ՂԱԶԱԽՍՏԱՆԻ, ՂՐՂԶՍՏԱՆԻ ԵՎ ԹՈՒՐՔԻԱՅԻ ՄԱՀՄԵԴԱԿԱՆ

ՀԱՄՇԵՆԱՀԱՅԵՐԻՑ ԳՐԱՌՎԱԾ ՀԱՅԵՐԵՆ

ՄԻ ՔԱՆԻ ԲԱՌԵՐԻ ՄԱՍԻՆ

ՍԵՐԳԵՅ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

XVIII դարում Օսմանյան Թուրքիայում բռնի կրոնափոխված համշենցի հայերի մի հատվածը, որը XIX դարում հեռացել է Տրապիզոնի նահանգի Համշենի գավառից, ապրում է ներկայիս Թուրքիայի Արդվինի նահանգի Խոփայի և Բորչքայի գավառներում, Սաքարյայի նահանգի Քարասուի և Քոջաալիի, Դյուզջեի նահանգի Աքչաքոջայի գավառներում: 1878 թ. ռուսական տիրապետությանն անցած Աջարիայի գյուղերից կրոնափոխ համշենցիները 1944 թ. աքսորվել են Ղազախստան ու Ղրղզստան, որտեղից էլ վերջին 3–4 տասնամյակների ընթացքում նրանք արտագաղթում են Ռուսաստանի Դաշնության Կրասնոդարի երկրամաս, Ռոստովի և Վորոնեժի մարզեր:

Մեր հաշվումներով աշխարհի տարբեր երկրներում բնակվում են մայրենի բարբառով հաղորդակցվել կարողացող շուրջ 45–50 հազար մահմեդական համշենցիներ: Սակայն նրանցից շատերը աշխատանքի բերումով, խառնամուսնությունների և այլ պատճառներով հիմնականում օտարախոս են: Լեզվական տարատեսակ միջավայրերում ապրելն իր ազդեցությունն է թողել նրանց լեզվի վրա, որն իրենք անվանում են «համշէցնակ», թուրքերը՝ «Hemşince» (հեմշինջե), այսինքն՝ համշեներեն: Մենք նպատակահարմար ենք համարում այն կոչել Համշենի բարբառի Խոփայի խոսվածք, քանի որ կրոնափոխ համշենցիների ամենաշատ բնակավայրերը՝ շուրջ 20 գյուղ ու գյուղակ, գտնվում են Արդվինի նահանգի Խոփայի (թուրքերեն գրությամբ՝ Hopa՝ Հոփա) գավառում:

Ըստ մեր ուսումնասիրությունների, Համշենի բարբառի Խոփայի խոսվածքն ունի երկու ենթախոսվածք՝ արդալացիների և թուրցևանցիների[1]: Արդալացիների ենթախոսվածքով են խոսում Խոփայի գավառի Արդալա (այժմ՝ Էշմեքայա), Ձաղրինա (Գյունեշլի), Անչիոխ (Փընարլը) և Բորչքայի գավառի Մանաստըր (Եշիլքյոյ) գյուղերի համշենցիները, որոնք ծագումով Արդալա գյուղից են: Իսկ մեկուկես տասնյակ մյուս գյուղերի բնակիչները խոսում են թուրցևանցիների (դրսեցիների) ենթախոսվածքով: Խոփայի խոսվածքում ա ձայնավորը մ և ն ռնգային բաղաձայններից առաջ, հատկապես թուրցևանցիների ենթախոսվածքում, վերածվում է օ-ի: Թուրցևանցիների մոտ ր-ն երկու ձայնավորների միջև հաճախ սղվում է, իսկ արդալացիների մոտ կա՛մ սղվում է, կա՛մ վերածվում է յ-ի. օրինակ՝ փերի՝ փէի>փէյի, կարել՝ գաուշ>գայուշ, լորենի՝ լօրի>լօյի: Բառավերջում ր-ն հնչյունափոխվում է յ-ի. օրինակ՝ մայր՝ մար>մայ, եղբայր՝ ախպար>ախպայ, տեր՝ դիր>դիյ և այլն:

Հայախոս համշենցիներից զատ «համշէցնակ» բազմաթիվ բառեր և տեղանուններ են օգտագործում նաև Ռիզեի նահանգի Հեմշինի (Համշեն), Չամլըհեմշինի, Իքիզդերեի, Չայելիի, Ֆընդըքլըի, Արդեշենի ու Փազարի, Տրապիզոնի նահանգի Արաքլըի, Սյուրմենեի և այլ գավառների, Էրզրումի նահանգի Յաքութիյեի, Թորթումի, Իսփիրի և այլ գավառների թուրքախոս դարձած կրոնափոխ համշենցիները: Խոփայի խոսվածքին հատուկ ր>յ հնչյունափոխությունը նկատվում է նաև Ռիզեի նահանգի տարբեր գյուղերի թուրքախոս համշենցիների օգտագործած  հայերեն բառերում. օրինակ՝ խխունջ՝ լօրդու>լօյդու, լօյդի, սարդ՝ սարթ>սայթ, մոր, գետնամորի, վայրի ելակ՝ մօր>մօյ, ոչ թունավոր օձի տեսակ՝ լաղբօրիք>լաղբօյիք և այլն:

2009 թ. փետրվարի 19-ին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի հրապարակած աշխարհի վտանգված լեզուների ցանկում Թուրքիայից ընդգրկված էր 18 լեզու, որոնցից արևմտահայերենը, լազերենը, Պոնտոսի հունարենը, աբխազերենը, նաև, այսպես ասած, համշեներենը, բնութագրված էին որպես «բացահայտ վտանգված»: Ուստի, պետք է շտապել Խոփայի խոսվածքով հնարավորինս շատ բանահյուսական նյութեր հավաքել, որոնց միջոցով ավելի բազմազան է ներկայանում կրոնափոխ համշենցիների լեզվաշխարհը, որն ունի շատ հետաքրքիր դրսևորումներ:

1944 թ. Աջարիայի սահմանամերձ գյուղերից Ղազախստան և Ղրղզստան աքսորված մահմեդական համշենահայերին ուսումնասիրելու նպատակով 1984 և 1987 թթ. լինելով այդ հանրապետություններում, նաև Ուզբեկստանում, համշենցիներից գրառեցինք մի շարք երգեր ու հեքիաթներ, որոնցում հանդիպում են անծանոթ բառեր: Ներկայացնում ենք մի քանիսը:

1. 1984 թ. Ղազախստանի Չիմքենդի (1992-ից՝ Հարավ-Ղազախստանյան) մարզի Սայրամի շրջանի Չիրկինո գյուղում Փաշա Քարաիբրահիմովից (ծնվ. 1932 թ., գ. Գոնիո) գրառել ենք Աջարիայի համշենցիների նախկին գյուղերին նվիրված մեկ երգ.

Լուսնիկա իմ, տիբաձ իմ

Հօմշէցէց կյաղէրն ի վէ,

Գօնլի դաան շադ պարցն ա,

Գօրիաթէ բարագ ա,

Գյունաէ շադ էրօնդ ա,

Ավգյաէ փէչօտ կյաղ ա,

Ջառնալէ չախօտ կյաղ ա[2]:

Մահմեդական համշենցիների խոսվածքն ինքնին շատ խրթին է, իսկ անծանոթ բառերն է՛լ ավելի են անհասկանալի դարձնում, օրինակ՝ այս երգի «փէչօտ» և «չախօտ» բառերը:

Ըստ մեր հարցումների, արդալացիները քամուն ասում են «քամի» («քօմի»), իսկ թուրցևանցիները՝ «փուչ», ուստի «փէչօտ» նշանակում է «քամոտ»:

Երգում հանդիպող մյուս անծանոթ բառը՝ «չախօտ», նշանակում է «անձրևոտ», քանի որ Խոփայի խոսվածքով անձրևին ասում են «չախ»: Հետաքրքրական է, որ քրիստոնյա համշենահայերից Ճանիկի՝ Ջենիգի (Սամսոնի գավառի գյուղեր) խոսվածքով խոսողներն անձրևին ասում են «վրայէգ», իսկ Տրապիզոնի (Տրապիզոնի գավառի գյուղեր) խոսվածքով խոսողները՝ «թաթավ»: Ռիզեի նահանգի Հեմշինի (Համշեն) գավառի կրոնափոխ և թուրքախոս հայերը հորդ անձրևին ասում են «էրաք»[3]: Ըստ «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի», «երակ»՝ «էրագ», Արարատյան և Սասունի բարբառներով նշանակում է «կարճատև հորդ անձրև»[4]: Մենք ևս տարբեր բարբառախոսներից լսել ենք կարճատև անձրևին տրվող «երակ, էրակ» անվանումը:

Ներկայացնում ենք երգի թարգմանությունը.

Լուսին եմ, ծագել եմ

Համշենցիների գյուղերն ի վեր,

Քանլը դարան շատ բարձր է,

Կվարիաթին զառիթափ է,

Գոնիոն շատ գեղեցիկ է,

Ավգյան քամոտ գյուղ է,

Ճառնալին անձրևոտ գյուղ է:

2. Ղրղզստանի Օշի (այժմ՝ Բատկենի) մարզի Կզըլ-Կիյա քաղաքում բնակվող քեմենչեհար Ջութի Թոքուզօղլիից (ծնվ. 1929 թ., գ. Ճառնալի) 1984 թ. գրառել ենք հետևյալ խաղիկը.

Հարսը ցախուդէ մէդավ,

Սիյօղն էլավ, էրգէնցավ,

Թուն իմ մօյը հարս էլլէդ,

Արնէ, էրթա արդն ի վէ:

Սև ծովի տարածաշրջանում, այդ թվում՝ Աջարիայում, ինչպես նաև Թուրքիայի Արդվինի նահանգի Խոփայի ու Բորչքայի գավառներում աճում է մի մշտադալար բույս, որը մագլցում է ծառերի, շինությունների, ցանկապատերի վրա: Այն կրոնափոխ համշենցիներն անվանում են «սիյօղ»: Խոփայի խոսվածքով «սիյուշ» նշանակում է «փաթաթվել», «գրկել», ուստի այդ բուսանունը թարգմանվում է «փաթաթվող»: Իսկ սիրելուն նրանք ասում են «հազ էնուշ», որը նշանակում է նաև հարգել, համակրել, հավանել, դուր գալ:

XIX դ. երկրորդ կեսին և XX դ. սկզբին Աբխազիա ու Կրասնոդարի երկրամաս գաղթած քրիստոնյա համշենահայերի սերունդներն այդ բույսն անվանում են «սիրօղ», թեև վերջին տասնամյակներում, ռուսախոսության հետևանքով, այս և շատ ուրիշ հին բուսանուններ մոռացվում են: Իսկ որ այն հին է, վկայում են դեռևս XIX դ. վերջին արված հրապարակումները: Տրապիզոնի Ազգային վարժարանի ուսուցիչ Նշան Խտշյանը 1895 թ. «Հանդէս ամսօրեայ» ամսագրում հրատարակել է մի ոչ մեծ բառարան, որում ընդգրկված է «Պոնտոսի շրջակայ գաւառաց ու գիւղորէից մէջէն… լսած ու հաւաքած գաւառաբարբառէն փունջ մը»[5]: 198 բառից բաղկացած բառարանի փոքր մասը՝ 50 բառ, (գեղջ.) նշումով է, ինչը նշանակում է, որ դրանք գրառվել են նահանգի գյուղացիներից, իսկ, ինչպես հայտնի է, Տրապիզոնի նահանգի գյուղացիները խոսում էին Համշենի բարբառով, թեև հեղինակն այդ մասին ոչինչ չի գրում: Նրա գրանցած գեղջկական բառերի շարքում հանդիպում ենք նաև «սիրող» բուսանվանը. «Սիրող. սարմաշըգ աղաճը (գեղջ.)»[6]: «Sarmaşık ağacı» (սարմաշըք աղաջը) թուրքերեն է և նշանակում է «բաղեղի ծառ»:

Բաբկեն վարդապետ Կյուլեսերյանը (1928-ից՝ Մեծի Տանն Կիլիկիո աթոռակից կաթողիկոս), 1897 թ. Ճանիկի (Սամսոն) նորաստեղծ թեմի առաջնորդ դառնալով, իր պաշտոնավարման կարճ ժամանակահատվածում (մինչև 1899 թ.), Տրապիզոնի նահանգի Սամսոնի գավառում՝ Չարշամբայի, Ունիեի, Թերմեի և Ֆատցայի գավառակներում ուսումնասիրեց համշենահայերի բարբառը: Նա 1899–1900 թթ. Կ. Պոլսի «Բիւրակն» պարբերականում հրապարակեց իր հետազոտությունների արդյունքները, այդ թվում՝ մանրամասն բացատրված բառարանը՝ 612 բառ՝ գումարած համշենցիների կիրառած 12 ամսանունների, արական ու իգական 49 անձնանունների և 9 գերդաստանների անունների բարբառային տարբերակները[7]: Նրա կազմած բառարանում կա նաև մեզ հետաքրքրող բուսանունը. «Սիրող-Ծառերուն բունը փակչելով փաթթուող մշտադալար բաղեղ մը, որ իբր թէ սիրելով փաթթուած է»[8]: Իսկապես, քրիստոնյա համշենահայերը սիրելուն ասում են և՛ «սիրուշ», և՛ «հազ ընուշ», թեև երկրորդը երբեմն օգտագործվում է նաև «հարգել», «հավանել» իմաստով: Այնուհետև Բ. վրդ. Կյուլեսերյանը նշում է, որ բաղեղի այս տեսակը համշենցիները զատորոշում, առանձնացնում են թուրքերեն «սարմաշըգ» կոչվող բաղեղից. «Համշէնցիք Բողողը=բաղեղը, թրք.՝ սարմաշըգ, կ’որոշեն սիրողէն»[9]:

Համշենի բարբառը դեռևս 1910 թ. ուսումնասիրել է նաև Հ. Աճառյանը: Երկու շաբաթ մնալով Տրապիզոնում՝ նա քաղաքի բնակիչներից, մոտակա գյուղերի գյուղացիներից և ուսուցիչներից հավաքել է բարբառային նյութեր, որոնք հաջորդ տարի հրատարակել է իր «Հայ բարբառագիտութիւն»[10] աշխատության մեջ, նաև 1913 թ. Թիֆլիսում տպագրված «Հայերէն գաւառական բառարան» մեծադիր գրքում: Վերջինից ներկայացնում ենք «սիրող» բուսանվան մասին նրա բացատրությունը. «Հմշ. տեսակ մը մշտադալար բաղեղ է, որ ծառերուն բունին փակչելով կը փաթթուի» [11]:

Հ. Աճառյանը Համշենի բարբառն ուսումնասիրել է նաև 1944թ. օգոստոսին Աբխազիայում՝ Գագրայում, բայց իր «Քննություն Համշենի բարբառի»[12] գրքի բառարանում, մեզ անհայտ պատճառով, այս բուսանունը չի ընդգրկվել:

Հետաքրքրական է, որ Ռիզեի նահանգի Հեմշինի (Համշեն) գավառի թուրքախոս համշենցիները, ըստ 2010 թ. մեր դաշտային գրառումների, պահպանել են բույսի «փաղէղ» անվանումը:

Ներկայացնում ենք Ղրղզստանում մեր գրառած խաղիկի թարգմանությունը.

Հարսը անտառ մտավ,

Բաղեղը ելավ, երկարեց,

Դու իմ մորը հարս լինեիր,

Առնեի, գնայի արտն ի վեր:

3. Խոփայի և Բորչքայի գավառների համշենցիները փայտփորիկին ասում են «փէթաձաքլար»: Բացատրում են, որ «փէթաձ» նշանակում է «փտած»: Կարծում ենք՝ այս բառի ծագումը հասնում է դարերի խորքը: Գրաբարում «փայտ» բառի հոգնակի սեռականը դառնում է «փայտից», հետագայում «փայտիցը» ժողովրդական ստուգաբանության հետևանքով շփոթվել է «փտածի» հետ: Նշենք, որ «փայտ» բառը գրաբարում ունեցել է նաև «ծառ, տունկ»[13] իմաստը. օրինակ՝ «Փայտ պտղաբեր: Փայտս ամենաբերս: Փայտ փշաբեր: Փայտ կենաց: Ի փայտէն կենաց: Յամենայն փայտէ՝ որ է ’ի դրախտիդ, ուտելով կերիջիր, բայց ’ի փայտէդ գիտելոյ զբարի և զչար»[14]: Այսպիսով, «փէթաձաքլար» բառը ստուգաբանվում է «ծառերի աքլոր»: Իսկ «փայտ»[15] և «աքլոր»[16] բառերը, ըստ Հ. Աճառյանի և Գ. Ջահուկյանի, բնիկ հնդեվրոպական ծագման բառեր են: Հիշեցնենք, որ հայերենում նման կազմությամբ ունենք այլ թռչնանուններ ևս, օրինակ՝ ցախաքլոր, անտառաքլոր, ցախահավ, անտառահավ, ցախասարյակ[17]: Աբխազիա և Կրասնոդարի երկրամաս գաղթած համշենահայերի սերունդները, ըստ մեր դաշտային գրառումների, փայտփորիկին ասում են «ծըկօն», գործածում են նաև «փդփօրիգ» բառը: Փայտփորիկի «փադբօրի» տարբերակը 1980-ական թվականներին գրառել ենք Ղազախստանի Չիրկինո գյուղի կրոնափոխ համշենցիներից[18]:

Քրիստոնյա համշենցիների շրջանում նախկինում ավելի տարածված է եղել «ծգան» թռչնանունը. այդ է վկայում Բաբկեն վրդ. Կյուլեսերյանի բառարանը, որում բառը ներկայացված է «Ծգան (փայտփոր)»: Նա գրում է. «Ծգանը չարագուշակ է ըստ համշէնցոց»[19]: Իսկ Հ. Աճառյանը թեև իր «Հայերէն գաւառական բառարան»-ում նշում է, որ համշենցիները ծառակուտկուտին (փայտփորին) ասում են «ծգան»[20], բայց հետագայում «Քննություն Համշենի բարբառի» գրքում այդ մասին չի հիշատակում, այլ գրում է, որ «ծքօն» է կոչվում «փայտփորիկ թռչունի հանած ձայնը»[21] :

4. Խոփայի և Բորչքայի գավառների համշենցիները շերեփուկին ասում են «քէդալբօչիգ» («կըդալբօչիք»), որ նշանակում է գդալի նման պոչ ունեցող: Ըստ մեր դաշտային գրառումների, Արդվինի նահանգի հարևան Ռիզեի նահանգի Փազարի գավառի թուրքախոս դարձած համշենցիների Խաչափիթ (այժմ՝ Սուբաշը) գյուղում ևս «քըդալբօչիգ» են ասում: Նույն նահանգի Չամլըհեմշինի գավառի թուրքախոս համշենցիները, տեղացի հայրենագետ Ուղուր Բիրյոլի (ծնվ. 1979 թ.) կազմած բառացանկի համաձայն, նույնպես ասում են «քէդալփօչիք» (kedalpoջik)[22]: Ջավախքում շերեփուկին ասում են «գըդըլպօչ» («կըտըլպօչ»): Զարմանալի է, որ Կարնո և Ջավախքի հայությանը նվիրված Երվանդ Լալայանի[23], Ղազար-Չարըգի[24], Ստեփան Մալխասյանցի[25], Վարդ Բդոյանի[26] աշխատություններում, Կարնո և Ջավախքի ժողովրդական հեքիաթներում[27], «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի» համապատասխան հատորներում[28] ու Հ. Մկրտչյանի «Կարնո բարբառը»[29] ուսումնասիրության մեջ այդ բառն արձանագրված չէ:

Հետաքրքրական է, որ Խոտորջրի բարբառում «գդլպոչ»-ը բուսանուն է, իսկ շերեփուկին ասում են «գդալիկ»[30]: Աբխազիայի և Կրասնոդարի երկրամասի քրիստոնյա համշենահայերը շերեփուկին ասում են «շէրէպուգ»:

5. 2014 թ. Արդվինի նահանգի Բորչքա քաղաքում ծնունդով Բորչքայի գավառի Մանաստըր (այժմ` Եշիլքյոյ) գյուղից 86-ամյա Զելիխա Քորխմազից գրառել ենք «Աղ ցանուշէ» («Աղ ցանելը») զրույցը, որի հերոսներից մեկը հրացանով կրակում է «թուսթէրչիգի» վրա[31]: Խոփայի և Բորչքայի գավառների չորս գյուղերի՝ Էշմեքայայի (նախկին Արդալա), Գյունեշլիի (Ձաղրինա), Փընարլըի (Անչիոխ) և Եշիլքյոյի (Մանաստըր) համշենցիները, ովքեր խոսում են արդալացիների ենթախոսվածքով, մորեխին և ծղրիդին ասում են «թուսթէրչիգ», իսկ մյուս գյուղերի բնակիչներն ասում են «թուսթէրչիչ»: «Թուսթէրչուշ» նշանակում է ցատկել, «թուսթէրչիչ» («թուսթէրչիգ»)՝ «ցատկող»: Ռիզեի նահանգի Չամլըհեմշինի գավառի թուրքախոս համշենցիները մորեխին և ծղրիդին ասում են «չիփչիփան» (ջipջipan)[32], իսկ Փազարի գավառի թուրքախոս համշենցիների Խաչափիթ (այժմ՝ Սուբաշը) գյուղում, ըստ խաչափիթցի հայրենագետ Իբրահիմ Քարաջայի (ծնվ. 1960 թ.) «Հեմշին. պատմություն, լեզու, ավանդույթներ և սովորույթներ» թուրքերեն գրքի, ասում են «zitik»[33] (զիթիք): Մենք Չամլըհեմշինի գավառի հյուսիսում` Քաջքարյան լեռների լանջերին, «Քիթո» սարատեղիում (յայլայում) գտնվող «Քոչիրա» իջևանատանը, նրա վարձակալից` խաչափիթցի Սերհան Փիրփիրից (ծնվ. 1961 թ.), 2011 թ. գրառել ենք Խաչափիթում դեռևս օգտագործվող մի շարք հայերեն բառեր, այդ թվում` «մօէխ», որը նշանակում է տհաճ հոտ արձակվող մուգ կանաչ բզեզ: Նույն բզեզին Խոփայի խոսվածքով ասում են «օթիս», իսկ Աբխազիայի քրիստոնյա համշենահայերը՝ «թստիչ»: Ս. Փիրփիրը նույնպես հաստատեց, որ իրենք մորեխին և ծղրիդին ասում են «զիթիք»: Ըստ մեր հարցումների, Հեմշինի (Համշենի) գավառի կրոնափոխ հայերը «զիթիք» են ասում սև բզեզին:

Ի դեպ, Խոփայի խոսվածքով «զատիկին» ասում են «ցիբու», բայց այդ բառը քչերը գիտեն, հիմնականում՝ մեծահասակները, իսկ միջին և նոր սերունդն ասում է թուրքերեն «ուղուր բոջեղի» (uğur bՓceği): Կարծում ենք՝ «զիթիքը» ծագել է հայերեն «զատիկ» միջատի անունից:

Հավելենք, որ Աբխազիայի և Կրասնոդարի երկրամասի քրիստոնյա համշենցիները, ըստ մեր դաշտային գրառումների, զատիկին ասում են «զադիգ», իսկ մորեխին և ծղրիդին՝ «մօրէխ», նաև թուրքերեն «ջekirge» (չեքիրգե) բառի իրենց արտասանական տարբերակները՝ «չկուրգա», «չկուրտկա», «չկիրգ«, «չէկուրկա»:

6. Արդվինի նահանգի Խոփա (Հոփա) քաղաքում և գավառի Բաշոբա (նախկին Խիգո), Չամուռլու (Չանչախանա), Օսմանիյե (Քյաշօղլինօուն քէդ, Քյաշօղցէց քէդ) գյուղերում, ինչպես նաև Բորչքա քաղաքում ու գավառի Չայլը (Բեղլևան) գյուղում քանիցս լսել ենք, թե ինչպես են դանդաղաշարժ մեկին ասում՝ «Ցանցի բէս քալէ մի» (Ցանցի պես մի քայլիր), «Ցանցի բէս էրթա մի» (Ցանցի պես մի գնա), «Ցանցի բէս մարթ էս» (Ցանցի պես մարդ ես), «Ցանց էլլի մի, նէստաձ դաղնադ վէլ, հէրէքէթի արի» (Ցանց մի լինիր, նստած տեղիցդ վեր ել, ուժերդ հավաքիր), «Թուն շադ ցանց էս, դաղնադ վի էլէ չէս» (Դու շատ ցանց ես, տեղիցդ վեր չես ելնում): Երբ հարցնում էինք, թե «ցանց» («ցօնձ») ի՞նչ է նշանակում, բացատրում էին. «Մէք ցանց թէմբալնօուն գասիք, ժաժուշ ուզէ չի, վի էլուշ ուզէ չի, էրթուշ ուզէ չի, քափլումբաղային բէս գօմաց-գօմաց գէրթա» (Մենք ցանց ծույլերին ենք ասում, շարժվել չի ուզում, վեր ելնել չի ուզում, գնալ չի ուզում, կրիայի պես կամաց-կամաց է գնում), «Քափլումբաղան ալ գօմաց գէրթա, անու բէս» (Կրիան էլ է դանդաղ գնում, նրա պես):

Հարցվածները չէին կարողանում ստուգաբանել «ցանց» բառը, բայց նրա իմաստը բացատրելիս հաճախ էին օրինակ բերում կրիաների դանդաղկոտությունը: Նրանք կրիային ասում են թուրքերեն Kaplumbağa (քափլումբաղա), բայց, հասկանալի է, որ մինչև այս փոխառությունը նրանք կրիային ինչ-որ անվանում տվել են: Ի՞նչ: Ըստ մեր դաշտային գրառումների, Աբխազիայի և Կրասնոդարի երկրամասի քրիստոնյա համշենահայերը կրիային ասում են «թօսպաղու» կամ «չէրէպախա», նաև գրական հայերենից ներմուծված «կրիա»: Իսկ ի՞նչ են ասել կրոնափոխ համշենցիները: Հարցուփորձերից համոզվում էինք, որ Խոփայի խոսվածքով նախկինում կրիային ասել են «ցանց», հավանաբար, նկատի ունենալով, որ կրիաների մեջքի ոսկրային զրահի (պատյանի) եղջերային վահանիկները ցանցաձև են: Ինչպես հաճախ է պատահում բառը հետզհետե մոռացվել է և նրա տեղը գրավել է փոխառությունը, մանավանդ որ կրոնափոխ համշենցիներն իրենց մայրենի խոսվածքը գրավոր փոխանցելու հնարավորությունից զրկված են եղել:

Մեր ենթադրությունը հաստատվեց, երբ Խոփայում հրատարակվող «Բիր Յաշամ» («Մեկ կյանք») ամսագրում կարդացինք համշենցի ճանաչված մտավորականներ, Խոփայի խոսվածքով ստեղծագործողներ Հարուն Աքսուի, Հիքմեթ Աքչիչեքի և Մահիր Էօզքանի «Լատինական տառերով համշեներեն գրելու առաջարկ»[34] թուրքերեն հոդվածը, որում «tzantz»[35] (ցանց) բառի իմաստը գրված էր Kaplumbağa, այսինքն՝ կրիա:

Այժմ անդրադառնանք «ցանց» բառին: Հ. Աճառյանը 1911 թ. գրախոսելով Ն. Մառի «Ճաներեն (լազերեն) լեզվի քերականություն» ռուսերեն աշխատությունը` գրում է, որ հեղինակը քիչ ուշադրություն է դարձրել լազերենում և հայերենում առկա փոխառություններին, և գրքից նշում է 82 բառ[36], որոնց շարքում է նաև մեզ հետաքրքրող բառը. «Ցանց, հմմտ. լազ. ցանցա «խաղող ևն հաւաքելու յատուկ կողով»[37]: Նա չի պարզաբանում, թե որն է փոխառու լեզուն: «Ցանց» բառին Հ. Աճառյանն անդրադառնում է նաև «Հայերեն արմատական բառարանում», այն ներկայացնելով առանց որևէ նշանի` որպես «չմեկնուած բառ», որը հայերենից փոխառել է լազերենը[38]: Այսօր էլ «ցանցա» բառն օգտագործվում է լազերենում և տեղ է գտել «Լազերեն մեծ բառարանում», որում թուրքերեն բացատրված է. «պնդուկ և խաղող հավաքելու համար կեռասենու կեղևից պատրաստված պայուսակ, զամբյուղ»[39]:

Ակադեմիկոս Գ. Ջահուկյանը, «ցանց» բառը ստուգաբանելով, գրում է. «թերևս բնիկ հնդեվրոպական բառ է», որը ծագել է հիմք լեզվի «պոկել, անջատել, պոկված կաշի, կեղև, թեփ» արմատից, որը հին կելտերենում ունեցել է «կաշի, մորթ», «կեղև, թեփ», «բարակ կաշի, թաղանթ» իմաստները[40]:

7. Խոփայի և Բորչքայի գավառներում հանդիպում է ճնճղուկազգի մի թռչուն, որի արուների կուրծքը և փորիկը կարմիր է: Թռչնակը ռուսերեն կոչվում է «снегирь» (նաև՝ «красногрудый снегирь»), հայերեն՝ խածկտիկ, եզնակն, եզնակահավ, կարմրակուրծիկ[41]: Խոփայի խոսվածքով կոչվում է «գարմէգուցք»: Կարծում ենք՝ այն կազմված է «կարմիր» և «կուրծք» բառերից, բայց համշենցիները չեն կարողանում ստուգաբանել, քանի որ «կուրծք» բառը չունեն, կրծքին ասում են «ձիձ», իսկ կրծքավանդակին՝ «սիրդ» (արդալացիները՝ «սիյդ»): Այն, որ նրանք նախկինում ունեցել են «կուրծք» բառը, վկայում է հենց այս թռչնանունը:

8. Ինչպես վերը նշեցինք, Խոփայի խոսվածքով կրծքին ասում են «ձիձ», իսկ կրծկալին՝ «ձիձաման», «ձիձօմօն»:

9. Խոփայի և Բորչքայի գավառների համշենցիները ողնաշարին ասում են «բօչքէլօխ»: Ըստ մեր դաշտային գրառումների, Ռիզեի նահանգի Հեմշինի (Համշեն) գավառի թուրքախոս համշենցիները ևս ասում են «բօչքէլօխ»: Սակայն 1956 թ. նույն գավառի Չամլըթեփե (նախկին Զուղա) գյուղում ծնված ստամբուլաբնակ լրագրող Ադնան Գենչի «Աշխատասեր կանանց երկիրը. Հեմշին» թուրքերեն գրքում գրված է, որ իրենք «boջkeloh» («բօչքէլօհ») ողնուղեղին են ասում[42]: Երբ 2010 թ. Ա. Գենչի հետ շրջագայում էինք Համշենի գյուղերով, նրան հարցրեցինք՝ իսկապե՞ս իրենք խ-ի փոխարեն հ են ասում: Պարզվեց, որ նրա համագյուղացիները ևս «բօչքէլօխ», «բօչկէլօխ» են ասում, բայց քանի որ թուրքերենը խ տառ չունի, ուստի ինքը գրել է հ-ով, որը, ինչ խոսք, սխալ է:

Ստամբուլի համալսարաններից մեկում թուրքերեն լեզու և գրականություն դասավանդող Այշենուր Քոլիվարը (ծնվ. 1976 թ.), ով ճանաչված երգչուհի է ու նաև Համշենի բարբառով երգեր է երգում, 2013 թ. Ստամբուլում մեզ ասաց, որ Ռիզեի նահանգի Չայելիի գավառի իր հայրենի Յըլդըզելի (նախկին Ռաշոթ) գյուղի թուրքախոս համշենցիները «բօչքիլուխ» են ասում պոչի, պոչուկի սկզբնամասին:

10. Ռիզեի նահանգի Արդեշենի գավառի Ենիյոլ (նախկին Օջե) գյուղի կրոնափոխ և թուրքախոս համշենցիները ևս իրենց խոսքում բազմաթիվ հայերեն բառեր են օգտագործում: Մենք դրանում համոզվեցինք 2010–2012 թվականներին՝ թուրքագետ Լուսինե Սահակյանի հետ երեք անգամ լինելով այդ գյուղում: Օրինակ՝ Ենիյոլի համշենցիները լվացքի պարանին ասում են «լաթգախ»: Չամլըհեմշինի գավառի համշենցիները «Latkahğ» «լաթքախ» են ասում «վրան լվացք կախելու փայտին»[43]: Ըստ Հ. Աճառյանի «Հայերէն գաւառական բառարանի», Ակնի, Ատափազարի, Արաբկիրի, Զեյթունի, Լեհահայքի, Խարբերդի, Մանիսայի, Մարաշի, Նոր Նախիջևանի, Չարսանճագի, Պոլսի, Վանի, Տիգրանակերտի, Տրապիզոնի, Քղիի բարբառներով «լաթ» նշանակում է «շոր, ամէն տեսակ հիւսուած կամ գործուած կտոր. 2. զգեստ, հագուստ: Լաթերս փոխեցի, նոր լաթեր պիտի հագնիմ: 3. Պլ. [Պոլիս] լուացք. լաթ լուալու գործողութիւնը, որմէ լաթ լուալ Պլ. լուացք ընել:

Լաթի իջնալ Պլ. լուացք ընելու իջնել»[44]:

Խոփայի համշենցիները լվացքի պարանին «լաթգախ» չեն ասում, այլ՝ «լէվացքի չըվան (չվօն)»[45]: Ըստ մեր դաշտային գրառումների, Աբխազիայի և Կրասնոդարի երկրամասի քրիստոնյա համշենահայերը, ովքեր ծագումով Սամսոն և Օրդու քաղաքների շրջակա գյուղերից են, լվացքի պարանին ասում են «լըվածկի չըվօն», իսկ Տրապիզոնի շրջակա գյուղերից գաղթածների սերունդները` «լըվածկի թէռ», իսկ եթե մետաղալարից է՝ «լըվածկի թէլ»:

11. 2010 թ. Արդահանի սարերում՝ «Բիլբիլան լէր» կոչվող յայլայում, մի համշենցի կնոջից՝ Մելիյե Աքբըյըքից (ծնվ. 1945 թ., գ. Աքդերե), գրառել ենք «Փէյինօուն փօղօցը»[46] զրույցը: Նա, որպես իր հետ պատահած միջադեպ, պատմում էր, թե ինչպես է գետակի ափով՝ «փօղօցն ի վա» գալիս, չար ոգու հանդիպել: Խոփայի և Բորչքայի գավառների համշենցիները թեև գետին ասում են «քէդ», բայց գետակին կամ վտակին ասում են «փօղօց»: Նշենք, որ Ղրղզստանի և Ղազախստանի կրոնափոխ համշենցիներից մենք գրանցել ենք «փօղօց» բառի իմաստային այլ տարբերակներ՝ «ճանապարհ, որն անցնում է կիրճի, խորը ձորի հատակով կամ բլուրների ստորոտների միջով»[47]: Ըստ Հ. Աճառյանի «Հայերէն գաւառական բառարանի», Խոյի բարբառով «փողոց» նշանակում է «աղբանոց», Վանի բարբառով՝ «արտաքնոց», իսկ քաղաքային փողոցին Վանի բարբառով ասում են «փողան»[48]: Համաձայն «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանի»՝ «փողոց» բառը Կեսարիայի, Մուշի, Ուրմիայի և Վանի բարբառներում ունի «աղբանոց» իմաստը[49]: Հայտնի է, որ հնում որպես արտաքնոցներ և աղբատարներ են օգտագործվել գետակներն ու առուները: Խոփայի գավառի գյուղերում այսօր էլ գետակներն ու վտակները կատարում են աղբատարների դեր: Քանի որ այդ գյուղերը գտնվում են Սև ծովի ափամերձ անտառաշատ սարերում, որտեղ հաճախ են անձրևներ գալիս, այդ իսկ պատճառով այդ գյուղերում կան բազմաթիվ գետակներ ու վտակներ, որոնց շուրջն էլ ձևավորվել են թաղամասերը: Յայլաներում, սարերում և հովիտներում հոսող գետակներին ու վտակներին նույնպես ասում են «փօղօց»: Հ. Աճառյանը «փողոց» բառի արմատը համարում է «փող»-ը, որ նշանակում է «նեղ անցք», և գրում է, որ այն «ճոխ ածանցներով աճած մի արմատ է»[50]: Նա թվարկում է այդ արմատով ստեղծված բազմաթիվ բառեր[51], բայց դրանց թվում «գետակ» կամ «վտակ» իմաստով բառ չկա, ուստի կրոնափոխ համշենցիների բառապաշարի այդ բառն ընդարձակում է «փողոց» բառի մեզ ծանոթ իմաստները:

Հավելենք, որ Ռիզեի նահանգի Չամլըհեմշինի և Չայելիի գավառների թուրքախոս համշենցիները գետերին, գետակներին ու վտակներին «չուր» են ասում: Այսպես, Չամլըհեմշինի հյուսիսում՝ Քաջքարի լեռների լանջերին գտնվող, իր ջրառատությամբ աչքի ընկնող յայլաներից մեկին ասում են «Չէրօվիթ» (ջուր + հովիտ), մյուսին՝ «Չէյմաքչուր» (ճերմակ + ջուր). այս անունով նաև լիճ կա, իսկ «Փաաքչուր» (բարակ + ջուր) յայլան իր անունն ստացել է նրա միջով սրընթաց հոսող մի շատ նեղ գետակի անունից: Կա նաև «Քօթէնչուր» անունով մի յայլա: Չայելիի գավառում 2011 թ. մենք գրառել ենք «Գարմիչուր» (Կարմիր ջուր) գետանուն և «Չէրմէչ» (Ջրմեջ) անունով յայլա: Հասկանալի է, որ գետերին, գետակներին ու աղբյուրներին տրվող անունները հաճախ դառնում էին նաև սարատեղիի (յայլայի) անվանում:

12. Ռիզեի նահանգի Հեմշինի, Չամլըհեմշինի և Չայելիի գավառների թուրքախոս համշենցիները ջրվեժին ասում են «չէխչէխան», «չէխչէխօն» (թուրքերեն՝ չաղլայան, շելալե), իսկ Արդվինի նահանգի հայախոս համշենցիները՝ «չախչախան»: Աբխազիայի և Կրասնոդարի երկրամասի քրիստոնյա համշենահայերը, ըստ մեր դաշտային գրառումների, ասում են՝ «չըռչըռիգ», «չըռչըռուգ», «ցըռցըռուգ», «չըռչըլօն», «չըռչըռօն»: Վերջին տասնամյակներում ավելի շատ օգտագործում են ռուսերեն փոխառությունը՝ «վադապադ»: Կարծում ենք՝ բոլորն էլ բնաձայնություն են:

13. Խոփայի խոսվածում հաճախ են օգտագործում «ձիափ» բառը, որը նշանակում է քաղաք, առևտրի կենտրոն, քաղաքային կենտրոն: Այն հանդիպում է նաև Բորչքայի գավառի Չայլը (նախկին Բեղլևան) գյուղում 2011 թ. մեր գրառած խաղիկներից մեկում.

Չախ քուկար ու քընացէր,      Անձրև էր գալիս, որ գնացիր,

Ցուն էյէվ, նօ՞ր քընացէր,      Ձյուն եկավ, ո՞ւր գնացիր,

Էրգու քյօք գաղնէց ամա      Տխլենու երկու տնկիի համար

Ձիափօնը մընացէր[52] :          Շուկայում մնացիր:

Ինչպե՞ս է ծագել այս բառը: «Գրառումներ Հեմշինի մահմեդական հայերի խոսվածքի մասին» ուսումնասիրության մեջ ֆրանսիացի նշանավոր բանասեր Ժորժ Դյումեզիլը նշում է, որ Խոփայի գավառի համշենցիների գյուղերը լեռներում են, իսկ խանութները գտնվում են ծովափին՝ Խոփա քաղաքում, ուստի նրանք իջնում են ծովափ՝ «ձիափ», նույնն է թե՝ քաղաք, շուկա[53]: Հարվարդի համալսարանի աշխատակիցներ Բերթ Վոքսը, Սերջիո Լա Փորթան և Էմիլի Թաքերը «Լեզվաբանական գրառումներով ազգագրական նյութեր մահմեդական հեմշինցիներից» հոդվածում անդրադառնում են նաև այս ստուգաբանությանը, և այն, որոշ վերապահումով, ընդունելի են համարում[54]:

Նշենք, որ Թուրքիայի համշենցիները քաղաքին ասում են «շահար»: Նրանք «ձիափ» բառը չեն կարողանում ստուգաբանել, քանի որ ծովի ափին, ծովեզրին ասում են «ձօվի ջօթ», իսկ «ափ» ասում են ձեռքի ափին: Նրանք ծովափ գնալիս չեն ասում՝ «Յէս ձիափ գէրթամ» կամ «Յէս ձօվնիուս գէրթամ» [Ես դեպի ծով (ծովի կողմ) եմ գնում]. «ձօվնիուս» ասում են հետևյալ դեպքում՝ «Ձօվնիուս փութ աա, գէմի գօ» (Ծովի կողմը նայիր, նավ կա): Նրանք ծովի ափ գնալիս ասում են՝ «Յէս ձօվէ (ձօվ) գէրթամ» (Ես ծով եմ գնում) կամ բարձրադիր գյուղից ծովափ իջնելիս ասում են՝ «Յէս ձօվն ի վա գէրթամ» (Ես ծովն ի վար եմ գնում): Ծովափին գտնվող լողափին էլ ասում են «փլաժ»: Այն, որ Խոփայի խոսվածքում նախկինում «ծովափ» իմաստն արտահայտող բառ եղել է, հաստատում է նաև այսօր գործածական գետափ՝ «քէդափ»[55] բառը. օրինակ՝ «Քէդափանէ դաղաքէ խաղա գուն» (Գետափին երեխաները խաղում են):

Կարծում ենք՝ «ձիափ» բառը, ձեռք բերելով «քաղաք», «առևտրի կենտրոն» իմաստները, հետզհետե դուրս է մղել բառի «ծովի ափ» իմաստը և սկսել է կիրառվել նաև Բորչքա քաղաքի համար, որը ծովափից մի քանի տասնյակ կիլոմետր հեռու է: Ուշագրավ է, որ Խոփայի գավառի համշենցիները մոտակա ծովափնյա քաղաքներին՝ Արհավիին, Արդեշենին, Փազարին կամ Ռիզեին «ձիափ» չեն ասում:

14. Խոփայի խոսվածքով «փէրնիչ» նշանակում է «ոստիկան», թուրքերեն՝ «փոլիս»: Ըստ մեր հարցումների, այն սկսել են օգտագործել 1970-ական թվականներից: Բառը կիրառելու անհրաժեշտությունն ավելի է մեծացել 1980 թ., երբ Թուրքիայում կատարված ռազմական հեղաշրջման օրերին քաղաքական ձախակողմյան հայացքներ ունենալու պատճառով տասնյակ հազարավոր մարդկանց բանտարկեցին: Քանի որ կրոնափոխ համշենցիների մեջ էլ շատ են ձախակողմյան հայացքներով մարդիկ, մարքսիստներ ու կոմունիստներ, ապա շատ համշենցիներ էլ հետապնդվեցին, ձերբակալվեցին ու բանտարկվեցին, և օտարներին հասկանալի «փոլիս» բառի փոխարեն հասարակական վայրերում սկսեցին ավելի հաճախ ասել «փէրնիչ», այսինքն՝ «բռնող»: Այսօր էլ բառը լայնորեն կիրառվում է սրճարաններում ու թեյարաններում, մասնավոր զրույցների ժամանակ: Այն, ծագելով որպես ծածկաբանություն, ժամանակի ընթացքում խոսվածքի բառապաշարի մաս է դարձել: «Լեզվաբանական բառարանում» «Ծածկաբանություն» եզրույթը բացատրված է այսպես. «Հասարակության ապադասակարգայնացած խավերի (գողեր և այլն) ժարգոններին, ծածկալեզուներին հատուկ բառ, դարձվածք, արտահայտություն, որոնք կարող են գործածվել նաև գրական լեզվի մեջ ոճավորման նպատակով»[56]: Կարծում ենք՝ ծածկաբանությունը միայն ապադասակարգայնացած խավերն ու գողերը չեն կիրառում, այլև քաղաքական գործունեության համար հետապնդումների ենթարկվողները, այլախոհները, նաև ռազմական, պատերազմական իրավիճակներում հակառակորդի թիկունքում գործունեություն ծավալողները և այլն: Ի դեպ, որպեսզի փոքր երեխաները չհասկանան, նրանց ներկայությամբ ծածկաբանությունից հաճախ են օգտվում ծնողները, ընտանիքի անդամները և ուրիշները:

Այսպիսով, ինչպես տեսնում ենք, դեռևս XVIII դարում կրոնափոխված համշենահայերը՝ թուրքախոսներն ու հայախոսները, այսօր էլ օգտագործում են մի շարք հայերեն բառեր, որոնց մեծ մասը չի հանդիպում ոչ միայն այլ բարբառներում, այլև քրիստոնյա համշենահայերի Ճանիկի (Ջենիգի) և Տրապիզոնի խոսվածքներում:

О НЕКОТОРЫХ  АРМЯНСКИХ СЛОВАХ, ЗАПИСАННЫХ У АМШЕНСКИХ АРМЯН-МУСУЛЬМАН КАЗАХСТАНА, КИРГИЗИИ И ТУРЦИИ

СЕРГЕЙ ВАРДАНЯН

Резюме

Часть амшенских армян, в XVIII в. насильственно принявших ислам в Османской Турции, в XIX в. переселилась из провинции Амшен Трабзонской губернии и в настоящее время живет в Турции, в провинциях Хопа и Борчка губернии Ардвин, провинциях Карасу и Коджаали губернии Сакарья, провинции Акчакоджа губернии Дюздже. Из Аджарии, перешедшей в 1878 г. под власть России, исламизированные амшенцы в 1944 г. были высланы в Казахстан и Киргизию. В течение последних 3-4 десятилетий они эмигрируют из Казахстана и Киргизии в Краснодарский край, Ростовскую и Воронежскую область Российской Федерации. Сегодня в разных странах проживают приблизительно 45-50 тысяч амшенских армян-мусульман, умеющих общаться своим говором «амшецнак» на диалекте Амшена. Много слов и топонимов «амшецнак» употребляют также туркоговорящие, насильственно исламизированные амшенские армяне, проживающие в Турции, в провинциях Хемшин (Амшен), Чамлыхемшин, Икиздере, Чаели, Фндкли губернии Ризе, провинциях Аракли, Сюрмене и других провинциях Трабзонской губернии, провинциях ŸЯкутие, Тортум, Испир и других провинциях губернии Эрзурум. Амшенские армяне-мусульмане Казахстана, Киргизии и Турции употребляют ряд армянских слов, которые не встречаются на других армянских диалектах или встречаются, но имеют другой смысл.

ABOUT SOME ARMENIAN WORDS WRITTEN FROM MUSLIM HAMSHENTSI ARMENIANS OF KAZAKHSTAN, KYRGYZSTAN AND TURKEY

SERGEY VARDANYAN

Summary

A part of the Hamshentsi Armenians, who were forcibly Islamized in Ottoman Turkey during the 18th century and who left Hemshin (Hamshen) district of Trabzon Province in the 19th century, nowadays live in Hopa (Khopa) and Borchka districts of Ardvin Province of Turkey; in Karasu and Kojaali districts of Sakarya Province; in Akchakoja district of Dyuzje Province; and also in Kazakhstan and Kyrgyzstan, where they were exiled from Adzharia in 1944. During the last 3–4 decades they emigraed to Krasnodar, to Rostov and to Voronezh Regions of the Russian Federation, from Kazakhstan and Kyrgyzstan. Today about 45–50 thousand Muslim Hamshentsi Armenians communicating in native dialect, in their subdialect ‘Hamshetsnak’, live in different countries of the world.

In addition to Armenian-speaking Hamshentsi Armenians a number of “Hamshetsnak” words and toponyms are used also by Islamized Turkish-speaking Hamshentsi Armenians of Hemshin (Hamshen), Chamlihemshin, Ikizdere, Chayeli, Fndkli, Ardeshen, Pazar districts of Rize Province, as well as of Arakli, Syurmene and other districts of Trabzon Province, of Yakutiye, Tortum, Ispir and other districts of Erzurum Province of Turkey.

Заметки

[←1]

Ձայն համշենական (ժողովածու), հ. 3, կազմեց, խմբագրեց, առաջաբանը գրեց և ծանոթագրեց Ս. Վարդանյանը, Երևան, 1989, էջ 207, Ս. Վարդանյան. Կրոնափոխ համշենահայերի բարբառը, բանահյուսությունը և երգարվեստը (նյութեր և ուսումնասիրություններ), Երևան, 2009, էջ 73–76:

[←2]

Ձայն համշենական (ժողովածու), հ. 3, էջ 209, 210, 239:

[←3]

“Hemşinin  Sesi” (Ankara), 1969, № 1, s. 11.

[←4]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, Երևան, 2001, էջ 377:

[←5]

Ն. Խտշեան. Պոնտական գաւառաբարբառներէն նշխարք.– «Հանդէս ամսօրեայ» (Վիեննա), 1895, - 6, էջ 183:

[←6]

Նույն տեղում, էջ 185:

[←7]

Բ. Կիւլէսէրեան. Ճանիկի վիճակին մէջ գտնուող համշէնցիներու գաւառաբարբառը. – «Բիւրակն» (Կ. Պոլիս), 1899, -31–32, 35, 38–39, 41, 44, 47–48, 49, 1900, - 1, 2, 3, 4, 6, 8:

[←8]

Նույն տեղում, 1900, - 4, էջ 62:

[←9]

Նույն տեղում:

[←10]

Հ. Աճառեան. Հայ բարբառագիտութիւն. ուրուագիծ եւ դասաւորութիւն հայ բարբառների (բարբառագիտական քարտէսով).– Էմինեան ազգագրական ժողովածու, հ. Ը, Մոսկուա – Նոր-Նախիջեւան, 1911, էջ 178–195:

[←11]

Հ. Աճառեան. Հայերէն գաւառական բառարան.– Էմինեան ազգագրական ժողովածու, հ. Թ, Թիֆլիս, 1913, էջ 966:

[←12]

Հ. Աճառյան. Քննություն Համշենի բարբառի, Երևան, 1947:

[←13]

Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի, հ. երկրորդ, Վենետիկ, 1837, էջ 930:

[←14]

Նույն տեղում:

[←15]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն: Նախագրային շրջան, Երևան, 1987, էջ 149, 259, նույնի՝ Հայերեն ստուգաբանական բառարան, Երևան, 2010, էջ 757:

[←16]

Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. 1, Երևան, 1971, էջ 368, 369, Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, էջ 131, 174, 208, 276, նույնի՝ Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 106:

[←17]

Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան, հ. 4, Երևան, 1980, էջ 543:

[←18]

Ս. Վարդանյան. Կրոնափոխ համշենահայերի բարբառը, բանահյուսությունը և երգարվեստը (նյութեր և ուսումնասիրություններ), էջ 322, 391:

[←19]

Բ. Կ ի ւ լ է ս է ր ե ա ն. Ճանիկի վիճակին մէջ գտնուող համշէնցիներու գաւառաբարբառը.– «Բիւրակն», 1899, -44, էջ 700:

[←20]

Հ. Աճառեան. Հայերէն գաւառական բառարան, էջ 509, 510:

[←21]

Հ. Աճառյան. Քննություն Համշենի բարբառի, էջ 261:

[←22]

U. B i r y o l. Kaςkarlar’da Bulut Olsam, Ankara, 2011, s. 204.

[←23]

Ե. Լալայան. Երկեր, հ. 1, Երևան, 1983:

[←24]

Ղազար-Չարըգ. Յուշամատեան Բարձր Հայքի. Կարինապատում, Պէյրութ, 1957:

[←25]

Առակներ, ավանդություններ, անեկդոտներ (Ախալցխայի բարբառով), գրի առավ Ստ. Մալխասյանց, Երևան, 1958:

[←26]

Վ. Բդոյան. Ջավախքի հայոց ազգագրությունը և ժողովրդական բանարվեստը, Երևան, 2014:

[←27]

Հայ ժողովրդական հեքիաթներ, հ. 4, Երևան, 1963:

[←28]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Ա, Երևան, 2001, հ. Գ, Երևան, 2004:

[←29]

Հ. Մկրտչյան. Կարնո բարբառը, Երևան, 1952:

[←30]

Հ. Յ. վ. Հուլունեան եւ Հ. Մ. վ. Հաճեան. Յուշամատեան Խոտորջուրի, Վիեննա, 1964, էջ 437:

[←31]

Ս. Վարդանյան. Նոր գրառումներ Արդվինի նահանգի Բորչքա քաղաքում.– «Ձայն համշենական» (Երևան), 2014, - 9–10:

[←32]

U. B i r y o l. Kaςkarlar’da Bulut Olsam, s. 198.

[←33]

I. K a r a c a. Hemşin. Tarih, Dil, Gelenek ve Görenekler, Istanbul, 2006, s. 124.

[←34]

H. A k s u, H. A k ջ i ջ e k, M. Ճ z k a n. Latin Harfleri Ile Hemşince Yazım (Ճnerisi.– “Bir Yaşam”, Hopa), 2010, № 8, s. 33. «Բիր Յաշամ» ամսագրի գլխ. խմբագիր Ջեմիլ Աքսուն մեզ ասաց, որ ինքը, այսպես ասած, ժողովրդական ստուգաբանությամբ, միշտ կարծել է, որ կրիաներին «ցանց», «ցանձ» են ասում, որովհետև նրանք «ցաձ» են, այսինքն` ցածր են:

[←35]

Հեղինակները, մասնավորապես, առաջարկում էին ձ հնչյունի համար գրել «dz», ց հնչյունի համար` «tz», իսկ ծ հնչյունի համար` «ts»:

[←36]

Հ. Աճառյան. Н. Марр – Грамматика чанского (лазского) языка. СПб., 1910.– «Արարատ» (Վաղարշապատ), 1911, - 5, էջ 414–420:

[←37]

Նույն տեղում, էջ 419:

[←38]

Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. 4, Երևան, 1979, էջ 450, 451:

[←39]

Büyük Lazca Sözlük [Didi Lazuri Nenapuna], Lazca-Türkçe/Türkçe – Lazça, Istanbul, 2007, s. 977.

[←40]

Գ. Ջահուկյան. Հայերեն ստուգաբանական բառարան, էջ 742:

[←41]

Ռուս-հայերեն բառարան, Երևան, 1968, էջ 1133, Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 4, Երևան, 1978, էջ 707–708:

[←42]

A. G e n ç. Çalışkan Kadınlar Ülkesi; Hemşin, Istanbul, 2005, s. 116.

[←43]

U. B i r y o l. Kaςkarlar’da Bulut Olsam, s. 208.

[←44]

Հ. Աճառեան. Հայերէն գաւառական բառարան, էջ 405, նույնի՝ Հայերեն արմատական բառարան, հ. 2, Երևան, 1973, էջ 257:

[←45]

Ս. Վարդանյան. Կրոնափոխ համշենահայերի բարբառը, բանահյուսությունը և երգարվեստը (նյութեր և ուսումնասիրություններ), էջ 292, 358:

[←46]

Ս. Վարդանյան. Կրոնափոխ համշենահայերի երգերը և զրույցները.–»Ձայն համշենական», 2012, - 5–6:

[←47]

Ս. Վարդանյան. Կրոնափոխ համշենահայերի բարբառը, բանահյուսությունը և երգարվեստը (նյութեր և ուսումնասիրություններ), էջ 325, 372:

[←48]

Հ. Աճառեան. Հայերէն գաւառական բառարան, էջ 1077, նույնի՝ Հայերեն արմատական բառարան, հ. 4, էջ 513:

[←49]

Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Է, Երևան, 2012, էջ 22:

[←50]

Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. 4, էջ 512:

[←51]

Նույն տեղում, էջ 512–514:

[←52]

Ս. Վարդանյան. Թուրքիայի Արդվինի նահանգի Խոփայի և Բորչքայի գավառներում. – «Ձայն համշենական», 2011, - 9–10:

[←53]

G. D u m é z I l. Notes sur le parler d’un Arménien musulman de Hemşin. - Mémoires de L’Académie Royale de Belgique, Classe des Lettres, t. LVII, fascicule 4, Bruxelles, 1964, p. 15.

[←54]

B. V a u x, S. La P o r t a, E. T u c k e r. Ethnographic Materials from the Muslim Hemshinli with Linguistic Notes.– Annual of Armenian Linguistics, volume 17, Cleveland State University, 1996, pp. 40–41.

[←55]

Ս. Վարդանյան. Կրոնափոխ համշենահայերի բարբառը, բանահյուսությունը և երգարվեստը, էջ 232, 326, 347:

[←56]

Հ. Պետրոսյան, Ս. Գալստյան, Թ. Ղարագյուլյան. Լեզվաբանական բառարան, Երևան, 1975, էջ 143–144: