ՏՓՂԻՍ – ՓԱՅՏԱԿԱՐԱՆ  ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ

ՆՈՒՅՆԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՇՈՒՐՋ

ԼԱՎՐԵՆՏԻ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

X դ. պատմագիր Թովմա Արծրունու «Հրաման ետ հասանել ի վերայ քաղաքին Տփղիք կոչեցեալ, յորում յառաջագոյն Փայտակարան անուանէին»[1] նախադասության ընդգծված հատվածը մի շարք ուսումնասիրողներ համարել են երկու քաղաքների նույնականացման փորձ, Փայտակարանի սխալ տեղադրություն: Այդ հարցին, թերևս, առաջինն անդրադարձել է Ղուկաս Ինճիճյանը. «Պարտ է այժմ քննել զդժուարութիւնն, որ ծագի ի բանից յետագայ մատենագրաց, քանզի սոքա սկսեալ ի Թովմայէ Արծրունւոյ՝ նոյն կացուցանեն զՓայտակարան ընդ Տփխիս քաղաքի»[2]: Եւ, իրոք, Վարդան վարդապետը, Արծրունու բնագրից հանելով «յորում յառաջագոյն… անուանէին»ը, գրում է. «Փայտակարան Տփխիս է: Վարդանակերտ Տփղէց վիճակն է»[3]:

Բ. Հարությունյանը, որոշ վերպահությամբ, նույն «սխալը» տեսնում է և Դրասխանակերտցու Պատմության մեջ. «Եթե Դրասխանակերտցու մոտ հիշյալ նույնացումը կարելի է եզրակացնել, ապա Վարդանի «Աշխարհացոյցում» պարզորոշ ասված է. «Փայտակարան Տփղիս է»[4]:

Մանրամասն չանդրադառնալով Փայտակարան աշխարհի և համանուն քաղաքի տեղադրության հետ կապված բազմակարծությանը՝ նշենք երկուսը. «Փայտակարան աշխարհը ընդգրկում էր Մեծ Հայքի արևելյան կողմերը՝ Կուրի և Արաքսի գետաբերանի շրջանից մինչև Ատրպատական և Կասպից ծով: Հայ պատմագրության մեջ այդ տարածքը կոչվել է նաև Կազբք, Կազբիանա, Կասփք, Պայտակարան… Գոյություն ուներ նաև համանուն Փայտակարան քաղաք, որը Փայտակարան աշխարհի կենտրոնն էր՝ քարաշեն, պարսպապատ»[5]: Քաղաքի Փայտակարան աշխարհում գտնվելու փաստն անառարկելի է. տարակարծությունները քաղաքի կոնկրետ տեղադրության վերաբերյալ են: Բ. Հարությունյանը գտնում է, որ «Փայտակարանը պետք է գտնվեր ներկայիս Սալիան քաղաքից դեպի արևմուտք, այժմ չորացած Մահուդճալա լճի մերձակայքում»[6]:

Ընդհանրապես պատմական բազմաթիվ տեղանունների, այդ թվում Փայտակարանի համոզիչ ստուգաբանություն չկա: «Փայտակարան անունը հայկական կը հնչէ, բայց հայերէնով չի մեկնուիր. Վասն զի հայ. փայտ և կարան իմաստ չեն տար: Տարակոյս չկայ, որ ծագումը հայկական չէ (կասպեա՞ն է): Արաբացիք անունս աղաւաղելով՝ Bailaqān ձեւը տուին անոր»[7]:

Ըստ Ս. Պետրոսյանի՝ «…արաբա-պարսկական աղբյուրներում վկայված Baylakānը ենթադրում է *Phaylakārān տարբերակը, որը արաբերենում ph (փ) հնչյունի բացակայության պատճառով արտասանվել է *Baylakarān, ապա կրճատ Baylakan ձևով»[8]:

Անդրադառնանք մեզ հետաքրքրող հարցին. այն է՝ արդյոք Արծրունին նույնացրե՞լ է Տփղիսն ու Փայտակարանը: Կարծում ենք՝ ոչ: Փորձենք հիմնավորել փաստերով՝ բնականաբար չհավակնելով անքննադատ ընդունելության:

1. Թ. Արծրունին քաջատեղյակ էր հայ պատմագիրների գործերին և հղումներ ունի Բուզանդից, Եղիշեից, Խորենացուց: Բերենք Փայտակարանի մասին Խորենացու վկայությունը. «Վասն որոյ եկեալ գործակալք կողմանցն արևելից հիւսիսոյ, վերակացուք հեռաւոր քաղաքին, որ կոչի Փայտակարան»[9]: Այս հատվածը վերաբերում է Գրիգորիսի սպանությանը. շարունակության մեջ Խորենացին նշում է Փայտակարանի տեղադրությունը. «…ի Վատնեան դաշտին, մերձ ի Կասբիականն կոչեցեալ ծով»:

Այս կարգի փաստերին ծանոթ անձնավորությունը չէր կարող թույլ տալ տեղադրության կոպիտ սխալ:

2. Արծրունու Պատմության տեղանվանական համակարգը հիմնականում գիտական է, և որոշ տեղանունների առաջին վկայությունը գտնում ենք այդ գործում՝ Ապղանստան, Փայտակշտան. «Դէպ եղեւ ինձ հանդիպել եկելոց ոմանց ի յԱպղանստան աշխարհէ» (ՄՀ, 72), «Պատահէին անհուն բազմութեանն ի Փայտակշտան գեաւղ» (ՄՀ, 261):

Բուն Մարդաստան տեղանվան մասին Ս. Երեմյանը գրում է. «Աշխարհացոյցի» մեզ հասած օրինակներում բացակայում է, մենք վերականգնում ենք շնորհիվ Թովմա Արծրունու»[10]:

3. Արծրունու Պատմության մեջ Փայտակարան-ը վկայված է լոկ մեկ անգամ, Տփղիս-ը՝ հինգ: Տփղիսի մասին առաջին հաղորդման մեջ Արծրունին շեշտում է քաղաքի Վրաստանում գտնվելը. «Եւ տաց քեզ … զմեծ մասն  աշխարհին Վրաց՝ մինչեւ զՏփղիս քաղաք» (ՄՀ, 123):

Բացի մեզ հետաքրքրող օրինակից ոչ մի այլ տեղ Տփղիսի և Փայտակարանի նույնացման հիշատակություն չկա, իսկ Փայտակարանի եզակի վկայությունն էլ հուշում է, որ, առհասարակ, բուն Փայտակարանի տեղադրության կամ նկարագրության հարցը Պատմության տեղանվանական համակարգում ընդգրկված չէ:

Գուցե և ոչ այնքան կարևոր փաստ ևս. Արծրունու Պատմության գրքի (1852 թ., Կոստանդնուպոլիս) հատուկ անունների ցանկում Փայտակարան զետեղված չէ: Վրիպե՞լ է արդյոք հրատարակիչը, թե՞ ճիշտ է վարվել:

4. Մերժելի է այն կարծիքը, որ «Արծրունին անծանոթ էր իսկական Փայտակարանի տեղադրությանը, որը հավանաբար IX–X դդ. մոռացվել էր արդեն»[11] (ընդգծումը մերն է – Լ. Հ.): Հենց X դ. պատմագրության մեջ առկա է այդ քաղաքի ճիշտ տեղադրության վկայություն. «Յաւարի առեալ զաշխարհն պարսից՝ դառնայ ընդ Մարս, գայ հասանէ ի Փայտակարան, յաշխարհն Կասպից»[12]:

Մի դիտարկում ևս. հայ մատենագրության մեջ կան բազմաթիվ տեղանունների մեկնություններ, որոնք հիմնավորվում են այս կամ այն լեզվի զուգահեռով. հմմտ. «Նա և զարքունիսն փոխէ վերոյ անտառին յոստ մի, ապարանս հովանաւորս շինեալ, որ, ըստ պարսկական լեզուին Դուին կոչի, որ թարգմանի բլուր»[13], «Գայր հասանէր ի քաղաքագեօղն Բագաւան, որ անուանեալ կոչի պարթևարէն լեզուէն Դիցաւան»[14], «Քաղաք մեծապայծառ… Կոստանդնուպօլիս անուանէր, որ թարգմանի հայերէն՝ Կոստանդիանոսի քաղաք»[15]:

Այդպես է և Արտամատի՝ Արծրունու «ստուգաբանությունը». «Արտամատ, որ թարգմանեալ ստուգաբանի Արտաշէսի ձեռակերտ, կամ թէ Արտաշէսի եկք, զի ըստ պարսիկ ձայնի Մատ Եկք թարգմանի» (ՄՀ, 96): (Որոշ ձեռագրերում Մատի փոխարեն ամատ է, որն ավելի ճիշտ է):

Կարծում ենք՝ «Տփղիք կոչեցեալ, յորում յառաջագոյն Փայտակարան անուանէին» նախադասության մեջ Փայտակարանը որպես հատկանուն չպետք է դիտել: Արծրունին նկատի է ունեցել Տփղիս քաղաքի բոլոր կառույցների փայտաշեն լինելը, որը և արձանագրում է նախադասության շարունակության մեջ. «Եւ փայտից մայրեաց շինեալ էր քաղաքն նոցա՝ պարիսպ և պատուարք եւ ապարանք նոցա եւ ամենայն տուն բնակաց նոցա» (ընդգծումը մերն է – Լ. Հ.):

Փայտակարանը այս համատեքստում կարելի է համարել շրջասություն: Շրջասությունները բառեր կամ բառակապակցություններ են, որոնցով առարկան կամ գործողությունն անուղղակիորեն են անվանվում, ինչպես Բուրգերի երկիր = Ճապոնիա, Նոր Բաբելոն = Փարիզ, Վարդագույն քաղաք = Երևան, Չինական Մանչեստր = Շանհայ և այլն[16]:

Արծրունու Պատմության համատեքստում փայտակարան՝ փայտ+ (ա)+կար+ան բառը արտահայտում է Փայտաշէն՝ փայտե կառույցներ իմաստը: Իրանական ծագում ունեցող kr, kār «շինել, գործ» առկա է նաև գրաբարից ավանդված մի շարք բառերում՝ կաւշկակար[17], խորանակար «վրանագործ»: Նույն արմատի կեր տարբերակով ունենք խոհակեր «խոհարար, ճաշ պատրաստող»: Պարսկերեն խոսակցական լեզվում kārը ունի նաև «շինություն, կառույց» իմաստը[18]: kārով կազմված անցյալ կատարյալի բայական հիմքն է kert/կերտը, որը բացի տեղանվանակազմ ձևույթ լինելուց, ցույց է տալիս նաև «մի բանից պատրաստված» լինելը. հմմտ. ձեռակերտ, մոմակերտ, փայտակերտ…[19], որոնք վկայված են գրաբարում: Ինչ վերաբերում է ան ձևույթին, ապա այն հոգնակերտ է, որը առկայանում է դարձյալ գրաբարյան շրջանից ավանդված մի շարք բառերում՝ իշան, ձիան[20]….:

Արծրունին Տփղիս քաղաքին բնորոշ առանձնահատկությունը նշելու համար, փաստորեն, ստեղծել է նոր բառ՝ փայտակարան՝ մանրամասն բացատրելով այդ բառի իմաստը:

ОБ  ИДЕНТИФИКАЦИИ  ГОРОДОВ

ТПХИС – ПАЙТАКАРАН

ЛАВРЕНТИЙ  ОГАННИСЯН

Резюме

Предложение «Тпхис, что раньше называли Пайтакараном» в труде Товма Арцруни «История дома Арцруни» исследователи считали идентификацией двух городов, т. е. ошибочным местоположением Пайтакарана. В продолжении этого предложения автор подсказывает, что он не отождествляет эти города, а указывает характерную особенность Тпхиса – «Весь город … все их сооружения построены из деревьев». В контексте Пайтакаран можно считать перифразой. Об исконном Пайтакаране Арцруни не упоминает. Пайтакаран упоминается лишь в вышеприведенном предложении.

CONCERNING THE IDENTITY OF THE CITIES

TPGHIS – PAITAKARAN

LAVRENTI HOVHANNISYAN

Summary

The phrase “Tpghis that was formerly called Paitakaran” in “The History of the Artsruni Family” by Tovma Artsruni has been considered as identification of the two cities. This is a flagrant error concerning the location of Paitakaran. The continuation of the sentence prompts that the author’s intention was not to identify Paitakaran with Tpghis, but to indicate the characteristic feature of the latter: “All the buildings in the city were constructed with cedar trunks”. In the context Paitakaran can be taken as a periphrasis. Paitakaran is only mentioned once in passing, in the sentence in question.

Заметки

[←1]

Թովմա Արծրունի եւ Անանուն. Պատմութիւն տանն Արծրունեաց.– Մատենագիրք Հայոց (այսուհետև՝ ՄՀ), հ. ԺԱ, Ժ դար, Անթիլիաս-Լիբանան, 2010, էջ 194:

[←2]

Ղ. Ինճիճեան. Ստորագրութիւն Հին Հայաստանեայց, Վէնէտիկ, 1822, էջ 327:

[←3]

Աշխարհացոյց Վարդանայ վարդապետի: Քննական հրատարակութիւն Հայկ Պէրպէրեանի, համեմատութեամբ 24 ձեռագրի և տպագրի, Բարիզ, 1960, էջ 36:

[←4]

Բ. Հարությունյան. Փայտակարան քաղաքը և նրա տեղադրությունը.– ՀԽՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1981, - 12, էջ 75:

[←5]

Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հ. 5, Երևան, 2001, էջ 230:

[←6]

Բ. Հարությունյան. նշվ. հոդվ., էջ 75:

[←7]

Հ. Հյուբշման. Հին Հայոց տեղւոյ անունները, Վիեննա, 1907, էջ 106:

[←8]

Ս. Պետրոսյան. Թրակա-կիմերական էթնիկական տարրը Արաքսի հոսանքի շրջանում.– ՊԲՀ, 1979, - 1, էջ 194:

[←9]

Մովսէս Խորենացի. Պատմութիւն Հայոց. Քննական բնագիրը և ներածութիւնը Մ. Աբեղեանի եւ Ս. Յարութիւնեանի, Երևան, 1991, էջ 259:

[←10]

Ս. Երեմյան.  Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»ի, Երևան, 1963, էջ 45:

[←11]

Թովմա Արծրունի եւ Անանուն. Պատմություն Արծրունյաց տան, թարգմ. և ծանոթ. Վ. Վարդանյանի, Երևան, 1978, էջ 187:

[←12]

Ստեփանոս Տարաւնեցի Ասողիկ. Պատմութիւն տիեզերական.– ՄՀ, հ. ԺԵ, Ժ դար, Երևան, 2011, էջ 713:

[←13]

Մովսէս Խորենացի. Պատմութիւն Հայոց, էջ 265:

[←14]

Ագաթանգեղայ Պատմութիւն Հայոց. քննական բնագիրը Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ս. Կանայանցի, աշխարհաբար թարգմ. և ծանոթ. Ա. Տեր-Ղևոնդյանի, Երևան, 1983, էջ 456:

[←15]

Ղազարայ Փարպեցւոյ Պատմութիւն Հայոց. քննական բնագիրը Գ. Տեր-Մկրտչյանի և Ստ. Մալխասյանցի, աշխարհաբար թարգմ. և ծանոթ. Բ. Ուլուբաբյանի, Երևան, 1982, էջ 12: Այս կարգի օրինակների մասին տե՛ս Լ.  Հովհաննիսյան. Բառերի մեկնությունները հինգերորդ դարի հայ մատենագրության մեջ, Երևան, 2016:

[←16]

Շրջասությունների օրինակները տե՛ս Պ. Բեդիրյան. Հայերեն շրջասությունների բառարան, Էջմիածին, 2002:

[←17]

Կաւշկակարի երկրորդ բաղադրիչը համարում ենք ոչ թե կարելի (թելով, փոկով) արմատը, այլ՝ kār «գործ»ը: Գրաբարում կա և կաւշկագործութիւն բառը:

[←18]

Տե՛ս Персидско-русский словарь, т. II. М., 1970, с. 287.

[←19]

Կար/կերտ ձևույթների մասին տե՛ս Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. II, Երևան, 1973, էջ 579–580:

[←20]

–ան ածանցի ծագման և գործածության մասին (տե՛ս Գ. Ջահուկյան. Հին հայերենի վերջածանցների ծագումը.– Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր, Երևան, 1998, էջ 12):