«ՀԱՅԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԱՇԽԱՐՀՈՒՄ».

ԿԱՀԻՐԵԻ VI ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԸ

Ս. թ. հոկտեմբերի 18–19-ը Հայաստանի Հանրապետության անկախության 25-ամյակին նվիրված միջոցառումների շրջանակներում Կահիրեի համալսարանում տեղի ունեցավ «Հայագիտությունն արաբական աշխարհում» խորագրով գիտաժողով, որի կազմակերպիչը Կահիրեի համալսարանի հումանիտար գիտությունների ֆակուլտետի հայագիտության կենտրոնն էր: Գիտաժողովի աշխատանքները վարում էին Եգիպտոսի առաջատար գիտնականներ՝ պատմաբաններ, բանասերներ, լեզվաբաններ և մշակութաբաններ: Գիտաժողովին մասնակցում էին գիտնականներ Եգիպտոսից, Հայաստանից, Լիբանանից ու Միացյալ Թագավորությունից: Բացման նիստում ելույթ ունեցավ Եգիպտոսում ՀՀ արտակարգ և լիազոր դեսպան, արաբագետ Արմեն Մելքոնյանը, ով էականորեն կարևորեց Կահիրեի համալսարանի Հայագիտական ուսումնասիրությունների կենտրոնի նշանակությունը: Գիտաժողովին մասնակցում էր նաև Եգիպտոսի հայոց թեմի առաջնորդ Տ. Աշոտ եպիսկոպոս Մնացականյանը, փոխառաջնորդ Տ. Գաբրիել վարդապետ Սարգսյանը, նաև Եգիպտոսի հայ կաթոլիկ համայնքի առաջնորդ Գրիգոր եպիսկոպոս Գուսան:

Գիտաժողովի մասնակիցներն անդրադարձան հայ-արաբական պատմական ու պատմամշակութային փոխառնչություններին լայն սպեկտրով՝սկսած միջնադարից մինչև նորագույն շրջան: Շեշտադրվեց հայերի դերակատարությունը Եգիպտոսի քաղաքական, ռազմական, հասարակական, տնտեսական ու մշակութային ոլորտներում՝սկսած ֆաթիմյան շրջանից մինչև նոր և նորագույն շրջաններ: Վերստին հիշատակվեց Մուհամմեդ Ալիի կառավարման շրջանում Եգիպտոսի առաջին վարչապետ Նուբար փաշայի (Նուբար Նուբարյան) և հայ նախարարների անունները:

Հայաստանից գիտաժողովին մասնակցում էին և ելույթ ունեցան՝ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, բ. գ. դ., ՀՀ գիտության վաստակավոր գործիչ Վերժինե Սվազլյանը (թեման՝ «Իսլամ արաբների մարդասիրական վերաբերմունքը Հայոց ցեղասպանությունից մազապուրծ քրիստոնյա արևմտահայությանը»), ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի վարիչ, բ. գ. թ. Սոնա Տոնիկյանը (թեման՝ «Սուրբ Ղուրանի հայերեն թարգմանությունները»), արևելագետ, բ. գ. թ. Արման Հակոբյանը (թեման՝ «Հայկական Քարշունին»), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, պ. գ. թ. Արաքս Փաշայանը (թեման՝ «Նահդան և հայերի մասնակցությունը. Ադիբ Իսհակի օրինակով»), ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, պ. գ. թ. Քնարիկ Ավագյանը (թեման՝ «Հայերը Եգիպտոսում (սկզբից մինչև 1922 թ.»), պատմության ինստիտուտի գիտաշխատող, պ. գ. թ. Նարինե Երանոսյանը (թեման՝ «Արևմտահայության 1894–1896 թթ. կոտորածների արձագանքները Եգիպտոսի արաբալեզու մամուլում») և արաբագետ, Բուդապեշտի Կենտրոնական եվրոպական համալսարանի շրջանավարտ Էսթեր Պետրոսյանը (թեման՝ «Մի եռալեզու Քարշունի ձեռագրի շուրջ»):

Բավական արժեքավոր էր լիբանանցի հայագետ, Հայաստանի պատմության տարբեր հարցերին նվիրված բազմաթիվ գրքերի հեղինակ Սալեհ Զահրեդդինի ակտիվ մասնակցությունը և զեկուցումը, որը կրում էր «Հայ-իսլամական փաստաթղթերի նշանակությունը հայ-արաբական համագործակցության ամրապնդման հարցում» վերնագիրը: Նշենք, որ նա իր թեկնածուական ատենախոսությունը պաշտպանել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտում, և արաբական աշխարհի ամենահայտնի հայագետներից է:

Արաբ հետազոտողներից մեկի՝ դոկտոր-պրոֆ. Մահմուդ Ալավիի զեկուցումը վերնագրված էր՝ «Նիկոլայ Հովհաննիսյանը՝ գիտնական», որում ներկայացված էին ճանաչված արևելագետ, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Նիկոլայ Հովհաննսիյանի արաբագիտական հիմնական աշխատանքները: Լիբանանցի հետազոտող դր. Զեյնա Տֆալիի զեկուցումը նվիրված էր սիրիացի հայագետ, թարգմանիչ Նիզար Խալիլիին, դր. Ֆեհր Շաքերի զեկուցումը՝ Հայաստանում արաբական ձեռագրերին, դր. Նուրա Աբդել Ազիմ Օսմանի զեկուցումը՝ Ֆաթիմյան Եգիպտոսում հայերի ներդրմանը, Սամեհ Ալ-Գարհիի զեկուցումը՝ հայկական ծագում ունեցող իրանցի հայտնի լուսավորչական գործիչ Միրզա Մալքամ Խանին (1833–1908), դր. Գամալ Քամալի զեկուցումը՝ Ժամանակակից Եգիպտոսում հայկական արհեստներին ու արվեստագետներին: Մնացած զեկուցումները ևս աչքի էին ընկնում գիտական բարձր մակարդակով:

Նշենք, որ Կահիրեի համալսարանի Հայագիտական ուսումնասիրությունների կենտրոնը հիմնվել է 2007 թ.: Սա այն բացառիկ հայագիտական կենտրոններից է, որը, ի դեպ, ստեղծվել է Եգիպտոսի վարչապետի հրամանով: Կահիրեի համալսարանը Միջին Արևելքի ու Աֆրիկայի ամենախոշոր և մեծ հեղինակություն վայելող գիտակրթական հաստատություններից մեկն է, որտեղ սովորում է մոտ 250.000 ուսանող: Մինչ օրս Հայագիտական ուսումնասիրությունների կենտրոնը կազմակերպել է վեց միջազգային գիտաժողով: Կենտրոնն ունի հայերեն լեզվի ուսուցման ծրագիր, իրականացնում է հայագիտական ուսումնասիրությունների հրատարակություններ, կազմակերպում գիտական քննարկումներ և այլն: Կենտրոնի գործունեությունը հովանավորվում է Ազգային առաջնորդարանի կողմից և գտնվում Եգիպտոսում ՀՀ դեսպանության ու հայ ազգային կառույցների, այդ թվում՝ Հ.Բ.Ը.Մ. Եգիպտոսի մասնաճյուղի ուշադրության կենտրոնում:

Կասկածից վեր է, որ Կահիրեի գիտաժողովը կարևոր ներդրում է արաբական հայագիտության մեջ, որի առաջ ծառացած են ոչ քիչ խնդիրներ:

ԱՐԱՔՍ ՓԱՇԱՅԱՆ