II

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՆԵԿԴՈՏՆԵՐԻ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ

ԵՎ ԳԻՏԱԿԱՆ ԵԶՐՈՒՅԹՆԵՐԸ

ԱՐՄԵՆ Շ. ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Ժողովրդական բանավոր երգիծանքը դարերի խորքից է գալիս: Այդ երգիծանքի մաս կազմող մանրապատումներն ու զվարճախոսությունները[1]՝ անեկդոտները[2], տարբեր տարածաշրջաններում հայոց մեջ տարատեսակ անվանումներ են ունեցել՝ առակ, բեթ (բեյթ), գափ (գյափ), շուխ, շուլուխ, հանաք, պընկըլ-պունգըլ, մասալ, զարափ(ֆ)աթ և այլն: Գիտական ու գրական շրջանակներում ևս դրանք զանազան անվանումներով են հանդես եկել՝ առասպել, զվարճալիք, խնդուկ, մանրադէպ, մանրավէպ, սրախոսություն-սրամտություն, ժողովրդական երգիծական մանրապատում, զվարճապատում, զվարճախոսություն, անեկդոտ (վերջինս XIX դ. երկրորդ կեսից սկսեց շրջանառվել նաև ժողովրդի մեջ) և այլն:

Իսկ ինչպե՞ս են դրանք բնութագրվում ժողովրդի կողմից և տարբեր բառարաններում, լեզվաբանների, մշակութաբանների, բանագետների, գրականագետների ուսումնասիրություններում, գրողների հրատարակած գրքերում ու բանահավաքների ժողովածուներում ի՞նչ հատկանիշներով են ներկայացված:

Հր. Աճառյանի «Հայերեն արմատական բառարանում» առակ նշանակում է նաև «փոքր պատմութիւն՝ ուր կայ մի բարեխրատ օրինակ: …Երբ առակը պարզ չէ և նմանութիւնը դժուարըմբռնելի, այն ժամանակ նա դառնում է ,,առեղծուած, հանելուկ: Իսկ երբ ամփօփուած է մի կարճ ձևի մէջ, համարւում է ,,առած, ասացուած,,»[3]:

Հայոց լեզվի բարբառային բառարանում առակ-ը բացատրված է նաև որպես հայհոյանք, նախատական խոսք, հանդիմանություն[4]: Իսկ Ստ. Մալխասյանցի բառարանում՝ նաև՝ առած, հասարակաց զրուցուածք, համառոտ պատմուածք, դժուարիմաց այլաբանութիւն և այլն[5]:

Չնայած «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանում» նշվում է, որ բեթ-ը՝ առակ և հանելուկ նշանակությամբ, առկա է միայն Մոկսի տարածաշրջանում[6], Ս. Ավագյանի գրքում Մոկսից բացի, նշվում է նաև Վասպուրական աշխարհի Արճակ գավառը, որտեղ ժողովուրդը զվարճապատումներին տվել է բեթ (բեյթ) անվանումը[7], իսկ բեթ պիրել-ը նշանակել է զվարճալի պատմություն, զվարճապատում, առակ-զվարճապատում պատմել[8]:

Ի դեպ, մինչև XX դ. 60-ական թվականները ժողովուրդը կիրառել է «առակ» («առակ ասել») եզրույթը՝ նկատի ունենալով թե՛ բուն առակը, թե՛ առած-ասացվածքը, թե՛ զվարճապատում-զվարճախոսությունը, իսկ դրանց հաճախակի գործածողին ու հանպատրաստից նորերը ստեղծողին որոշ տարածքներում (ինչպես, օրինակ՝ Ախալցխայում[9] և Լոռիում[10]) անվանել է նաև առակախոս:

Նշենք նաև, որ XX դարասկզբին իր հրատարակած հայ ու արևելքի զվարճախոսներին (Հոբոս, Խոջա Նասրեդին) նվիրված գրքերը Եր. Լալայանը ևս անվանել է առակներ[11], իսկ XX դ. երկրորդ կեսին Ստ. Մալխասյանցն իր գրքում տարանջատել է առակն ու անեկդոտը[12]:

Պատմական Արցախի Հադրութի և Մարտակերտի շրջաններում զվարճապատումներն ու զվարճախոսությունները տարբեր անվանումներով են հանդես գալիս՝ շուլուխ, հանաք, գափ (գյափ), զարափատ և այլն, իսկ զվարճախոսներին, բացառությամբ Վանք գյուղի, անվանում են զարափատչի, հանաքչի, շուլուխչի, գյափչի: Վանքում զվարճախոսներին «գյափի-գյուփի» մարդիկ են ասում[13]:

Լոռիում, այդ թվում՝ Նոյեմբերյանի տարածաշրջանում (գ.Կոթի), զվարճախոսին նաև գափի մարդ են ասում, իսկ գափ անել նշանակում է կատակել, զվարճալի բաներ պատմել[14]:

Ըստ «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի»՝ զարափաթ//զառաֆաթ եզրույթը՝ կատակ, հանաք իմաստով, գործածվել է ոչ միայն Ղարաբաղում, այլև՝ Շամախիում, Վանում, Կարինում, Սասունում, Արարատյան դաշտավայրում[15]: Այդ եզրույթը կիրառելի է եղել նաև Ագուլիսում[16], իսկ շուլուխ(ղ)-ը, հանաք-ը՝ կատակ իմաստով, Արարատյան դաշտում, Ղարաբաղում, Շամախիում[17] և Լոռիում (վերջինիս վկայությունը հայտնի ասացվածքներն են[18], ինչպես նաև հրատարակված զվարճապատում-զվարճախոսությունների գրքերի վերնագրերը[19]):

Սակայն շուլուխ, հանաք (կատակ) եզրույթները չեն ընդգրկում անսպասելի ծիծաղ առաջացնելու հանգամանքը, դրանք առավելապես սովորական կատակել, կատակ անելն են մատնանշում:

Զվարճապատումներին տրվող ժողովրդական պընկըլ-պունգըլ եզրույթը, բացի պընգըլ-բունգլ-բունկլի հանելուկ իմաստից (Ղարաբաղ, Լոռի)[20], բունգն գրությամբ Նոր Ջուղայում հեքիաթ իմաստն է ունեցել[21]: Ժողովրդական արտասանությամբ այդ բոլոր ձևերը, ըստ Աճառյանի, առաջացել են բանկն-ից, որը նշանակել է առասպել, հեքիաթ, մուսալ, իսկ բանկնարկել՝ առասպելաբանել[22]:

Երբեմն էլ եթե խոսքն անպարկեշտ՝ ոչ վայելուչ անեկդոտի մասին է, օգտագործվում է բամբառանք եզրույթը (ըստ Վիլյամ Սարոյանի՝ գռեհիկ՝ բամբառակ[23]): Թե՛ Մալխասյանցի բառարանում[24], թե՛ «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանում»[25] բամբառակ-բամբարակը, բացի կատակաբան, զվարճաբան, հանաքչի, անպարկեշտ, հասարակության մեջ չասվելիք, հասկացություններից, նշանակել է նաև մեծախոս, պոռոտախոս, թույլ՝ անճարակ՝ բանուգործ չունեցող մարդ: Փաստենք նաև, որ Ակնում առկուիլ նշանակել է իրար հետ անճոռնի կատակներ անել[26]:

Հայ նոր գրականության հիմնադիր, մեծ լուսավորիչ  Խ. Աբովյանի և գրող, հրապարակախոս Մ. Թաղիադյանի օրոք, ընդհուպ մինչև XX դ. երկրորդ կեսը, դեռևս լիովին տարբերակված չէին առակ, առած-ասացվածք, առասպել, ժողովրդական մանրապատում-զվարճախոսություն (անեկդոտ) եզրույթները: Այսպես, Թաղիադյանը Կալկաթայում հրատարակված պարսկական երգիծապատումների թարգմանությունների ժողովածուն՝ հայկական 19 նմուշների հավելվածով, վերնագրել է «Զուարճախօսք առակք Պարսից»[27], իսկ Մ. Զոհրապյանցը գերմանական, ֆրանսիական, անգլիական, հնդկական, ռուսական, հունական անեկդոտների թարգմանությունները և մի քանի հայկական նմուշներ պարունակող գիրքն անվանել է «Վէպք զուարճալի անձից, յորս պարունակին խրատական և իմաստալից ասացուածք»[28]:

Խ. Աբովյանը «Պարապ վախտի խաղալիք»-ում «Ասացվածք բնահայտք ինքնահարմար հորինված»[29] վերնագրում ընդգրկել է չափածոյի վերածած լոռեցիների և Մոլլա Մասրադնի 4-ական անեկդոտ-երգիծապատում և 7 առակ, նույն կերպ էլ ասացվածք[30]-ի ներքո՝ 5 առակատիպ նմուշ: Մեկ այլ դեպքում չափածոյի վերածած 10 առակները նա անվանում է առասպելք[31], իսկ «Զվարճալի ու կարճ պատմությունք» մանրապատումների ժողովածուում, որը հիմնականում այլ ժողովուրդներից թարգմանած կամ փոխադրած անեկդոտներ են, նշվում է նաև՝ սրամիտ առածք (մասալեք)[32] եզրույթները:

Խ. Աբովյանը, հետագայում նաև մեր բանահավաքչության ու ժողովրդագիտության երախտավոր Գ. Սրվանձտյանցը նմանատիպ հորինվածքները անվանում են առասպել, այսինքն՝ սուտ կամ ստերի սուտ:

Սրվանձտյանցը «Մանանա» ժողովածուի «Հանելուկներ, առակներ և նորելուկներ» բաժնում (հիշենք՝ գիրքը տպագրվել է 1876 թ.) խոսում է նաև իր հավաքած նյութերի, մասնավորապես հանելուկների ու առակների մասին: Առակներին անդրադառնալիս՝ նա իր գրառած առակ-զվարճապատումների տեղադրումը «Մանանա» ժողովածուում ծավալի պատճառով անհնար է համարում: «…բայց տեսնելով, որ բավական ստվար եղավ Մանանաս, կպահեմ այլ պատեհության, – գրում է Սրվանձտյանցը՝ կոնկրետացնելով նաև առակների մի մասի տեղավայրը, – հանդերձ կաճետցի ծռերու «պակասամտաց» վրա շինված առասպելներով»[33]:

Ինչպես գիտենք, Խորենացին դեռևս V դարում էր նմանատիպ հորինվածքներն առասպել անվանում, այսինքն՝ սուտ կամ ստերի սուտ[34]:

Ի դեպ, դեռևս XI–XII դարերում «առասպել» նշանակել է նաև առակ, իսկ «առասպելախաւսք»՝ առակախոս: Իր «Առակագրություն» ուսումնասիրության մեջ Մ. Աբեղյանը գրում է. «Հայերեն առասպել բառը, բացի իր իսկական նշանակությունից, գործածվում է նաև իբրև առակ… հնում հալածված են եղել ինչպես գուսանները և ուրիշները, այնպես և առասպելախոսները, այսինքն՝ առակախոսները»[35]:

Սրվանձտյանցի անտիպ ձեռագրերում, բացի առասպել, առակ, եզրույթներից, հանդիպում ենք նաև ժողովրդական երգիծապատումներին տրվող մեկ այլ անվանման՝ «զուարճալիք», որին հետևում է նշումը՝ ծիծաղաշարժ ձեռնարկում[36]: Դրանք շատախցիներից, կաճեթցիներից և Վասպուրական աշխարհի այլ վայրերից գրառած համառոտ սյուժեով տասը նմուշներ են[37], որոնցից «Ամբողջ գիւղի մը իմին տուած»[38] զվարճապատումը, կաճեթցիների՝ կաղամբի թթու դնելու մասին է. «Կաճետցիք կաղամբի թթու բռնելուն համար խնայելով աղն, խորհեցան, որ Ախթամարայ ծովուն մէջ, որուն ջուրն սաստիկ աղի է, բռնել թթուն: Եւ բոլոր գիւղի կաղամբներ մանրելով՝ ծովը լեցուցին…»[39]:

Ս. Հայկունին ևս իր գրառած թե՛ բուն առարկաները, թե՛ անեկդոտներն ընդգրկել է «Ժողովրդական առակներ» գրքում[40]: Նշենք նաև, որ Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում (ԳԱԹ) պահպանվող Ս. Հայկունու անտիպ առակներն ու անեկդոտները ևս «Ժողովրդական առակներ» խորագիրն են կրում: Գրառումների նշումներում երբեմն երգիծական առած-ասացվածքներին է նա տողատակում մասալա անվանում, ապա՝ բացատրում՝ խրատ, հետո փակագծում գրում է (կամ՝ անեկդօտներ)[41], մեկ այլ տեղ (1671) գրում է մասալներ (Առածներ):

Հր. Աճառյանի «Պոլսահայ անգիր բանահյուսություն»[42] գրքի «Առակներ» բաժնում ընդգրկված 55 նմուշներից 31-ն են անեկդոտներ՝ ժողովրդական երգիծապատումներ և զվարճախոսություններ, մնացածը բանահյուսական այլ ժանրերի ստեղծագործություններ են՝ հեքիաթ, ավանդազրույց, առակ, առակային խորք ունեցող երկխոսական առած-ասացվածք և այլն:

Նոր Նախիջանի բառ ու բանն ընդգրկող Խ. Փորքշեյանի գրքում[43] խառնված են հեքիաթ, առակ, ավանդազրույց, երգիծական մանրապատում, զվարճախոսություն և այլ եզրույթները՝ դրանք ներկայացնելով ընդհանուր առակներ խորագրի ներքո: Բանահավաքներից մեկն էլ ծանոթագրության մեջ մանրապատում-զվարճախոսություններին տվել է նաև «առակների» մեկ այլ՝ մասալ օտարալեզու անվանումը[44]:

Լեզվաբան Պ. Պողոսյանի «Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքներում», առանց որոշակի տարանջատման, երկխոսական առակ-առածները ներկայացված են որպես համառոտ առակներ, անեկդոտներ և մանրապատումներ[45], ինչը, մեր կարծիքով, սխալ է: Եթե բերված օրինակներն ինչ-որ չափով առակային խորք ունեն, քանզի դրանք, հիմնականում պոկվելով առակներից և որոշ հեքիաթներից, շարունակել են կենցաղավարել իբրև խոհափիլիսոփայական-բարոյախրատական այլաբանական երկխոսություններ, ապա կապ չունեն անեկդոտների կամ մանրապատումների հետ: Մեջբերված օրինակներում բացակայում է վերջիններիս հատուկ անսպասելի ծիծաղ հարուցող նովելային վերջաբանը՝ առանց խոհափիլիսոփայական ուղղվածության:

Երբեմն սրախոսությունը և սրամտությունը նույնացվում է զվարճապատումի կամ զվարճախոսության հետ: Ս. Ավագյանի «Արճակ» գրքում սրախոսությունը և սրամտությունը խառնված են զվարճապատումի հետ: Այսպես, «Սրամտություն և սրախոսություն» բաժնի[46] 9 նմուշներից 7-ը զվարճապատում է, 2-ը՝ սրախոսություն[47], իսկ «Երգիծական զրույցներ» բաժնում ընդգրկված է և՛ հեքիաթը[48], և՛ զվարճապատումը[49]:

Պետք է նկատել նաև, որ ինչ-որ տեղ դյուրին չէ զվարճախոսությունը սրամտություն-սրախոսությունից տարանջատելը: Խոսքը կարող է սրամիտ լինել, բայց ծիծաղ չառաջացնել կամ, եթե ինչ-որ տեղ ծիծաղելի էլ լինի, անսպասելի չլինել: Այդ դեպքում գործ կունենանք սրախոսություն-սրամտության հետ:

Փաստենք նաև, որ ռուս բանագիտության մեջ ևս մինչև վերջերս ժանրային այդ տարբերակումը հստակեցված չի եղել: Այսպես, ռուս բանագետներ Է. Պոմերանցևան և Վ. Պրոպն անեկդոտը ընդգրկում են հեքիաթների մեջ. Պոմերանցևան՝ երգիծական հեքիաթների[50], իսկ Պրոպը, հեքիաթներն առանձնացնելով ըստ կերպարների, անեկդոտը դասում է կենդանիների և մարդկանց մասին հեքիաթների շարքում[51]: Նա մարդկանց մասին պատումների մեջ ներառել է և՛ «ռեալիստական՝ կենցաղային կամ նովելային» հեքիաթները, և՛ անեկդոտներն ու ստահոդ պատմությունները (небылицы):

Մինչև XX դ. 20-ականները լատիշ բանագետները ևս անեկդոտն անվանել են երգիծական հեքիաթ կամ զրույց[52]: Ընդ որում, դեռևս 1929–1930 թթ. Պ. Բիրկերտի շնորհիվ չորս ծավալուն հատորներով հրատարակվում են լատիշական անեկդոտները[53]:

XIX դ. երկրորդ կեսից սկսած՝ ժողովրդական տարատեսակ անվանումներին զուգահեռ՝ թե՛ ժողովրդի մեջ, թե՛ գիտական շրջանակներում և հավաքչական ու հրատարակչական աշխատանքներում շրջանառության մեջ մտավ նաև օտարալեզու «անեկդոտ» եզրույթը: Ոչ միայն գրի առած նյութերը[54], այլև հրատարակվող ժողովածուները[55] սկսվեցին անվանվել նաև անեկդոտներ՝ ընկալելի դարձնելով փոքր կառուցվածք ունեցող ժողովրդական երգիծական ստեղծագործությունները:

Ըստ Ստ. Մալխասյանցի «Հայերեն բացատրական բառարանի»՝ անեկդոտը (anegdote) հունարեն, ֆրանսերեն բառ է՝ ռուսերենից հայերենին անցած, և նշանակում է՝ «1. Փոքրիկ բնորոշ պատմութիւն իրական դէպքերի…: 2. Փոքրիկ պատմուաածք երևակայական կմ իրական անցքի՝ սրամիտ, ծիծաղաշարժ կմ ցոփ բովանդակութեամբ:… 3. Շինովի՝ երևակայական պատմուածք»[56]:

Է. Ջրբաշյանի և Հ. Մախչանյանի «Գրականագիտական բառարանում» էլ անեկդոտը ներկայացված է որպես հունարեն բառ (anekdotos) և նշանակում է անտիպ: Այն զվարճալի բովանդակությամբ ոչ մեծ պատմություն է. «Անեկդոտները հիմնականում անանուն ստեղծագործություններ են և տարածվում են մեծ մասամբ բանավոր ձևով….Անեկդոտը աչքի է ընկնում իր սուր երգիծական բովանդակությամբ, անսպասելի ավարտով»[57]:

Թե՛ Ստ. Մալխասյանցի, թե՛ Է. Ջրբաշյանի և Հ. Մախչանյանի բառարաններում շեշտվում են տեսակի «ոչ մեծ» ծավալը, վիպական՝ պատմողական ժանրին պատկանելը և զվարճալի բնույթը՝ բովանդակությունը: Ի տարբերություն առաջինի, երկրորդում նշվում է նաև անեկդոտի ամենակարևոր հատկանիշը՝ անսպասելի ավարտը: Սակայն երկու բառարանների հեղինակներն էլ չեն խոսում անսյուժե կառուցվածքով անսպասելի խոսքով ավարտվող զվարճախոսությունների մասին:

Ա. Ղարիբյանի «Ռուս-հայերեն բառարանում» анекдот-ը թարգմանված է՝ անեկդոտ, զվարճապատում, զավեշտասք[58], որտեղ պատում և ասք եզրույթները կրկին վերաբերում են որոշակի սյուժե ունեցող ստեղծագործություններին:

«Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանում» անեկդոտը ներկայացվում է որպես «Ոչ մեծ պատմություն՝ սրամիտ և զվարճալի դեպքի մասին»[59]: Հեղինակները չեն մատնանշում այս տեսակի ամենաէական հատկանիշներից մեկը՝ պատումի, դեպքի անսպասելի ավարտը: Այստեղ ևս մատնանշված չէ անսյուժե անեկդոտի տեսակը՝ երկխոսական, մենախոսական, բաժակաճառային, լոզունգային զվարճախոսությունը:

Իր «Բանագիտական ակնարկներ» գրքում վաստակաշատ բանագետ Ս. Հարությունյանը օգտագործում է անեկդոտ եզրույթը՝ գրելով. «Բառը ունի հունարեն ծագում՝ անեկդոտոս, և նշանակում է «չհրատարակված, չտպագրված» իմ սուտը, և ինչ-որ ձևով ակնարկ կա արդի լեզուներում (ռուսերեն, հայերեն) անեկդոտների որոշ տեսակներին տրվող ,,бесцензурный,, – անցենզուր արտահայտությունը, այսինքն՝ հրապարակման կամ տպագրման ենթակա չէ իր բամբառակ բնավորության պատճառով»[60]: Բացի ստուգաբանական նշանակությունից, Ս. Հարությունյանը տալիս է նաև այդ տեսակի մի քանի բնութագրումներ՝ հնարանք, հորինվածք, սեղմ զավեշտական պատում, պատմվածք[61]:

Բուհերի ուսանողների համար նախատեսված «Հայ ժողովրդական բանահյուսություն» ձեռնարկում[62] և քրեստոմատիայում[63], բանագետ Գր. Գրիգորյանը ևս, օգտագործելով անեկդոտ եզրույթը, նշում է հորինվածքի միայն սյուժետային-պատմողական բնույթը. «Անեկդոտները, ի տարբերություն պատմողական ժանրի մյուս ստեղծագործությունների և առանձնապես հեքիաթների՝ սեղմ ու լակոնիկ ձևով պատմում են միայն մի միջադեպ…»[64]:

Սիրիահայ բանագետ-ազգագրագետ Հ. Չոլաքյանն իր գրառած մանրապատում-զվարճախոսությունների գիրքն անվանում է «Միջգաւառական անեքթոտներ»[65]՝ վերահրատարակված գրքի դարձերեսին օգտագործելով նաև երգիծական մանրապատումներ եզրույթը: Նա այսպես է բնութագրում ժողովրդական երգիծանքի այդ տեսակը. «Անեքթոտը ծիծաղաշարժ ու զուարճալի պատմութիւն մըն է, պատմողական սեռի ամէնէն կարճ տեսակներէն մէկը: Միջադէպը կը պատմուի չափազանց սեղմ ու կարճառօտ, պարզ, գրեթէ առանց որեւէ յարդարանքի: Ընդամէնը քանի մը գործողութիւն եւ քանի մը տիալոկ կը կազմեն անեքթոտը»[66]: Չոլաքյանն այստեղ խոսում է նաև այնպիսի անեկդոտների մասին, որոնք «կազմուած են կարճ արտայայտութենէ մը, վերադիրէ մը կամ փոխաբերութենէ մը»[67]: Ի դեպ, գրքի «Ընդհանուր բնութագրումներ» բաժնում տեղ գտած որոշ տեղավայրերի բնակիչներին տրվող ծաղրական բնորոշումների մի քանի նմուշներ[68] կապ չունեն անեկդոտի հետ:

Հարկ է նշել նաև, որ սկսած XIX դ. երկրորդ կեսից մինչև մեր օրերը հրատարակված անեկդոտների ժողովածուներում օտարալեզու անեկդոտ եզրույթն իր մեջ ներառում է ոչ միայն սյուժեով, այլև անսյուժե նմուշներ ընդգրկող տեսակներ: Անեկդոտներ եզրույթով հայտնի անսյուժե երկխոսական ստեղծագործությունների խոսուն վկայությունը ԽՍՀՄ հանրապետություններում և աշխարհում մեծ տարածում գտած «Հայկական ռադիոյի» անեկդոտաշարն է:

Վերջին շրջանում գիտական շրջանակներում անեկդոտի փոխարեն սկսվել է գործածվել ժողովրդական երգիծական մանրապատում եզրույթը՝ շեշտելով ժողովրդականը՝ հեղինակային նմանատիպ ստեղծագործություններից տարանջատելու համար:

Աշխարհի տարբեր ժողովուրդների բանահյուսությունից քաղած և լեհերենից ռուսերենի վերածած Ն. Լաբկովսկու գիրքը[69] հայերեն թարգմանվել է «Երգիծական մանրապատումներ»[70] վերնագրով: Առաջաբանի հեղինակ Գ. Գուլիան տալիս է նաև ժանրի բնութագիրը. «Ի՞նչ բան է երգիծական մանրապատումը: Այդ անվանումը ես կասեի, որ ավելի շատ գիտական է: Իսկ ավելի պարզ ասած, դա կոչվում է անեկդոտ: Իսկ անեկդոտները, ըստ վաղուց ի վեր հաստատված ավանդույթի, գրականության հետ կապ չունեն: Նրանք բանավոր ստեղծագործություններ են: Իսկ եթե անեկդոտը տպագրվա՞ծ է: Այդ դեպքում նա դառնում է երգիծական մանրապատում»[71]: Ի դեպ, Գ. Գուլիան անտեսում է անեկդոտի տեսակներից մեկի՝ զվարճախոսության կառուցվածքային՝ որոշակի սյուժե չունենալու հատկանիշը. «Երգիծական մանրապատումներ» գրքի 275–306 էջերի «Ռեպլիկներ» բաժնում ընդգրկված բոլոր 119 նմուշները երկխոսական բնույթի անսյուժե, կարճառոտ ստեղծագործություններ են՝ զվարճախոսություններ:

Վ. Սարոյանը 1960 թ. Հայաստան այցելության ժամանակ իր բանավոր խոսքում հաճախ է անեկդոտ եզրույթի հետ օգտագործում նաև կատակախոսությունը: Բանահյուսության որոշ տեսակների հանդեպ Սարոյանի ունեցած առանձնակի վերաբերմունքի մասին ահա թե ինչ է արձանագրել անվանի բանագետ Ս. Հարությունյանն իր սարոյանական հուշապատումում. «Ինձի հետաքրքիր է ֆոլկլորի փոքր տեսակներ՝ առակներ, հանելիքներ (իմա՝ հանելուկ – Ա. Ս.), կատակախոսություններ, պզտիկ զրույցներ, երգեր: Ես ատոնք շատ կսիրեմ: Ատոնց մեջ կերևա ժողովրդի հոգին, մտածողություն, հումոր. պզտիկ տեսակներուն մեջ ավելի մեծ իմաստություն կա»[72]:

«Քսաներեք Նասրեդին» գրքի հայերեն թարգմանության առաջաբանում երգիծական մանրապատումներ եզրույթն է օգտագործում նաև վաստակաշատ բանագետ Ա. Ղանալանյանը. «Արևելյան մի շարք ժողովուրդներ (Մերձավոր և Միջին Արևելք, Միջին Ասիա և Կովկաս, Արևելյան Եվրոպա և այլն) իրենց բանավոր բանարվեստում ունեն կես-իրական, կես-ստեղծական մի կերպար (Խոջա Նասրեդին, Մոլլա Նասրեդին, Նասրեդին Աֆանդի, Նասր Էդին, Անաստրատին կոչեցյալ): Վերջինիս դարեր շարունակ վերագրվել են ժողովրդական անեկդոտներ հիշեցնող բազմաթիվ երգիծական մանրապատումներ…»[73]: Այստեղ, հավանաբար, վրիպակ է թույլ տրվել, քանզի անեկդոտի հետ ժողովրդականը համահունչ չէ. հեղինակային անեկդոտ չկա, իսկ երգիծական մանրապատումը կարող է լինել թե՛ հեղինակային, թե՛ ժողովրդական:

Տեղեկացնենք նաև, որ Ա. Ղանալանյանը «Ավանդապատումի», «Առածանիի» պես ծրագրել էր հրատարակել նաև «Երգիծանի» ժողովածու՝ առաջաբան-ուսումնասիրությամբ հանդերձ: Այն ընդգրկելու էր ժողովրդական բանահյուսության բոլոր երգիծական տեսակները՝ երգիծական հեքիաթ, երգիծական առակ, երգիծական առած-ասացվածք, երգիծական երգ և այլն: ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի (ՀԱԻ) արխիվի Ա. Ղանալանյանի ֆոնդում պահպանվող նյութերի մեջ կա ի մի բերված, դասդասված և գրեթե հրատարակության պատրաստ անեկդոտների մի փունջ[74]: Ա. Ղանալանյանը 1973 թ. «Երգիծանին» պատրաստելիս տեսական բաժնում խոսում է նաև արևմտահայերի կողմից օտարալեզու անեկդոտ-ի հայերեն թարգմանության՝ խնդուկ եզրույթի մասին. «Խնդուկ մը ըսեմ, լսե»[75]:

Ն. Բախտիկյանը (հետագայում՝ արքեպիսկոպոս) «Շէփկայ խելացին»[76] գրքի երգիծական մանրապատումներն անվանում է զուարճախօսություններ, այնուհետև «Երկու խօսք»-ում «յուրահատուկ մտածելակերպ» ունեցող շեփիկցիների այդ նյութերը կոչում է նաև մանրավէպեր՝ գրելով. «Մենք այս ինքնատիպ գյուղացիներուն մասին բաւական թուով մանրավէպեր հաւաքեր ենք, որոնք, անկասկած, ժամանակի ընթացքին հիւսուեր, որդւոց որդի պատմուելով, մեզի հասեր են…»[77]: Արևմտահայերենում մանրավէպ եզրույթը նշանակում է նաև զվարճալի պատմություն[78]: Բախտիկյանը երգիծական պատկերման ձևերից մեկը՝ հումորը, սխալմամբ սեռ է անվանում, ավելացնելով՝ « …գրական այս սեռը, Հիւմըրը իր արտայայտութեան խորքով, անմշակ սեռ մըն է մեր մեջ: Մեր այս երկը թող ճիգ մը նկատուի այդ ուղղութեամբ»[79]:

Իսկ փերիահայերի երգիծական մանրապատումների գիրքը բանահավաքչության նվիրյալ հոգևորական Բախտիկյանն անվանել է «Փերիոյ խելացին»[80], իսկ նմանատիպ սյուժեով պատումները՝ Զուարճալի մանրադէպեր, այսինքն՝ զվարճալի մանր՝ փոքրիկ դեպք-պատահմունք-պատմություններ: Նա ներկայացվող նյութերն անվանում է նաև «ժողովրդական զրոյցներ, զուարճախօսութիւններ-անէքթոտներ», որոնք « …դարերու խորքէն կը հասնին մեզի եւ մեզի կը բերեն մեր ժողովուրդին, մասնաւորաբար «ռամիկ դասակարգին իւրայատուկ մտածելակերպը»[81]:

Երկու դեպքում էլ Բախտիկյանի օգտագործած զուարճախօսութիւն եզրույթը ճիշտ չէ, քանզի դրանք ոչ թե զվարճանք առաջացնող խոսքեր են, այլ՝ պակասամտաց (կաճետցիներին տված Գ. Սրվանձտյանցի բնորոշումն է) թեմայով որոշակի սյուժե ունեցող երգիծական մանրապատումներ՝ մանրավէպեր, մանրադէպեր-անէքթոտներ:

Ի վերջո, որո՞նք են անեկդոտի՝ ժողովրդական երգիծական մանրապատումի և զվարճախոսության ամենաբնորոշ հատկանիշները:

Ժողովրդական բանահյուսության երգիծական ստեղծագործությունների (երգիծական հեքիաթ, երգիծական առած-ասացվածք, երգիծական հանելուկ, երգիծական երգ, խաղիկ և այլն) համատեքստում ժողովրդական երգիծական մանրապատում-զվարճապատումն առանձնանում է տեսակային հատկանիշը բնորոշող հետևյալ կողմերով՝

1. պատումային անսպասելի զավեշտալի վերջաբանը,

2. ժողովրդական երգիծական մանրապատում եզրույթում ժողովրդականը՝ ժողովրդական երգիծապատում, ժողովրդական զվարճապատում, ժողովրդական զվարճախոսություն և այլն, շեշտելը (քանզի առկա են նաև դրանց հեղինակային դրսևորումները),

3. ժողովրդական երգիծական մանրապատումում և՛ տեսակի բնույթը (երգիծական), և՛ կառուցվածք-ծավալը (մանր, փոքրածավալ՝ կարճառոտ), և՛ ժողովրդական ստեղծագործության արձակ շարադրանքը (պատում - պատմություն) մատնանշելը:

Սակայն այս անվանումը ևս ամբողջությամբ չի ներառում, չի արտացոլում անեկդոտի տեսակային հատկանիշը: Վերը թվարկած կետերը վերաբերում են որոշակի սյուժե ունեցող ստեղծագործություններին, քանզի պատում-ը, ըստ «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանի» (բացի պատելը-ծածկել, քսել՝ արծնապատել, երեսապատել և պատվելը-պատիվ տալ իմաստից)՝ նշանակում է՝ բանավոր կամ գրավոր պատմություն, ասք, զրույց[82], այսինքն՝ որոշակի սյուժե ունեցող պատում-պատմություն:

Իսկ ո՞ր տեսակի մեջ մտցնել անսպասելի ծիծաղ առաջացնող անպատում՝ անսյուժե մենախոսական, երկխոսական, նամակային, բաժակաճառային, անեծքա-օրհնանքային, հանելուկային, թարգմանական, ցուցանակային, գովազդային և այլ կառույցներով ու մանկական խոսքի զավեշտալի դրսևորումներով ստեղծագործությունները: Սրանք սրախոսություններ չեն, քանզի սրախոսությունը, ինչպես վերևում նշվեց, սուր խոսքն է, որը կարող է նաև անսպասելի ծիծաղ չառաջացնել: Ի տարբերություն սրախոսություն-սրամտության՝ վերը թվարկած խոսքի կառույցներում առկա են անսպասելի ծիծաղ հարուցող աներևակայելի, երբեմն էլ անհեթեթ մեկնաբանություն-հիմնավորումները: Եվ քանի որ նմանատիպ ստեղծագործությունների հիմնական հատկանիշն անսպասելի զվարճանք պատճառող կարճառոտ ամփոփ խոսքն է, դրանց մենք անվանել ենք ժողովրդական զվարճախոսություններ:

НАРОДНАЯ И НАУЧНАЯ ТЕРМИНОЛОГИЯ

АРМЯНСКИХ АНЕКДОТОВ

АРМЕН Ш. САРКИСЯН

Резюме

Микроминиатюры и юмористические истории – анекдоты, являющиеся частью устного юмора, в разных регионах среди армян имели различные обозначения: арак (притча), бет/бейт, гап/гяп, шух, шулух, hанак (шутка), пнкл-мнкл, масал (веселая история), зарапат/зарафат и т. д. В научных и литературных кругах они также выступают под множеством названий: араспел (миф), манрадеп (мелкий случай), манравеп (мелкая история), срахосутюн (острое слово), срамтутюн (остроумие), народная юмористическая микроминиатюра, зварчахосутюн (забавное слово), анекдот (последний термин со второй половины XIX в. стал использоваться и в народе) и т. д. Народная юмористическая микроминиатюра выделяется следующими признаками:

1. неожиданная нарративная концовка;

2. народное происхождение, т. к. существует и авторское проявление юмористической микроминиатюры;

3. характерная особенность (юмористическая), объем (микро-, короткая) и прозаическая манера народного изложения (история, сказ). В отличие от острословия и остроумия, в бессюжетных монологических, диалогических, эпистолярных, застольных, имеющих структуру заклятий-благословений или загадок, детских выражений с проявлениями абсурдности присутствуют вызывающие неожиданный смех, невероятные, а иногда и бессмысленные обоснования-комментарии. И поскольку главной характеристикой подобных произведений является емкое короткое высказывание, вызывающее неожиданный смех (забаву), мы назвали их зварчахосутюн – «забавное слово».

FOLK AND SCIENTIFIC TERMINOLOGY

OF ARMENIAN ANECDOTES

ARMEN SH. SARGSYAN

Summary

Micro-miniatures and humorous stories – anecdotes, making a part of folk oral humour, were characterized by different terms in diverse regions among Armenians: arak (parable), bet, or beyt, gap, or gyap, shukh, shulukh, hanak (joke), p’nkl-mungl, masal (funny story), zarapat, or zarafat, etc. In scientific and literary circles they also were denoted by different titles, such as: araspel (myth), manradep (lesser event), manravep (lesser story), srakhosutyun (witty talk), sramtutyun (wittiness), folk humorous miniature, zvarchakhosutyun (comical talk), anecdote (the last term has been used also among people since the second part of 19th century), etc.

The folk humorous micro-miniatures can be characterized by the following traits:

1. Unexpected narrative ending.

2. Folkloric origin, for there are also original forms of humorous micro-miniatures (having authorship).

3. Characteristic indication (humorous), as well as size (micro-, short) and prosaic manner of expression (a story, a narration).

As opposite to wittiness and witty talk, in plotless monologic, dialogic, epistolary, tablel talks, having constructions of swear-blessings or riddles, children’s expressions with traits of absurdity, there exist incredible and sometimes absurd explanations-commentaries that cause laugh. And since compositions  of the sort are characteristic by short concluding expressions entailing unexpected joy, we prefer to indicate them as zvarchakhosutyun “comical talk”.

Заметки

[←1]

Ժողովրդական երգիծական մանրապատում-զվարճապատումներն ու զվարճախոսությունները տարանջատել ենք՝ մանրապատում-զվարճապատումի համար հիմք ընդունելով նրա սյուժետային՝ պատումային հատկանիշը, զվարճախոսության համար՝ անսյուժե՝ անպատում բնույթը:

[←2]

XIX դ. երկրորդ կեսից շրջանառության մեջ մտած անեկդոտ եզրույթը ժողովրդական երգիծական մանրապատումների և զվարճախոսությունների օտարալեզու անվանումն է:

[←3]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. Ա, Երևան, 1971, էջ 249:

[←4]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, Երևան, 2001, էջ 97:

[←5]

Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1, Երևան, 2010, էջ 214:

[←6]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, էջ 176:

[←7]

Ս. Ավագյան. Արճակ.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 8, Երևան, 1978, էջ 129:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 130:

[←9]

Ախալցխայում հայտնի է եղել առակախոս Սարգիս Մալխասյանցը՝ լեզվաբան, բառարանագիր Ստ. Մալխասյանցի հայրը [տե՛ս Առակներ, ավանդություններ, անեկդոտներ (Ախալցխայի բարբառով): Գրի առավ Ստ. Մալխասյանցը, Երևան, 1958, էջ 7]:

[←10]

Լոռու մարզի Շամուտ գյուղից Չոբանանց Արութինի համբավը, իբրև հայտնի առակախոս, տարածված է եղել նաև Տավուշի մարզի Նոյեմբերյանի և Իջևանի տարածաշրջաններում (Արմեն Սարգսյանի անձնական հավաքածու, այսուհետև՝ ԱՍՇՀ):

[←11]

Հոբոս. Ժողովրդական առակներ, հավաքեց Ե. Լալայեան, Թիֆլիս, 1903, Ե. Լալայեան. Ժողովրդական առակներ. Մոլլա Նասր - էդ - դին, Թիֆլիս, 1904:

[←12]

Առակներ, ավանդություններ, անեկդոտներ (Ախալցխայի բարբառով):

[←13]

Սվ. Վարդանյան. Բանահյուսական նյութեր Լեռնային Ղարաբաղից.– ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1971, - 8, էջ 92, Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, էջ 231:

[←14]

ԱՍՇՀ:

[←15]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, էջ 402:

[←16]

Ագուլիսի բարբառի մասունքներ, աշխատասիրությամբ Ա. Այվազյանի, Երևան, 2012, էջ 159:

[←17]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, էջ 289:

[←18]

«Շուլուխի կեսը ճիշտ ա: Դուզ խոսքը շուլուխով են ասում» (ԱՍՇՀ):

[←19]

Ա. Սաքանյան. Լոռվա հանաքներ, Երևան, 1977, Խ. Գյուլնազարյան. Մեր գյուղի հանաքները, Երևան, 1991:

[←20]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, էջ 222:

[←21]

Նույն տեղում:

[←22]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. Ա, էջ 407–408:

[←23]

Ս. Հարությունյան. 8 օր Սարոյանի հետ.– «Սովետական գրականություն», 1970, -8, էջ 83:

[←24]

Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1, էջ 322:

[←25]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, էջ 156:

[←26]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. Ա, էջ 250:

[←27]

Զուարճախօսք առակք Պարսից: Թարգմանեալ հանդերձ հաւելուածովք, Կալկաթայ, 1846:

[←28]

Վէպք զուարճալի անձից, յորս պարունակին խրատական և իմաստալից ասացուածք: Ժողովեալ եւ թարգմանեալ յայլ եւ այլ լեզուաց աշխատասիրութեամբ Մովսիսի Զօհրապեանց Արցախեցւոյ, ի Տփխիս, 1858:

[←29]

Խ. Աբովյան. Երկեր, Երևան, 1984, էջ 295:

[←30]

Նույն տեղում, էջ 337:

[←31]

Նույն տեղում, էջ 357:

[←32]

Նույն տեղում, էջ 403:

[←33]

Գ. Սրվանձտյանց. Երկեր, հ. 1, Երևան, 1978, էջ 274:

[←34]

Մ. Խորենացի. Պատմություն հայոց, թարգմ., ներ. և ծանոթ. ակադեմիկոս Ստ. Մալխասյանցի, Երևան, 1968, էջ 123:

[←35]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Դ, Երևան, 1970, էջ 184:

[←36]

Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարան (այսուհետև՝ ԳԱԹ), Գ. Սրվանձտյանցի ֆոնդ, թիվ 4/13, էջ 0269:

[←37]

Նույն տեղում, էջ 0269–0272:

[←38]

Նույն տեղում, էջ 0269:

[←39]

Նույն տեղում:

[←40]

Ս. Հայկունի. Ժողովրդական առակներ, Վաղարշապատ, 1907:

[←41]

ԳԱԹ. Ս. Հայկունու ֆոնդ, հ. 5 (1651–1653):

[←42]

Հր. Աճառյան. Պոլսահայ անգիր բանահյուսություն, Երևան, 2009:

[←43]

Խ. Ա. Փորքշեյան. Նոր Նախիջևանի հայ ժողովրդական բանահյուսությունը.– Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն, հ. 2, Երևան, 1971, էջ 78:

[←44]

Նույն տեղում, էջ 85:

[←45]

Պ. Մ. Պողոսյան. Խոսքի մշակույթի և ոճագիտության հիմունքներ (խոսքի տեսություն), գիրք երկրորդ, Երևան, 1991, էջ 205:

[←46]

Ս. Ավագյան. նշվ. աշխ., էջ 125–131:

[←47]

Նույն տեղում, էջ 126, 128:

[←48]

Նույն տեղում, էջ 123 («Ֆել-ֆանդ իմցող կընիկ»), էջ 125 («Անխունար աղչըկան բախտ»):

[←49]

Նույն տեղում, էջ 122–123 («Քավրոչ շուն խռովեր ի»):

[←50]

Э. В. Померанцева. Русская народная сказка. М., 1963, с. 87–103.

[←51]

В. Я. Проп. Жанровый состав русского фольклора. – Фольклор и действительность. М., 1976, с. 47–50.

[←52]

Латышские народные анекдоты. Сост. К. Арайс, пер. Г. Горского. Рига, 1963, с. 9.

[←53]

Նույն տեղում, էջ 10:

[←54]

«Նոր Դար» (Թիֆլիս), 22. VIII. 1887, Հովհ. Թումանյան. Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 5, Երևան, 1994, էջ 583: Մանրամասն տե՛ս Ա. Շ. Սարգսյանի «Հայ ժողովրդական երգիծական մանրապատում-զվարճախոսությունների թումանյանական գրառումները և դրանց տարբերակային դրսևորումները» հոդվածում [«Էջմիածին», Ժ (հոկտեմբեր), 2015, էջ 98–111]:

[←55]

Անեկդօտներ, հ. 1, աշխատասիրեց Յովհաննէս Նազարեանց, Բագու, 1876, Անեկդօտներ, զուարճալի զրոյցներ, համառոտ դեպքեր եւ առակներ, մեծ մասամբ ազգային կեանքից առած: Ժողովեց Գալուստ Շիրմազանեանց, Թիֆլիս, 1878, Ծիծաղի տոպրակ, Անեկդօտներ հայ եւ օտարների կեանքից, աշխատասիրեց դպիր Ս. Տ. Ս. Շահազիզեան, Թիֆլիզ, 1892 և այլն:

[←56]

Ստ. Մալխասեանց. Հայերէն բացատրական բառարան, հ. 1, էջ 110:

[←57]

Է. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան. Գրականագիտական բառարան, Երևան, 1972, էջ 16:

[←58]

Ա. Ղարիբյան. Ռուս-հայերեն բառարան, Երևան, 1968, էջ 12:

[←59]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 1, Երևան, 1969, էջ 88:

[←60]

Ս. Հարությունյան. Բանագիտական ակնարկներ, Երևան, 2010, էջ 173–174:

[←61]

Նույն տեղում:

[←62]

Գր. Գրիգորյան. Հայ ժողովրդական բանահյուսություն, Երևան, 1980, էջ 300:

[←63]

Հայ բանահյուսություն, Քրեստոմատիա, կազմեց և խմբագրեց՝ Գր. Գրիգորյան, Երևան, 1974, էջ 320:

[←64]

Գր. Գրիգորյան. նշվ. աշխ., էջ 320:

[←65]

Միջ-գաւառական անեքթոտներ, Հաւաքեց եւ ներկայացուց՝ Յ. Չոլաքեան, Հալէպ, 1988: Գիրքը՝ որոշ վերադասավորություններով, ավելացված նոր նյութերով տե՛ս Յ. Չոլաքեան. Միջգաւառական անեքթոտներ, Բ տպագրութիւն, Հալէպ, 2005:

[←66]

Յ. Չոլաքեան. նշվ. աշխ., էջ 6:

[←67]

Նույն տեղում, էջ 7:

[←68]

Նույն տեղում, էջ 167, 170, 174, 175, 272:

[←69]

Микроюморески со всего света. Сост. Н. Лабковски. М., 1969.

[←70]

Երգիծական մանրապատումներ, թարգմանիչ՝ Մ. Հ. Դավթյան, Երևան, 1977:

[←71]

Նույն տեղում:

[←72]

Ս. Հարությունյան. նշվ. հոդվ., էջ 83:

[←73]

Քսաներեք Նասրեդին (առաջ. Ա. Ղանալանյանի). Խոջա Նասրեդինը և նրան վերագրվող երգիծական մանրապատումները, Երևան, 1986, էջ 3:

[←74]

Տե՛ս ՀԱԻ-ի արխիվ, Ա. Ղանալանյանի ֆոնդ (անտիպ նյութեր), թղթ. 2:

[←75]

Նույն տեղում, թղթ. 2-ա, էջ 39:

[←76]

Ն. Բախտիկեան. Շէփկայ խելացին (Հայկական զուարճախօսություններ), Պեյրութ, 1953:

[←77]

Նույն տեղում, էջ 5:

[←78]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 3, Երևան, 1974, էջ 479:

[←79]

Ն. Բախտիկեան. Շէփկայ խելացին (Հայկական զուարճախօսություններ), էջ 5:

[←80]

Ն. Բախտիկեան. Փերիոյ խելացին (Զուարճալի մանրադէպեր), Պէյրութ, 1967:

[←81]

Նույն տեղում, էջ 10–11:

[←82]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 4, Երևան, 1980, էջ 184: