընթացքը: Դրանց լավ իմացությունը նպաստում է ստեղծագործությունների սյուժետային պատճառաբանվածությունը և գաղափարական իմաստներն ավելի ամբողջական ընկալելուն:

Բ. գ. թ. Լ. Գասպարյանի («Մեր թաղի» ժողովրդախոսակցական արտահայտությունների ռուսերեն թարգմանությունները») զեկուցումը կառուցված էր Նար-Դոսի «Մեր թաղը» պատմվածաշարի հայերեն և ռուսերեն տեքստերի (թարգմանիչ Վ. Բալասան, 1985) զուգադրական վերլուծության վրա: Լ. Գասպարյանն անդրադարձավ նաև վերնագրի՝ իբրև տեքստի հակիրճ, խիտ ամբողջության թարգմանական համարժեքությանը:

Բ. գ. թ. Լ. Վարդանյանը «Աննա Սարոյան» վիպակը քննեց վեպ-նամականու ժանրի սահմաններում («Աննա Սարոյան» վիպակն իբրև վեպ նամականի»): Զեկուցողի կարծիքով՝ նամակը դառնում է ոչ միայն հերոսուհու, այլև՝ հեղինակի հույզերի ու զգացմունքների արտահայտիչը: Աննա Սարոյանի կերպարը կապված է գրողի եսին ու իրենով ապահովում է հեղինակի մուտքը գրականություն:

Ա. Աբրահամյանը «Մենության պրոբլեմը Նար-Դոսի «Աննա Սարոյան» վիպակում» վերնագրով զեկուցման մեջ նշեց, որ միջավայրը՝ որպես մարդկային կամքի արտահայտություն, իր լուռ անտարբերությամբ խորացնում էր հերոսուհու օտարացումը:

Գիտական նստաշրջանի վերջում Նար-Դոսի ծոռը՝ Միքայել Մարուքյանը, իր շնորհակալական խոսքն ուղղեց գիտաժողովի կազմակերպիչներին ու մասնակիցներին:

ՀԵՐԻՔՆԱԶ ՈՐՍԿԱՆՅԱՆ