ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԲՐՈՆԶԵԴԱՐՅԱՆ ՁՁՈՒՄՆԵՐԸ

ԳԱՐԵԳԻՆ ԹՈՒՄԱՆՅԱՆ, ՎԱՐԴՈՒՀԻ ՄԵԼԻՔՅԱՆ

Ձձումը երկարավուն ձվաձև խեցանոթ է, որը նախատեսված է կարագ ստանալու համար՝ մերվածքը` մածուն կամ թթվասեր, հարելու միջոցով[1]: Կավանոթի մակերևույթին ընդգծվող ուռուցիկ հատվածում՝ ուսի վրա, միջանցիկ անցք է արված: Հ. Աճառյանի «Հայերեն գավառական բառարան»-ում ձձումը բնորոշվում է որպես «առձեռն փոքր խնոցի»[2]: Ըստ ազգագրական տեղեկությունների՝ այն հարում էին կանայք՝ նստած վիճակում, ձձումը հորիզոնական դիրքով տեղադրելով գետնին փռված կարպետի վրա:

Ձձում հարող կինը

Կարասի կամ մեծ սափորի ձև ունեցող այդ կավանոթը կոչվում էր «նստման կամ ձեռի ձձում»[3]: Ձձումը հայ ազգագրության մեջ անվանվում է նաև «գետնին դրվող (պառկած) խնոցի»: Ենթադրվում է, որ ձձումները գործածվել են բրոնզի դարաշրջանում, երբ խնոցիները դեռևս հայտնի չէին[4]: Նման խեցանոթների ի հայտ գալը, բնականաբար, հետևանք է անասնապահության մեջ կաթնատնտեսության  զարգացման: Հարցի վերաբերյալ հնագույն գրավոր տեղեկություններից է Դումուզիի պոեմում սրբազան ձձումների հիշատակությունը. «Իմ սրբազան ձձումի տակդիրը կորել է» կամ «Ձձումը շրջված է, կաթը լցված չէ»[5]: Հիշյալ տեղեկությունը պարունակող կավե աղյուսակը թվագրվում է մ. թ. ա. XVIII դ. կեսով: Իհարկե, Հայկական լեռնաշխարհում հայտնի են ավելի վաղ ժամանակաշրջանների ձձումներ: Վաղբրոնզեդարյան հնագիտական համալիրների պեղումներով հայտնաբերված խեցեղեն հավաքածուներում առկա են կաթնամթերքի վերամշակման նպատակով պատրաստված անոթներ, որոնք համարվում են «խնոցիների (իմա՝ ձձումների) նախատիպերը»[6]: Կարելի է նաև ենթադրել, որ մինչև հիշյալ տիպի ձձումների ի հայտ գալը կարագ ստանալու համար հատուկ անոթներ չեն գործածվել: Թթված սերը լցվել է այդ նպատակին հարմար որևէ մեծ անոթի մեջ և հարելով կարագ ստացվել[7]: Ինչ վերաբերում է կաթնամթերքի մշակմանն ընդհանրապես, ապա Հայաստանի պղնձեքարեդարյան հուշարձաններում ևս հայտնաբերվել են տարատեսակ կավամաններ, որոնք ծառայել են այդ նպատակին[8]:

Կուր-արաքսյան խեցանոթների շարքում որոշակի թիվ են կազմում թրծակավե ամբողջական ձձումները կամ դրանց բեկորները[9]: Այսպես, վաղբրոնզեդարյան ձձումներ են հայտնաբերվել Շենգավիթ հնավայրում[10], Նախճավանի Մոխրաբլուրում[11], Գառնիում[12], Էլառում[13], Բաբադերվիշում (աղ. I,1)[14] և կուր-արաքսյան այլ հուշարձաններում: Ի դեպ, Բաբադերվիշի առաջին և երկրորդ բլուրների պեղումներով հայտնաբերվել են մոտավորապես քսան կավե ձձումներ[15]: Դրանք հիմնականում ներկայացված են մեծ չափերի անոթների բեկորներով, որոնցից յուրաքանչյուրի վրա մեկական միջանցիկ անցք է առկա: Անցքերն արվել են թրծումից առաջ՝ երբեմն կիսագնդաձև կանթերի հարևանությամբ (Նախճավան, Բաբադերվիշ): Պատմական Փայտակարան նահանգի Հրաքոտ-Պերոժ գավառի Ղարաքոփակթեփե վաղբրոնզեդարյան բնակատեղում հայտնաբերված խեցանոթների թվում կան նաև ձձումներ[16]: Վաղ շրջանի ձձումները ձևով նման են սափորների: Դրանց մի մասն ունի բաց-կարմիր մակերևույթ, որը թեթևակի փայլեցված է: Կլոր անցքերը սովորաբար տեղադրված են անոթների ուսերին կամ էլ անցումային մասից մի փոքր բարձր, դրանց տրամագիծը մոտավորապես 1 սմ է[17]: Նախճավանում հայտնաբերված ձձումներից մեկը ձվաձև է, ունի մոխրագույն կոկված մակերևույթ և համեմատաբար լայն հատակ: Իրանի վերին հատվածում տեղադրված երեք կիսագնդաձև կանթերից պահպանվել է միայն մեկը: Այդ կանթից վեր կա ոչ մեծ միջանցիկ անցք, որն արվել է մինչև թրծումը: Այդպիսի մեկ այլ անոթ պատրաստված է կոպտորեն, թրծումն անհավասարաչափ է, մոխրագույն սև բծերով: Սրա մակերևույթը թեթևակի կոկված է, հատակը հարթ է և լայն, իրանը՝ ձգված, վիզը՝ լայն, շուրթը՝ ճկված: Կանթերի փոխարեն իրանի վրա կան կոնաձև երեք ելունդներ (աղ. I,2): Կողքին մինչ թրծումը շաղափված է փոքրիկ միջանցիկ անցք: Այս անոթը, ինչպես և վերոհիշյալը, ձձում է եղել[18]: Էլառում և Գառնիում հայտնաբերվել են ուսերին կլոր անցք ունեցող մեծ խեցանոթներ: Հավանական է համարվում, որ դրանք ձձումի նախատիպն են[19]: Հետաքրքիր է, որ Գառնիում գտնված ուռուցիկ իրանով, թույլ ներճկված գլանաձև վզով և դուրս ճկված շուրթերով սափորներից մեկի վզին նույնպես կլոր անցք է առկա[20]:

Ամիրանիս գորայի X շինության պեղումներով հայտնաբերված ձձումը թվագրվում է մ. թ. ա. III հազարամյակի 1-ին կեսով: Այն նեղ հատակով լայնաբերան սափոր է, որն իր վզի հիմքում օժտված է անցքով (աղ. I,3)[21]: Ի դեպ, Վրաստանում (Խիզանաանթ գորա) հայտնաբերվել են միջանցիկ անցքերով օժտված, միականթ, երկկանթ և եռականթ խոշոր անոթներ, որոնք, հավանաբար, պատկանում են վաղ բրոնզի դարաշրջանի առաջին փուլին[22], իսկ կուր-արաքսյան մշակույթին պատկանող Թրելի բնակատեղի պեղումներով գտնված երկու նմանօրինակ կավանոթներն անվանված են «դերգի»[23], որի հայերեն համարժեքը «բղուղ»-ն է[24]: Ուշագրավ է, որ այդ մեծ[25], սափորաձև, և համեմատաբար լայնաբերան[26] կավամանների մեջ, այլ մթերքների շարքում, նաև կաթ, մածուն և յուղ է պահվել[27]: Կառնուտի վաղբրոնզեդարյան խեցանոթներին նույնպես հատկանշական է միջանցիկ անցքերի առկայությունը: Մեզ հատկապես հետաքրքրում են այն անոթները, որոնց անցքերն արված են վզից իրանին անցման տեղում: Դրանք հաստախեցի անոթներ են, օժտված սև փայլեցված մակերևույթով, հազվադեպ՝ զարդաբանված: Իրանի վերին մասում անցքեր ունեցող անոթներն ավանդաբար համարվում են ձձումներ: Կարծիք է հայտնվել, որ նման մոտեցումը կարիք ունի լրացուցիչ հիմնավորման[28]: Մեր կարծիքով, սափորաձև մեծ խեցանոթը ձձում համարելու համար, բացի նախքան թրծելը բացված անցքի առկայությունը[29], լրացուցիչ տվյալ կարող է հանդիսանալ անցքի և կանթի համահարաբերակցությունը: Օրինակ, կանթից վեր (կամ՝ դրան կից) գտնվող անցքից անոթի պարունակությունը չէր կարող դուրս թափվել, քանի որ ձձումը գործածելիս այդ հատվածն անոթի մյուս մասերի հարաբերությամբ ավելի բարձր դիրք էր գրավում: Բացի այդ, միջանցիկ անցքի այդ դիրքը հարմար էր կարագի ստացման ընթացքը վերահսկելու համար: Ձձում լինելու համար լրացուցիչ հիմնավորում կարող է ծառայել նաև համապատասխան անոթի զարդաբանվածքը, եթե այն կրկնում է որևէ հայտնի ձձումի մակերևույթին եղած պատկերը: Ըստ ազգագրական տվյալների, ձձումների անցքերը, որոնք կոչվում են պոնք կամ պորտ, նախատեսված են եղել «չոփ գցելու» համար: Այսինքն, անցքի մեջ բարակ և երկար փայտի կտոր (չոփ) կամ ճյուղ են մտցրել[30] տեսնելու համար, թե կարագն արդեն եղե՞լ է, թե ոչ: Քանի որ գործածելու ընթացքում ձձումի բերանը պինդ փակվել է, ուստի անցքը ծառայել է նաև կավանոթը տարուբերելու ժամանակ առաջացած գազերը դուրս գալու նպատակին: Ձձումների (ինչպես նաև «կաթքամիչների») առկայությունը վկայում է վաղ բրոնզի դարաշրջանում կաթնամթերքի վերամշակման և կարագ ստանալու մասին: Անասնապահության կաթնատու ճյուղի գոյությունը փաստող ձձումներ և  քամիչներ են հայտնաբերվել նաև Հայկական լեռնաշխարհի հարևան տարածաշրջանների մ. թ. ա. IV հազարամյակի III քառորդի հուշարձաններում[31]:

Ըստ Կ. Քուշնարյովայի, Հայկական լեռնաշխարհում նմանօրինակ կավանոթ է հայտնաբերվել նաև միջինբրոնզեդարյան հուշարձաններից մեկում: Արցախի Ուզերլիկ թեփե հնավայրի պեղումներով գտնվել է ձձումի հատակի բեկոր, որի ներսի կողմում պահպանվել է երկարուկ մի ելունդ (աղ. I,6)[32]: Հայտնի է, որ ձձումի աստառին ծեփված ելունդները նպաստել են «կարագն ավելի արագ հարելուն»[33]: Եթե ճիշտ է այս խեցաբեկորի թվագրությունը, ապա նշված նորամուծությամբ խեցեգործության զարգացման  միջին բրոնզի շրջափուլում Հայկական լեռնաշխարհում առաջացել է ձձումի նոր՝ ելնդավոր աստառ ունեցող տիպ, որն ավելի է կատարելագործվել հետագայում՝ երկաթի դարաշրջանում: Իսկ վերոհիշյալ ժամանակաշրջանում կաթնատնտեսության բարձր մակարդակի մասին է վկայում նաև յուղամանների առկայությունը, որոնցից մեկը հայտնաբերվել է Ծովակ գյուղի մի դամբարանում[34]: Քննարկվող անոթի բերանը փակված է եղել քարե կափարիչով: Այնուամենայնիվ, զարգացած անասնապահության պայմաններում կավե ձձումների գտածոների սակավությունը հուշում է, որ միջին բրոնզի դարաշրջանում կարագ ստանալու համար, ըստ երևույթին, լայնորեն գործածվել են տիկերը:

Կավաթուրծ ձձումները Հայկական լեռնաշխարհում հատկապես լայն տարածում են ստանում ուշ բրոնզի դարաշրջանում: Ուշբրոնզեդարյան ձձումների անցքերը դրսից օղակվում են կլոր ելուստով: Նաև ենթադրություն է արվել, որ հենց այդ ժամանակ են առաջացել աղեղնաձև հորիզոնական կանթերը, որոնք տեղադրվել են կավանոթների ուսերին ու առավել հարմարեցված են հարելու գործընթացին[35]: Այս տարածված կարծիքը, հավանաբար, կարիք ունի ճշգրտման, քանի որ, ինչպես կտեսնենք ստորև, Հայկական լեռնաշխարհի հնագիտական հուշարձաններում դրանք հանդես են գալիս միայն ուշ բրոնզից վաղ երկաթի դարաշրջանին անցման կամ, գուցե, հենց վաղ երկաթի փուլում:

Ձձումներ են հայտնաբերվել պատմական Ուտի Առանձնակ գավառի Բորսունլուի դամբարանադաշտի ուշբրոնզեդարյան դամբարաններում[36] և Շակաշենի (Գանձակի տարածաշրջան) քարարկղներից մեկում[37]: Բեշտաշենում հայտնաբերված ձձումներից մեկն ունի ստորին մասում սեղմվող գնդաձև իրան, գլանաձև վիզ և դեպի դուրս ընդգծված կլորացող շուրթ: Այն օժտված է ուռուցիկ պոնքով, սակայն զուրկ է կանթից (աղ. II,1)[38]: Վանաձորի ուշբրոնզեդարյան դամբանների պեղումներով գտնվել են «պորտածակով» օժտված երեք ոչ մեծ ձձումներ[39]: Ֆ. Բայերնի պեղումներով Դիլիջանի մոտ` Ռեդկին լագերի դամբարաններից մեկում հայտնաբերված անկանթ ձձումն ունի սև փայլեցված մակերևույթ, հորիզոնական ակոսների հետ միասին ուսերին կրում է  ալիքաձև և ուղիղ փորագիր գծեր, որոնցից ցած ընդգծվում է ուռուցիկ պորտը (աղ. II,2)[40]: Նման զարդաբանվածքով և ուսին բացված անցքով ուշբրոնզեդարյան ձձում է հայտնաբերվել Ծաղկահովտի ամրոցի պեղումներով[41]: Վերջինը, սակայն, իրանի ձևով առավել մոտ է Բեշտաշենում գտնված վերոհիշյալ ձձումին: Կարագ ստանալու համար նախատեսված քննարկվող այս կավանոթը, ինչպես և նախորդները, նույնպես զուրկ է կանթից (աղ. II,3): Կանթ չունի նաև Օշականի ուշբրոնզեդարյան -95 դամբարանում հայտնաբերված խոշոր ձձումը[42]: Հարթ հատակով, ձվաձև իրանով, սեղմված գլանաձև վզով և կլորացող շուրթով սույն կավանոթի ուսերը զարդաբանված են խորադիր հորիզոնական ալիքաձև և ուղիղ գծերով: Նույն հատվածում է տեղադրված մակերևույթի վրա օղակաձև շեշտված պորտը (աղ. II,4): Նախկին Շամախյան ավանի (Դիլիջան քաղաքի արվարձան) տարածքում բացված դամբարաններում գտնվել են երեք ձձում: Դրանք օժտված են ուռուցիկ պորտով, իսկ ուսերը զարդաբանված են հորիզոնական ակոսներով ու ալիքաձև և ուղիղ գծերով: Սրանցից ոչ մեկը բռնակ չունի[43]: Ձձում է համարվում նաև պատահաբար հայտնաբերված կավանոթներից մեկը, որը պահվում է Դիլիջանի երկրագիտական թանգարանում[44]: Գտնում ենք, որ այս հարցին արժե քիչ ավելի մանրամասն անդրադառնալ[45]: Վերը հիշատակված ժամանակագրական ճշգրտումների վերաբերյալ կարևոր տվյալներ են ընձեռում Ռեդկին լագերում Բ. Պիոտրովսկու պեղումներով հայտնաբերված խեցանոթները: - 1 դամբարանում հայտնաբերված ձձումն ունի սև փայլեցված մակերևույթ, կարճ վիզ և կլոր շուրթ: Վզից դեպի ուսն անցման հատվածը զարդաբանված է իրար զուգահեռ ներճկված հորիզոնական գծերով, որոնցից ցած ընդգծվում է պոնքը (աղ. II,5): - 4 դամբարանում նույնպես ձձում է հայտնաբերվել, որը չափերով գերազանցում է նախորդին: Սրա վիզն ավելի կարճ է, ուսերը ծածկված են ալիքաձև և ուղիղ գծերով, որոնցից ցած կա անցքով օժտված օղակաձև ելուստ (աղ. II,6)[46]: Այստեղ հետաքրքիրն այն է, որ քննարկվող առաջին ձձումն ունկ չունի, իսկ երկրորդն օժտված է կանթով: Դամբանադաշտի միևնույն հատվածում տեղադրված և մոտավորապես համաժամանակյա համալիրներում այս երկու տարբեր տիպի ձձումների ի հայտ գալը հուշում է, որ խոսքը վերաբերում է մի ժամանակաշրջանի, երբ ձձումների մի տեսակը փոխարինվում է մյուսով: Հիշենք, որ XIX դարավերջում հայտնաբերված դիլիջանյան համալիրները, այն ժամանակվա ուսումնասիրողների մեծ մասը վերագրել է ուշ բրոնզից վաղ երկաթի դարաշրջանին անցման փուլին: Բ. Պիոտրովսկին Ռեդկին լագերի դամբարանները քննարկում է ուշ բրոնզի դարաշրջանի ավարտական փուլի կամ վաղերկաթեդարյան (նախաուրարտական) հուշարձանների շարքում[47], իսկ ըստ հետագա հետազոտողների՝ Բ. Պիոտրովսկու կողմից 1942 թ. պեղված դամբարանները պատկանում են վաղ երկաթի դարաշրջանին[48]: Նույն ժամանակաշրջանին պատկանող Սարատակի (Շիրակի մարզ, Ղուկասյանի տարածաշրջան) - 1 դամբարանում հայտնաբերված ձձումը նույնպես օժտված է հորիզոնական ունկով[49]:

Այսպիսով, Հայաստանի ուշբրոնզեդարյան ձձումները տարբերվում են երկաթեդարյան նմանատիպ անոթներից, մասնավորապես, ունկի բացակայությամբ: Այսինքն, պորտով օժտված անկանթ ձձումների առկայությունը կարող է նպաստել դրանք պարունակող հնագիտական համալիրների փուլաբաժանմանը, քանի որ մշակութային զարգացման հաջորդ փուլերում հիշյալ տիպի անոթներն այլևս հանդես չեն գալիս:  Հարևան Վրաստանի տարածքում հայտնաբերված ուշ բրոնզի դարաշրջանի վաղ փուլի ձձումները նույնպես օժտված են ընդգծված պորտով և առանց կանթի են[50]: Վաղ երկաթի դարաշրջանում ի հայտ էր գալու հորիզոնական աղեղնաձև կանթը[51], որի շնորհիվ ձձմելը դառնալու էր ավելի հարմար և արդյունավետ[52]: Մշակութային զարգացման այս շրջափուլում, ըստ երևույթին, ներդրվել է ևս մեկ նորամուծություն: Հավանաբար, քննարկվող կավանոթների հետագա կատարելագործման արդյունք է Գյումրիում հայտնաբերված ձձումը («խնոցին»), որն աստառի վրա ունեցել է մի քանի շարք ծեփածո ելունդներ[53]:

Համառոտ անդրադառնանք նաև ձձումի առնչվածությանը հայոց հին հավատալիքներին: Գորտի առկայությունը ձձումի մակերևույթին (չորացված վիճակում՝ որպես հմայիլ, պատկերի, ծեփածո քանդակի կամ որևէ այլ ձևով) կարող է խորհրդանշել այդ կենդանու պահպանական նշանակությունը, ինչպես նաև կապված լինել պտղաբերության գործառույթի հետ[54]: Այն մեկ անգամ ևս ընդգծում է ձձումի՝ կնոջ աշխատանքի գործիք լինելու իրողությունը[55] (գորտ – Նար աստվածուհի առնչվածության շրջանակում), որի մասին են վկայում նաև ազգագրական տվյալները[56]: Այս համատեքստում ուշադրության է արժանի այն փաստը, որ Քոսի ճոթեր (Վանաձոր) վաղբրոնզեդարյան հուշարձանում հայտնաբերված հաստախեցի մի անոթի բեկորի վրայի պատկերը (աղ. I,5) ստացել է երկակի մեկնաբանություն: Մի դեպքում այն համարվել է գորտի[57], մեկ այլ դեպքում՝ մարդու խորհրդանշական պատկեր[58]: Հետաքրքիրն այն է, որ այս երկու մեկնաբանությունները, միգուցե, չեն հակասում իրար և այստեղ կարելի է տեսնել գորտ-կնոջ պատկերը կամ այլ խոսքով՝ Նար աստվածուհու մարմնավորումը[59]:

«Ձձում հեծնող» կնոջ կերպարն առկա է և՛ հայ ժողովրդական վեպում («ծըծում խեծնող պառավ»)[60], և՛ ազգագրական նյութերում («խնոցի հեծնող պոչավոր պառվըներ»)[61], և՛ հայկական հրաշապատում հեքիաթներում, որոնցում պառավի համար ձձումը փոխադրամիջոց է ծառայում, մասնավորապես, նստելով ձձումի վրա, նա կտրում-անցնում է ծովը[62]: Հիշյալ համատեքստում պարզ է դառնում, որ դամբարան իջեցված ձձումին նույնպես կարող էր փոխադրամիջոցի նշանակություն վերագրվել: Հին պատկերացումներով, ըստ երևույթին, ննջեցյալն այնկողմնային աշխարհ կարող էր տեղափոխվել ոչ միայն նավ մտնելով կամ ձի հեծնելով, այլև՝ ձձումի վրա նստելով: Հայ ազգաբանությունում ևս ձձումը դիտարկվել է նաև ծիսական տեսանկյունով՝ որպես «կախարդի անոթ»[63]:

Հայոց հին հավատալիքներում ձձումն ուներ չարխափան նշանակություն: Համբարձման գիշերը տանտիկինները ձձումի բերանը կապում էին և հեծնում: Աղջիկների բերած «աստղունք» դրած ջուրը, որը ենթարկվել էր համբարձման գիշերվա կախարդական հմայքին և «օծվել» առավոտյան ցողով, լցնում էին հարվող խնոցու մեջ, որ յուղն անպակաս լինի: Խնոցու մեջ էին գցում նաև սովորաբար եռատերև սիրի-սիրի ծաղկի երկտերև նմուշը: Այդ բոլորը լիությունն ու առատությունն ապահովելու նպատակ ուներ[64]:  Տնտեսության մեջ խնոցու կարևոր դերն են վկայում հայ ժողովրդական մի քանի տասնյակ հանելուկները: Դրանցում ձձումը դիտարկվում է, որպես տնային մշտական գործածության կահ-կարասի և տանտիկնոջ կարևոր աշխատանքի գործիքներից մեկը[65]: Ընտանիքի բարեկեցությունը, ինչ որ չափով,  կախված էր նաև  ձձումից: Որպեսզի դրանով ստացվող կարագի քանակությունը չպակասի, դիմում էին տարբեր ծիսական հնարքների: Ձձումի ունկին խաչ էին խազում, վրան ամրացնում էին «աչքի» ուլունք, կրիայի զրահ, ուռենու օրհնված ճյուղ և չարխափան  այլ  հմայիլներ[66]:  Երբ ձձումը  ժամանակավոր

օգտագործման համար տրամադրում էին հարևանին, ապա դրա դիմաց գրավ էին վերցնում որևէ այլ առարկա, սովորություն, որը բացատրվում է տան ոգու՝ տան դովլաթի, հավատալիքներով[67]: Նման վարվեցողության հիմքում ընկած է այն բաղձանքը, որ իրի հետ տան դովլաթն էլ հանկարծ չհեռանա, տան ունեցվածք-հարստությունը չպակասի, և ընտանիքը շարունակի բարգավաճել: Ինչպես պարզ դարձավ վերն ասվածից, հայոց հին պատկերացումներով, ձձումը և խնոցին կապված էին առատության ու բարիքի հետ: Այդ է վկայում նաև ժողովրդական հետևյալ քառատողը.

²ÕÛáõë³Ï I

²ÕÛáõë³Ï II

Հարի՛, հարի՛, խնոցի՛,

Մեջըդ բարի, խնոցի՛,

Ունկըդ բարակ, խնոցի՛,

Մեջըդ կարագ, խնոցի՛[68]:

МАСЛОБОЙКИ АРМЕНИИ БРОНЗОВОГО ВЕКА

ГАРЕГИН ТУМАНЯН, ВАРДУИ МЕЛИКЯН

Р е з ю м е

Маслобойка – яйцевидный керамический сосуд, предназначенный для получения масла, путем взбивания мацони или сметаны. На плече глиняного сосуда имеется сквозное отверстие. Согласно этнографическим данным, маслобойку пахтали женщины в сидячей позе, устанавливая сосуд в горизонтальном положении на устланном на полу коврике. Раннебронзовые маслобойки обнаружены в Шенгавите, Мохраблуре (Нахчаван), Гарни, Эларе, Баба-Дервише и в других памятниках куро-аракской культуры. По форме эти сосуды в основном похожи на большие кувшины. Отверстия обычно проделывались на плечиках, до обжига. Предполагается, что фрагмент днища сосуда с сосцевидным выступом, найденный в среднебронзовом поселении Узерлик-Тепе, является частью маслобойки. В эпоху средней бронзы для получения масла, видимо, широко применялись и бурдючные маслобойки. Керамические маслобойки на Армянском нагорье широко распространяются особенно в эпоху поздней бронзы. Их отверстия снаружи окружены круглыми выступами, а плечики обычно орнаментированы волнистыми и прямыми горизонтальными линиями. Аналогичные маслобойки обнаружены в Редкин-лагере (Дилижан), Ошакане, Цахкаовите, Бешташене, Шакашене и в других местах. Вероятно, в эпоху раннего железа возникла дугообразная горизонтальная ручка маслобойки, благодаря чему пахтанье стало более удобным и продуктивным.

THE BRONZE AGE CHURNS OF ARMENIA

GAREGIN TUMANYAN, VARDUHI MELIKYAN

S u m m a r y

Churn is an oval ceramic vessel intended for making butter through beating yoghurt or sour cream. There is a reach-through hole in the shoulder of the clay vessel. According to the ethnographic data, women churned it in a sitting posture, placing the churn horizontally on a floored carpet. Early Bronze Age churns were discovered in Shengavit, Mokhrablur (Nakhchavan), Garni, Elar, Baba-Dervish and other monuments of Kura-Araxes culture. By shape, these vessels mainly look like big jugs. The holes were usually made in their shoulders, prior to burning. Presumably, a fragment of a churn bottom with a mammiform protuberance was found in the Middle Bronze Age settlement Uzerlik-Tepe. Apparently, skin churns were widely used to make butter in the Middle Bronze Age. The wide use of ceramic churns in the Armenian Highland begins mainly in the Late Bronze Age. From outside, the holes of these churns are surrounded with round knobs. The shoulders are ornamented with wavy or straight horizontal lines. Such churns were uncovered in Redkin-lager (Dilijan), Oshakan, Tsaghkahovit, Beshtashen, Shakashen, and other sites. The arched horizontal handle of churn was probably formed in the Early Iron Age, thanks to which churning became more comfortable and effective.

I

Заметки

[←1]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. II, Երևան, 1972, էջ 539, Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. V, Երևան, 1979, էջ 63:

[←2]

Հ. Աճառեան. Հայերէն գաւառական բառարան, Թիֆլիս, 1913, էջ 691:

[←3]

А. Т. Марутян. Интерьер армянского народного жилища.– Армянская этнография и фольклор. Материалы и исследования, 17. Ереван, 1989, с. 131–132, таб. XLV, 2-5.

[←4]

Ս. Լիսիցյան. Զանգեզուրի հայերը, Երևան, 1969, էջ 153, 171:

[←5]

С. Крамер. Мифология Шумера и Аккада.– Мифологии древнего мира. М. 1977, с. 138–141.

[←6]

Է. Վ. Խանզադյան. Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթը մ. թ. ա. III հազարամյակում, Երևան, 1967, էջ 40:

[←7]

Т. А. Бунятов. Из истории хозяйства в древнем Азербайджане (К вопросу об изготовлении молочных продуктов).– Краткие сообщения Института истории материальной культуры, вып. 67, 1957, с. 38; Գ. Կարախանյան. Հայոց ժողովրդական մշակույթը, հ. Ա, Երևան, 2003, էջ 264:

[←8]

Ռ. Մ. Թորոսյան. Թեղուտի վաղ երկրագործական բնակավայրը (մ. թ. ա. IV հազարամյակ), Երևան, 1976, էջ 109:

[←9]

О. М. Джапаридзе. Культура раннеземледельческих племен на территории Грузии.– VII Международный конгресс антропологических и этнографических наук. М., 1964, с. 4; Т. С. Хачатрян. Древняя культура Ширака. Ереван, 1975, с. 86.

[←10]

Т. С. Хачатрян. Материальная культура древнего Артика. Ереван, 1963, с. 142–143; С. А. Есаян.  Ереван (Археологический очерк). Ереван, 1969, с. 18.

[←11]

О. А. Абибуллаев. Энеолит и бронза на территории Нахичеванской АССР. Баку, 1982, с. 126–127.

[←12]

Է. Վ. Խանզադյան. Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթը…, էջ 65, նույնի՝ Գառնի IV, Երևան, 1969, էջ 48:

[←13]

К. Х. Кушнарева. Южный Кавказ в IX–II тыс. до н. э. Этапы культурного и социально-экономического развития. СПб., 1993, с. 226; Է. Վ. Խանզադյան. Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթը…, էջ 65, նույնի՝ Գառնի IV, էջ 49: Է. Խանզադյանի կարծիքով, Էլառի խեցանոթներից մեկի վզի հատվածում գտնվող միջանցիկ անցքն արվել է ջարդված կավամանը վերականգնելու նպատակով, սակայն տեքստից պարզ չի դառնում՝ անցքը բացվել է նախքան անոթը թրծե՞լը, թե՞ թրծելուց հետո:

[←14]

Г. С. Исмаилов. Археологическое исследование древнего поселения Баба-Дервиш. Баку, 1978, с. 23–25, таб. I,6.

[←15]

И. Г. Нариманов. Архаические керамические маслобойки и этимология азербайджанского слова «нехре» (маслобойка).– Кавказ и Восточная Европа в древности. М., 1973, с. 60.

[←16]

Г. С. Исмаилов, О. А. Даниелян, Н. С. Ибрагимов. Работы Физулинской экспедиции.– Археологические открытия (այսուհետև` АО) 1986 года. М., 1988, с. 460.

[←17]

Г. С. Исмаилов. Նշվ. աշխ, էջ 24–25, Ф. Мурадова. Гобустан в эпоху бронзы.– Автореферат дис. на соискание ученой степени канд. ист. наук. Баку, 1974, с. 11.

[←18]

О. А. Абибуллаев. Նշվ. աշխ., էջ 126–127, աղ. XIX, 11:

[←19]

Է. Վ. Խանզադյան. Հայկական լեռնաշխարհի մշակույթը…, էջ 65:

[←20]

Է. Վ. Խանզադյան. Գառնի IV, էջ 47–48:

[←21]

Т. Чубинишвили. Амиранис Гора. Тбилиси, 1963, с. 27, 70, рис. 5,42 (на груз. яз.).

[←22]

К. Х. Кушнарева, Т. Н. Чубинишвили. Древние культуры Южного Кавказа (V–III тыс. до н. э.). Л., 1970, с. 66, 142.

[←23]

Р. Абрамишвили, Д. Гоциридзе. Трельское поселение куро-аракской культуры.– Тбилиси. Археологические памятники, I. Тбилиси, 1978, с. 38–40, рис. 11,218,219 (на груз. яз.).

[←24]

Ռ. Կ. Գորգաձե. Վրացերեն-հայերեն բառարան, Երևան, 2005, էջ 243:

[←25]

Հ. Աճառեան. նշվ. աշխ., էջ 195, Է. Բ. Աղայան. Արդի հայերենի բացատրական բառարան, հ. I, Երևան, 1976, էջ 193:

[←26]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. I, Երևան, 1969, էջ 325:

[←27]

Հ. Աճառեան. նշվ. աշխ., էջ 195–196, Ե. Շահազիզ. Աշտարակի պատմությունը, Երևան, 1987, էջ 208, Գ. Կարախանյան. նշվ. աշխ., էջ 90:

[←28]

Р. С. Бадалян. Раннебронзовое поселение близ с. Карнут.– ИФЖ, 1984, № 1, с. 232–233.

[←29]

Այս համատեքստում պարզ է դառնում, որ Օձնիում հայտնաբերված սև փայլեցված մակերևույթով անոթը (աղ. I,4) դժվար թե ձձում լինի, քանի որ սրա ուսի անցքը բացվել է թրծումից հետո: Նման ձևով լրահարդարված կավանոթների հնարավոր նշանակության վերաբերյալ տե՛ս Á. À. Куфтин. Археологические раскопки 1947 года в Цалкинском районе. Тбилиси, 1948, с. 39–41.

[←30]

Ե. Լալայան.  Երկեր, հ. 2, Երևան, 1988, էջ 198–199, Ս. Լիսիցյան. նշվ. աշխ., էջ 154; А. Т. Марутян. Նշվ. աշխ., էջ 132: Այդ ճյուղը, որով ստուգել են կարագի պատրաստ լինելու աստիճանը, կոչվել է խնցտեսի կամ էղտիս: Ծաղկազարդի / ծառզարդարի օրը՝ եկեղեցում ուռենու ճյուղերն օրհնելուց հետո, կանայք դրանցից տարել են տուն և գործածել հիշյալ նպատակով:

[←31]

В. М. Массон. Первые цивилизации. Л., 1989, с. 102.

[←32]

К. Х. Кушнарева. Новые данные о поселении Узерлик–Тепе, около Агдама.– Материалы и исследования по археологии СССР, 1965, ¹ 125, с. 82–84, рис. 14.

[←33]

Ե. Բայբուրդյան. Աշխատանքի գործիքները Հին Հայաստանում.– «Տեղեկագիր» ՀԽՍՀ պատմության և գրականության ինստիտուտի, 1938, I, էջ 214:

[←34]

G. Tumanyan. Surface Pottery of the Bronze and Early Iron Age.– The North–Eastern Frontier Urartians and Non–Urartians in the Sevan Lake Basin. Documenta Asiana VII. Roma, 2002, pp. 252–253, fig. 1.

[←35]

И. Г. Нариманов. Նշվ. աշխ., էջ 61:

[←36]

Г. Ф. Джафаров. Исследования у сел. Борсунлу.– АО 1983 года. М., 1985, с. 485.

[←37]

Т. А. Бунятов. Նշվ. աշխ., էջ 39:

[←38]

Б. А. Куфтин. Археологические раскопки в Триалети, I. Тбилиси, 1941, с. 66–67, 331, таб. XLVIII.

[←39]

Կ. Ղաֆադարյան. Դամբարանների պեղումներ Կիրովականում.– «Տեղեկագիր» ՍՍՌՄ ԳԱ հայկական ֆիլիալի, 1941, - 3–4, էջ 63:

[←40]

Т. А. Бунятов. Նշվ. աշխ., էջ 39–41, նկ. 11, 2, С. А. Есаян. Древняя культура племен Северо-Восточной Армении (III–I тыс. до н. э.).   Ереван, 1976, с. 136, таб. 106, 3.

[←41]

P. Avetisyan, R. Badalyan, A. T. Smith. Preliminary Report on the 1998 Archaeological Investigations of Project ArAGATS in the Tsaghkahovit Plain, Armenia.– Studi Micenei ed Egeo-Anatolici, XLII/1, 2000, pp. 49–50, fig. 13, c.

[←42]

С. А. Есаян, А. А. Калантарян. Ошакан I. Ереван, 1988, с. 93, таб. XCVIII, 2.

[←43]

С. А. Есаян. Древняя культура племен Северо-Восточной Армении, с. 127–129, 157, таб. 119,7-9.

[←44]

Ս. Ա. Եսայան, Հ. Ա. Հովհաննիսյան. Կատալոգ Դիլիջանի երկրագիտական թանգարանի հնագիտական իրերի, Երևան, 1969, էջ 44–45, աղ. XVIII,1:

[←45]

Քննարկվող այս անոթը, թեև ձևով չի զանազանվում նախորդներից, սակայն դրանցից տարբերվում է զարդաբանվածքով և «պորտի» պատրաստման եղանակով: Սրա ուսերը զարդաբանված են ներճկված գծերի միջև պատկերված փայլացանցով, որի մի հատվածում թրծելուց հետո անցք է բացվել: Բնականաբար, հիշյալ անոթը սկզբնապես չի պատրաստվել որպես ձձում և դրա լրահարդարումը, հավանաբար, կատարվել է այն դամբարան դնելու նպատակով: Եթե ճիշտ է ենթադրությունը, որ դրանով սափորը վեր է ածվել ձձումի, ապա դամբարանում այն պարզապես հանդես է եկել որպես նմանօրինակ կավանոթի փոխարինող և ուշբրոնզեդարյան տիպական ձձումների շարքում այն այստեղ դիտարկել չենք կարող:

[←46]

Ս. Ա. Եսայան, Հ. Ա. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 12–14, աղ. III,1, IX,1:

[←47]

Б. Б. Пиотровский. Археология Закавказья. Л., 1949, с. 64.

[←48]

А. А. Мартиросян. Армения в эпоху бронзы и раннего железа. Ереван, 1964, с. 196–197; Ս. Ա. Եսայան, Հ. Ա. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 6.

[←49]

H. Khatchatrian, J. Santrot. Baratte.– Arménie. Trésors de l’Arménie ancienne. Paris, 1996, p. 102–103, fig. 82.

[←50]

В. Г. Садрадзе. Мцхета в XV–XIII вв. до н. э. (Могильник Церовани II и вопросы хронологии и периодизации памятников Шида Картли).– Автореферат дис. на соискание ученой степени канд. ист. наук. Ереван, 1988, с. 16; Նույնի՝ Мцхета в XV–XIII вв. до н. э.: Вопросы хронологии и периодизации памятников Шида Картли. Тбилиси, 1991, таб. XI, 4; XXIII, 1; LVI, 2; LXXVI, 2; LXXXVI, 7,8;. А. Н. Каландадзе. Мцхета, т. IV. Самтавро. Археологические памятники доантичной эпохи. Тбилиси, 1980, с. 55–56, 60–61, рис. 130–132, 158–160 (на груз. яз.).

[←51]

Б. А. Куфтин. Նշվ. աշխ., էջ 57, 293, աղ. XXIX, Т. С. Хачатрян. Древняя культура Ширака, с. 239, рис. 152; Նույնի՝ Артикский некрополь. Каталог. Ереван, 1979, с. 71–72, 106, 271, 398; H. Khatchatrian, J. Santrot. Նշվ. աշխ., էջ 103 և այլն:

[←52]

Հիրավի, դժվար է պատկերացնել, որ ունկով օժտված ձձումների հետ միաժամանակ նույն տարածաշրջանում շարունակեին տևականորեն օգտվել նաև անկանթ օրինակներից: Վաղ երկաթի դարաշրջանից մինչև մեր օրերը աղեղնաձև կանթը դառնալու էր ձձումի անկապտելի մասը:

[←53]

Ե. Բայբուրդյան. նշվ. աշխ., էջ 214:

[←54]

Ըստ Ս. Ա. Եսայանի, Այրումում հայտնաբերված ձձումներից մեկի պորտի վերևում առկա է գորտի պատկեր՝ բաց բերանով և դուրս պրծած աչքերով, որն առջևի թաթերով գրկում է «ծորանը» (С. А. Есаян. Древняя культура племен Северо-Восточной Армении, с. 228; Նույնի՝ Скульптура древней Армении. Ереван, 1980, с. 27): Ցավոք, այս աշխատանքում չենք կարող օգտվել նման ուշագրավ փաստից, քանի որ հորիզոնական ժապավենաձև պսակով և օղակաձև զույգ ունկով օժտված հիշյալ անոթը (ՀՊՊԹ, 2226/13), մեր կարծիքով, ձձում չէ:

[←55]

Իհարկե, ասվածից չի բխում, որ ձձումը տղամարդու դամբարանում չէր կարող տեղադրվել. տե՛ս, օրինակ, А. Н. Каландадзе. Նշվ. աշխ., էջ 55–56, 60–61, 126–127, 130–131, 175, նկ. 130–132, 158–160, 595, 597, 599, 626, 630, 631:

[←56]

Վ. Բդոյան. Երկրագործական պաշտամունքի մի քանի հետքեր հայերի մեջ.– Աշխատություններ Հայաստանի պետական պատմական թանգարանի, հ. III, Երևան, 1950, էջ 7–12, 61, Ա. Ռ. Իսրայելյան. Գորտաձև զարդերի հետ կապված հավատալիքները և առասպելական զուգահեռները.– Հայաստանի մշակույթի և արվեստի պրոբլեմներին նվիրված հանրապետական վեցերորդ գիտական կոնֆերանս, Զեկ. թեզ., Երևան, 1987, էջ 29:

[←57]

Ն. Մեսրոպյան. Զարդանկարնե՞ր… .– «Գիտություն և տեխնիկա», 1968, - 11, էջ 5, նկ. 5:

[←58]

Գ. Կարախանյան. նշվ. աշխ., պ. XLVI,1:

[←59]

Ի  դեպ, ջրին և գորտերին իր առնչվածությամբ, Նար աստվածուհուն համարժեք կերպար է հայկական հեքիաթի Անբան Հուռին:

[←60]

Սասնա ծռեր, հ. Ա, Երևան, 1936, էջ 718:

[←61]

Ե. Լալայան. Ջավախք.–  Ե. Լալայան. Երկեր, հ. 1, Երևան, 1983, էջ 242:

[←62]

С. А. Гуллакян. Указатель мотивов армянских волшебных сказок. Ереван, 1983, с. 130, 196.

[←63]

Ю. Антонян. Сосуд кахарда: мифо-ритуальные параллели.– Дар свыше: миф, ритуал и история. Сборник статей в честь 80-летия Саргиса Арутюняна. Ереван, 2008, с. 176–188.

[←64]

Հ. Խառատյան-Առաքելյան. Հայ ժողովրդական տոները, Երևան, 2000, էջ 143–146, 152:

[←65]

Ս. Բ. Հարությունյան. Հայ ժողովրդական հանելուկներ, Երևան, 1965, էջ 140–142:

[←66]

А. Т. Марутян. Նշվ. աշխ., էջ 133:

[←67]

З. В. Харатян. Культовые мотивы семейных обычаев и обрядов у армян.– Армянская этнография и фольклор. Материалы и исследования, 17. Ереван, 1989, с. 42–43.

[←68]

Հ. Թումանյան. Երկեր, հ. 1, Երևան, 1958, էջ 164: