«ՆԻԿՈԴԻՄՈՍԻ ԱՎԵՏԱՐԱՆԸ» («ԳՈՐԾՔ ՊԻՂԱՏՈՍԻ»)  ԵՎ ԴՐԱ ՀԱՅԵՐԵՆ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՄԱՐԻ ՄԱՄՅԱՆ

«Գործք Պիղատոսի[1]« պարականոն գրվածքը, որտեղ տեղ են գտել Հիսուսի դատավարության, խաչելության և հարության մասին աստվածաշնչյան ու արտասուրբգրային ավանդությունները, համաշխարհային գրականության մեջ հայտնի է նաև «Նիկոդիմոսի ավետարան» (“Evangelium Nicodemi”) անվամբ: Այս խորագրով անվավերականին հանդիպում ենք XIII դ. սկսած, ինչը ցույց է տալիս, որ «Նիկոդիմոսի ավետարան» անվանումը հետագայի նորամուծություն է[2]: Շփոթությունից զերծ մնալու համար հարկ ենք համարում նշել, որ «Նիկոդիմոսի ավետարան» անվամբ հիմնականում բնորոշվում են պարականոնի այն տարբերակները, որոնք ներառում են նաև գրվածքի երկրորդ՝ Քրիստոսի «Էջքը դժոխք» (“Descensus ad Infernos”) հատվածը[3]: Այս խորագիրը հատուկ է լատիներենով պահպանված բնագրերին[4] ու դրանցից արևմտաեվրոպական այլ լեզուների թարգմանված հետագա խմբագրություններին, որոնց սովորաբար կցված է լինում նաև Կլավդիոս կայսերն ուղարկված թուղթը[5]:

Հունարեն ձեռագրերում «Էջքը դժոխք»-ն առկա է միայն լատինականից ազդված հետագայի ընդօրինակություններում, որոնց թիվն անհամեմատ քիչ է[6], իսկ ասորերեն, ղպտերեն, եթովպերեն, արաբերեն ու հայերեն[7] ձեռագրերում այն մինչ օրս չի հայտնաբերվել[8]:

Որոշ գրչագրերում պարականոնը վերնագրված է «Աւետարան Նազովրացւոց» (“Evangelium Naaraeorum”), իսկ Օքսֆորդում պահվող լատիներեն ձեռագրերից մեկում այն ունի «Աւետարան Նազովրացւոց ըստ Նիկոդիմեայ» հավելվածը[9]: Ըստ նշանավոր հայագետ Բ. Սարգիսյանի, նման շփոթմունքն առաջացել է այն ժամանակ, երբ լատին ընդօրինակողը, հանդիպելով պարականոնին առանց խորագրի, ենթադրել է, որ այն Հերոնիմոսի ձեռքով լատիներենի թարգմանված, ապա անհայտացած «Նազովրեցիների ավետարան»-ն է, սակայն առաջաբանում կարդալով նաև Նիկոդիմոսի անունը՝ վերջինիս է վերագրել ավետարանի գրությունը[10]:

Վերոնշյալ խորագրերից բացի, ելնելով այս պարականոն գրվածքի բովանդակությունից, այն անվանում են նաև «Չարչարանքի ավետարան»[11]:

Նկատենք, որ ստորև կկիրառենք պարականոնի առավել մեծ ճանաչում ունեցող «Գործք Պիղատոսի» անվանումը, իսկ «Էջքը դժոխք» հատվածին անդրադառնալիս կօգտագործենք պարականոնի «Նիկոդիմոսի ավետարան» խորագիրը:

«Գործք Պիղատոսի» գրվածքի հեղինակային պատկանելության ու վավերականության հետ կապված հարցերում ուսումնասիրողները միակարծիք չեն: Դեռևս հստակեցված չեն այս պարականոնի նախնական լեզուն[12] և ծագման ժամանակաշրջանը: Գրվածքի հունարենով ու լատիներենով պահպանված «Նախադրություն»-ից տեղեկանում ենք միայն, որ Թեոդոսիոս Մեծի հյուպատոսության տասնյոթերորդ և Վաղենտինոս V-ի իններորդ տարում (տարբեր տվյալներով նրանց կառավարման տարեթվերը տատանվում են 405–420 թթ. միջև) գրությունը հայտնաբերվել ու եբրայերենից հունարենի է թարգմանվել Անանիաս կամ Ենիաս անունով նորադարձ հրեայի ձեռքով, ով իրեն անվանում է պրոտեկտոր:  Թարգմանիչը, ով, ըստ էության, նաև երկի խմբագիրն է, որևէ այլ տեղեկություն չի տալիս ո՛չ իր ծագման, ո՛չ էլ «Գործք Պիղատոսի «-ի հայտնաբերման վայրի մասին:

«Գործք Պիղատոսի»-ն մանրազնին ուսումնասիրության է ենթարկել գերմանացի նշանավոր գիտնական Կ. Տիշենդորֆը՝ քննության առնելով իր ժամանակ հայտնի հունարեն, լատիներեն, ղպտերեն բազմաթիվ ձեռագրեր: Նա ընդարձակ ներածությամբ հրատարակել է բնագրի հունարեն և լատիներեն թարգմանությունները[13]: Գիտնականի կարծիքով գրվածքի «Նիկոդիմոսի ավետարան» անվանումը, ամենայն հավանականությամբ, պատկանում է կարոլինգյան դարաշրջանին (751–987 թթ.)[14]: Կ. Տիշենդորֆը պարականոնի ծագումը վերագրում է II դ. սկզբին՝ հենվելով Հուստինոս Վկայի (100–165 թթ., Ջատ. 1, 35; 48[15]) ու Տերտուլիանոսի  (շուրջ 155–240 թթ., Ջատ. 21[16]) վկայությունների վրա, ըստ որոնց քրիստոնյա այս ջատագովներն արդեն  II դ. տեղյակ են եղել նման գրության մասին: Այս տեսակետը, սակայն, միանշանակ չի ընդունվել ուսումնասիրողների կողմից[17]: Գերմանացի հայտնի աստվածաբան Ա. Հառնակն առաջ է քաշել մեկ այլ վարկած, ըստ որի` Հուստինոս Վկայից ու Տերտուլիանոսից փոխառյալ հատվածները, որոնց չափազանց մեծ կարևորություն է տալիս Կ. Տիշենդորֆը, «Գործք Պիղատոսի»-ից չէին կարող վերցվել: Առաջին դարերի քրիստոնյա ջատագովները չէին կարող այս անկանոն գրությունն աչքի տակ ունենալ, քանի որ գրվածքի մասին հնագույն վկայությանը հանդիպում ենք միայն Եպիփան Կիպրացու «Յաղագս Հերձուածողաց» երկում[18]: Ա. Հառնակի այս տեսակետը ճանաչում է գտել նաև այլ ուսումնասիրողների կողմից, ըստ  որոնց սխալմունք է կարծելը, թե Տերտուլիանոսի հիշատակած «Գործք Պիղատոսի»-ն վավերական գրություն է: Նա, ինչպես և Հուստինոս Վկան, կարող էին միայն ենթադրել, որ հռոմեական արխիվում Պիղատոս Պոնտացու կողմից Տիբերիոս կայսերն ուղղված պաշտոնական ուղերձ պիտի պահվեր[19], ինչպես դա ընդունված էր հռոմեական աշխարհում, սակայն իրենց ձեռքի տակ նման փաստաթուղթ չեն ունեցել:

Ըստ մեկ այլ հետազատողի՝ ֆրանսիացի գիտնական Ա. Մորիի, երկի թարգմանչի Անանիաս կամ Ենայիաս անվանումը հունական ծագում ունի: Պարականոնի թարգմանիչը ներկայանում է որպես քրիստոնեություն ընդունած հրեա: Նրա կարծիքով երկի թարգմանիչը եբրայերենին չի տիրապետել, թեև «Նախադրություն»-ում նշում է, թե երկը  հունարենի է թարգմանել հենց այդ լեզվից: Քրիստոնեություն ընդունած հրեաներին թարգմանիչը վերագրում է լատինական այնպիսի անուններ, որոնք հրեաների մեջ առհասարակ կիրառություն չեն ունեցել[20]: Միաժամանակ այս անկանոն երկում հաճախ ենք հանդիպում վերամշակված հագգադական[21] ավանդությունների, ինչից կարելի է եզրակացնել, որ հեղինակը քաջատեղյակ է եղել հրեական կրոնական ու աշխարհիկ գրականությանը, թեև երբևէ Հրեաստանում չի ապրել [22]: Ըստ Ա. Մորիի տեսակետի՝ պարականոնի առաջին խմբագրությունը կատարվել է V դ. սկզբին:

Հետաքրքրական է նաև պարականոնի հավանական թարգմանչի մասին Բ. Սարգիսյանի դիտարկումը: Ըստ հայագետի, այն սուրբ Եպիփան Կիպրացին է (315–403 թթ.)[23]: Այս եզրակացությանը Բ. Սարգիսյանը հանգել է նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ թարգմանչի նշած ժամանակն ու հրեական ծագում ունենալը համապատասխանում են Ղուկիանոս անապատականի կողմից նրա քրիստոնեություն ընդունելուն ու մկրտվելուն[24]: Եպիփան-ը մկրտության ժամանակ հեղինակի ստացած հունական անունն է, իսկ նրա հիշատակած Անանիաս-ը մինչև մկրտվելն ունեցած նախկին հրեական անվանումն է: Եպիփանը, ըստ ուսումնասիրողի, ի մի է բերել Պիղատոսի ցաքուցրիվ հիշատակարանները և դրանց համար առանձին առաջաբան ու վերջաբան գրել: Նա նաև մարգարեներից ու նահապետներից բազմաթիվ մեջբերումներ է արել՝ դրանցով հարստացնելով Հիսուսի աստվածությունը վկայող բացահայտ փաստարկները, որոնք գուցե և նախկինում գոյություն չեն ունեցել:

«Պիղատոսի Գործք»-ը, ինչպես առհասարակ պարականոն գրվածքները, սնվել է սուրբգրային պատմություններից, միաժամանակ համեմվել զանազան այլ պատումներով, սակայն  պատմական ինչ-ինչ տեղեկություններ պարունակելու և Նոր Կտակարանի հետ ունեցած սերտ աղերսների շնորհիվ այն մեծ ժողովրդականություն է վայելել: Այս գրվածքը, թեև ճանաչվել է որպես անկանոն գրություն, երբևէ չի ընդգրկվել ո՛չ Գելասիոս I-ին պապին (492–496 թթ.) վերագրվող արգելված գրքերի Դեկրետում (“Decretum pseudo-Gelasianum”)[25], ո՛չ Նիկեփոր պատրիարքի (806–815 թթ.) «Ժամանակագրության»-ը կցված պարականոնների շարքում[26], և ո՛չ էլ անկանոն գրքերի հայկական ցանկերում (ինչպես օրինակ՝ Սամուել Անեցու հիշատակած նեստորական գրքերի ցանկն ու Մխիթար Այրիվանեցու կազմած ծածուկ գրքերի ցուցակը[27]):

Պարականոնի վավերական լինելու տեսակետը պաշտպանողները հենվում են այն հանգամանքի վրա, որ այստեղ տեղ գտած իրադարձությունները, այն է՝ հրեա քահանաների, իշխանների ու Պիղատոսի ներկայությամբ իրականացված Հիսուսի դատավարությունը, ապա Նրա հարությանը հաջորդած եղելությունների երկար ու մանրազնին քննությունը, կարծես թե, համահունչ են ինչպես նորկտակարանյան ավանդությանը, այնպես էլ պատմական տվյալներին: Լիովին ընդունելի է նաև այն, որ Հիսուսին արդարացնելու մղումով դատավարությանն ու հետագա քննարկումներին մասնակից լինեին նաև Նրա ծածուկ հետևորդները, ինչպես օրինակ՝ Հովսեփիոս Արիմաթացին, Նիկոդիմոսը, Կոռնելիոս հարյուրապետն ու պահապան զինվորները, հարություն առած Ղազարոսը, բժշկված անդամալույծը, կաղերն ու կույրերը, որոնք բոլորն էլ դարձել էին Հիսուսի հրաշագործությունների անմիջական վկաները[28]: Պիղատոսը, մի կողմից համոզված լինելով, որ Հիսուսն անմեղ է, մյուս կողմից վախենալով հռոմեական զորքի ամբաստանություններից՝ ըստ հռոմեական օրենսդրության, պիտի որ դիվանական գործ կազմեր, այնտեղ ի մի բերեր բոլոր հարցաքննություններն ու վկայությունները և ինքնագիր նամակով այն հղեր Տիբերիոս կայսերը: Այս դիվանական գործն էլ հետագայում ստացել է «Յիշատակարանք Պիղատոսի» անվանումը[29]: Այս տեսության կողմնակիցները պարականոնն արժևորում են նախ և առաջ այն հանգամանքով, որ գրվածքը հնարավորություն էր տալիս քրիստոնյա ջատագովներին վկայակոչելու մի պաշտոնական փաստաթուղթ, որը չի գրվել նախանձախնդիր քրիստոնյայի ձեռքով, ով փորձել է ցույց տալ իր դավանանքի ճշմարտացիությունը, այլ կազմվել է ըստ հեթանոս դրածո պաշտոնյա-ականատեսի հուշերի արձանագրության: Գրվածքի հեղինակը չի ճանաչել իրական Աստծուն, բայց լսել ու տեսել է Աստծու Որդուն[30]: Հետագայում «Գործք Պիղատոսի»-ն վերածվել է պաշտպանական կարևոր զենքի, որ օգտագործվել է քրիստոնյաների հալածանքների ժամանակ՝ հավաստելու, որ Տիբերիոս կայսրն ինքը եղել է քրիստոնյաների կողմնակիցը[31]:

Պարականոնի վավերական լինելը փաստարկվում է նաև նրանով, որ քրիստոնյաների դեմ Մաքսիմիանոս կայսեր (235–238 թթ.) հալածանքների ժամանակ շրջանառության մեջ է դրվել «Գործք Պիղատոսի» նույնանուն կեղծ գրությունը[32], ինչի մասին վկայություն ունի Եվսեբիոս Կեսարացին (265–340 թթ.). «Յօդեցին ապա և յիշա-տակարան ինչ Պիղատոսի զդատակնքոյն Փրկչին մերոյ՝ լի հայհոյութեամբ զՔրիստոսէ. և իբրև ի կամաց անտի թագաւորին առաքեցին ընդ ամենայն գաւառս իշխանութեան նորա, հրամայեալ գրով եթէ յամենայն տեղիս  ի քաղքաս, ի շէնս, ի յագարակս դիցեն զայն հրապարակաւ յայտնի, և զի  ի դպրոցս ուր ուսանն մանկունք զդպրութիւն,  փոխանակ ուսման յայն թևակոխեսցեն, և յուշի կալեալ զայն արտասանեսցեն»[33]: Եթե պարականոնն արդեն III դ. գոյություն չունենար ու այդքան մեծ ժողովրդականություն չվայելեր, ապա հազիվ թե այն կեղծեին:

«Գործք Պիղատոսի» պարականոնի հայերեն տարբերակն Արևմուտքին հայտնի է առավելապես նշանավոր հայագետ Ֆ. Կոնիբերի թարգմանության շնորհիվ: Փարիզի ազգային թանգարանի - 110 (1194 թ.) և - 178 (XII դ.)[34] Երուսաղեմի Մատենադարանի -1ա (1417 թ.), Վենետիկի Մատենադարանի - 104 (XV–XVI դդ.)[35] ձեռագրերում պահպանված հնագույն տեքստերի հիման վրա մեծանուն գիտնականը, առանց ներկայացնելու հայերեն բնագիրը, գրվածքը հրատարակել է  հունարեն ու լատիներեն համեմատական թարգմանություններով (1896 թ.)[36]: Երկու տարի անց, 1898 թ. Մխիթարյան միաբանության հայրերը հինգ ձեռագրերի հիման վրա (այդ թվում՝ Կոնիբերի օգտագործածները)  հրատարակել են «Յիշատակարանք Պիղատոսի», «Պատմութիւն վասն թաղմանն եւ յարութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ» և «Թուղթ Պիղատոսի առ Տիբեր» (երկու օրինակներով) շարքը, որոնք մաս են կազմում մեկ ամբողջական պարականոնի[37]: Հայերեն «Գործք Պիղատոսի» երկը ամբողջական հրատարակության է պատրաստում ֆրանսիացի հայագետ Բ. Ութիեն:

Պարականոնի հայերեն թարգմանության ժամանակը հստակեցված չէ, սակայն՝ հաշվի առնելով միջնադարում գրվածքի ունեցած մեծ ժողովրդականությունը, Ֆ. Կոնիբերը ենթադրել է, որ հայերեն նախնական թարգմանությունը կատարվել է հունարեն[38] Ա խմբագրությունից[39]՝ հավանաբար 650-ական թվականներին[40]:

«Գործք Պիղատոսի»-ի հայերեն թարգմանությունն ու հետագայի խմբագրություններն աչքի են ընկնում մի շարք առանձնահատկություններով: Դրանք արտացոլում են պարականոնի նախնական տարբերակը, որից բացակայում է հունարեն ու լատիներեն տեքստերում առկա «Նախադրություն»-ը[41], և ի տարբերություն վերջինների՝ հայերեն թարգմանության մեջ առկա հավելումները պատմական իրադարձություններ չեն հաղորդում:

Գրվածքը միայն հայկական գրավոր ավանդության մեջ և մասնավորապես՝ հետագայի խմբագրություններում է, շատ հաճախ վերագրվում է Հակոբոս Տեառնեղբորը՝ «Արդարն Յակոբ կամ Յակոբոս եղբայր Տեառն, որ և Աստուածեղբայր կոչեցեալ, առաջին եպիսկոպոս աստուածակոխ քաղաքին Երուսաղէմի»[42]: Հետագայի այս վերամշակված  տեքստերը սովորաբար մեծ տարընթերցումներ ունեն հատկապես հրեաների՝ Հիսուսի դեմ մեղադրանքներ ներկայացնելու հատվածում: Այսպես՝ Հիսուսի դատավարության ժամանակ Նա մեղադրվում է հրաշագործությունները սատանայական հնարքներով իրագործելու մեջ. «Ասէ Պիղատոս. այդ բանդ ոչ իցէ դիւահարի, այլ զօրութեամբ ասկղիպաւ և ագղիպաւ առնէ զամենայն»[43] (լատ.՝ Aesculapius, հուն.՝ Ασκληπιός): Ասկղիպիոս-ը հռոմեական դիցաբանության մեջ բժշկության աստվածն էր, իսկ ինչ վերաբերում է Ագղիպիոս աստծուն, ապա նրա մասին հիշատակությանն անվավերականում առհասարակ հանդիպում ենք միայն հայերենով պահպանված գրվածքներում:

«Նիկոդիմոսի ավետարան» անվանումը բնորոշ չէ հայերենով պահպանված պարականոնին, թեև որոշ ձեռագրերում այն վերագրվում է Նիկոդիմոսին [ինչպես օրինակ՝ Երևանի Մաշտոցի անվան Մատենադարանի (այսուհետև՝ ՄՄ) - 993, 1521, 1524]: Առհասարակ, ավետարան եզրի կիրառությունը հայ պարականոն գրականության մեջ շատ հազվադեպ է հանդիպում: Գրիչները խուսափում են ավետարան բառի կիրառումից՝ օգտագործելով պատմեալ է, հավաքեալ է, ասացեալ է եզրերը՝ ավետարանի՝ բարի լուրի իմաստը թողնելով որպես սուրբգրային մենաշնորհ: Թերևս այս առումով բացառություն է ՄՄ - 1521 ձեռագրում հանդիպող գրվածքը. «Պատմութիւն Չարչարանացն Տեառն և վկայութեան, զոր վըկայեաց առաջի Պոնտացւոյ Պիղատոսի Յաւետարանէն Նիկոդիմոսի (ընդգծումը մերն է – Մ. Մ.) գաղտ աշակերտին»[44]:

«Գործք Պիղատոսի»-ի հետագա խմբագրություններում ի հայտ են գալիս քրիստոսաբանական այնպիսի գաղափարներ, որոնք, որպես քրիստոնեական վարդապետության կարևորագույն հիմնասյուներ, ձևավորվել են միայն V դ. հետո: Այսպես օրինակ՝ պարականոնի հետագա խմբագրություններում է տեղ գտել նաև Մարիամի անաղարտ հղության մասին ուսմունքը: Ի թիվս այլ մեղքերի,  երբ հրեաները Հիսուսին մեղադրում են նաև անօրինական կապից («ի պոռնկութենէ») ծնվելու մեջ[45], դրան ի պատասխան մի խումբ «երկիւղածք» հրեաներ «աղաղակէին և ասէին միաբան, մեք չասեմք զդա ի պոռնկութենէ ծնեալ, այլ գիտեմք որ մայր դորայ Մարիամ խօսել տուաւ Յովսէփայ ի ժամ ծնընդեան նրա բազումք վկայեցին զնա թէ ի կուսութենէ (ընդգծումը մերն է – Մ. Մ.) ծնեալ եղև անարատ և անապական»[46], այնինչ ավելի վաղ խմբագրությունում նույն մեղադրանքներին հրեաները պատասխանում են. «Այդ բանդ ձեր չէ ճշմարիտ, զի հարսանիք (ընդգծումը մերն է – Մ. Մ.) լեալ են, որպես դոքա ասեն ազգակիցք ձեր»[47]: Դրանք բովանդակում են նաև այնպիսի պատմություններ, որոնք հետաքրքրական են հայ միջնադարյան իրականության մեջ հայտնի մի շարք այլ պարականոնների ուսումնասիրման տեսանկյունից[48]: Հետագայի խմբագրության լավագույն օրինակներից է XVI դ. ընդօրինակված ՄՄ

- 712 ձեռագրում պահպանված «Պատմություն Յիշատակարանաց»-ը[49]:

«Գործք Պիղատոսի»-ի հայերեն թարգմանության մաս կազմող «Պատմութիւն վասն թաղմանն եւ յարութեան Քրիստոսի Աստուծոյ մերոյ» մասը բառացի կրկնում է հունարեն բնագիրը (“Διηγησεις περι τoυ παθουσ του κυριου ημων Ιησου Χριστου και θησ αγιασ αυτου Αναστασιασ”), սակայն վերջինիս մանրագիր երկրորդ խորագիրը բացակայում է հայերենում[50]:

«Գործք Պիղատոսի»-ն հիմնականում վերաբերում է Հիսուսի  դատավարությանը և հարությանը հաջորդող իրադարձություններին, սակայն ինչպես կարելի է ենթադրել գրվածքի անվանումից, այստեղ առաջնային դերակատարություն ունի և Պիղատոսը: Պարականոնն արտացոլում է նրա կենսագրության, վախճանի, ինչպես նաև Հիսուսի դատավճռի կայացման մեջ ունեցած երկիմաստ դերակատարության հանդեպ աճող հետաքրքրությունը[51]: Առաջին քրիստոնյաները բարյացակամ վերաբերմունք են ունեցել Պիղատոսի նկատմամբ, նույնիսկ II դ. քրիստոնյա ջատագով Տերտուլիանոսը (155/165–220/240 թթ.) նրան անվանել է «քրիստոնյա ըստ համոզմունքի»[52]: Աստծո Որդուն մահվան դատապարտող Պիղատոսի զղջացող կերպարը ձևավորվել է II դ. ու նշանակալից դերակատարություն ստացել հատկապես պարականոն գրականության մեջ[53]: Որոշ քրիստոնյա համայնքներում, ինչպես, օրինակ, Եթովպական եկեղեցում, Պիղատոսն ու իր կինը սրբադասվել են[54]:

Պոնտացի Պիղատոսի առասպելախառն կերպարը լավագույնս ներկայացված է «Գործք Պիղատոսի»-ի մաս կազմող «Թուղթ Պիղատոսի դատաւորին առ Տիբերեայ կայսրն» գրվածքում[55], մի նամակագրություն, որի մասին հիշատակում է նաև «Եկեղեցական պատմութեան» հեղինակ Եվսեբիոս Կեսարացին. «Եւ արդ՝ ի հռչակել ընդ ամենայն Պաղեստին յարութեան Փրկչին մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի ի մեռելոց, Պիղատոս գրեալ առ Տիբեր կայսր յայտ առնէր…»[56]: Պիղատոսի ու Տիբերիոս կայսեր այս մտացածին թղթակցությունը թարգմանվել է հայերեն ու, ելնելով գրվածքը պարունակող բազմաթիվ հայերեն ձեռագրերի առկայությունից, մեծ տարածում է ունեցել նաև միջնադարյան Հայաստանում: Ընդ որում, հայկական գրավոր ավանդության մեջ «Թուղթ Պիղատոսի»-ն շատ հաճախ հանդիպում է որպես «Գործք Պիղատոսի»-ից անկախ միավոր:  Ընդհանուր առմամբ, «Թուղթ Պիղատոսի»-ի հայերեն թարգմանությունը կրկնում է պարականոնի այլալեզու ավանդությունները, սակայն, ի տարբերություն վերջինների, Պիղատոսի կերպարն այստեղ, կարծես թե, այնքան էլ դրական նկարագիր չունի:

Տիբերիոս կայսերն ուղղված թղթին սովորաբար հետևում է Պիղատոսի մահվան մասին պատմությունը[57]: Զանազան ավանդություններում Պիղատոսի մահվան մասին պատմվող առասպելները ստացել են տարբեր նրբերանգներ[58]: Հետաքրքրական են հայկական ավանդության մեջ տեղ գտած այն պատումները, ըստ որոնց ծովը նետվելով Պիղատոսն ինքնասպանության փորձ է անում. «Եւ զՊիղատոս ետ կապել կրկին երկաթի կապանօք և արկանել անուր ի պարանոց նորա և կապել կրկին շղթայիւքն և յղել ի Հռոմ: Եւ նաւորդացն արարեալ զհրամանս դատաւորին նաւ արկանել և տանէին ի Հռոմ: Եւ ի միում գիշերի զմտաւ ածեալ Պիղատոսի երկուցեալ ի յարքայէն Տիբերայ թէ որպէս կորուսցէ զնայ յարուցեալ ընկեց զինքն ծովն և նաւավարացն իմացեալ բռութեամբ հարին զկապանաց շղթայիցն զհետ մտեալ ի խորու ի ծովուն կապանօք հանին զնայ ի վեր և զգուշութեամբ պահեալ տարեալ հասուցին զնայ ի Հռոմ քաղաք»[59]: Մի ուրիշ տեղ՝ «Եւ նոյն ժամայն առեալ Պիղատոս՝ նաւեցին ի Հռոմ, և նա զանձն իւր ընկենոյր ի ծով, և խեղդամահ սատակեցաւ, և զԹուղթս զայս եթող վասն փառացն Քրիստոսի, որ է օրհնեալ յաւիտեանս, ամէն»[60]: Պիղատոսի ինքնասպանության մասին է գրում նաև XII–XIII դդ. պատմիչ Մխիթար Անեցին. «Եւ մինչ նաւէին ի վերայ Ովկիանոսի, ծանուցեալ զսաստիկ սպառնալիս կայսերն, անձամբ արար զվրեժ անձին իւրոյ. ընկեց զինքն ի խորս ալեացն և հեղձամաղձուկ եղեալ, սուզեցաւ յատակս անդնդոց»[61]: Այս պատմվածքը, ինչպես նաև «Գործք Պիղատոս»-ի հայերեն հետագա խմբագրությունների մաս կազմող Աբգար թագավորի ու Տիբերիոս կայսեր միջև եղած նամակագրությունը ներկայացնելիս Մխիթար Անեցին որպես հիմնական աղբյուր նշում է Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն»-ը, որից նա երբեմն օգտվում է բառացի քաղադրությամբ: Հետաքրքրական է, որ վերոնշյալ երկի համապատասխան հատվածում (որի գրության համար իր հերթին հիմք է հանդիսացել Եվսեբիոսի երկը) բացակայում է Պիղատոսի ինքնասպանության մասին տեղեկությունը[62]:

Բացի Պիղատոսի ինքնասպանությանն առնչվող պատմություններից, հայկական ավանդության մեջ տեղ են գտել նաև այնպիսի առասպելներ, որոնք պատմում են Պիղատոսի սպանության մասին:  Մի տեղ Տիբերիոսը հրամայում է գլխատել Պիղատոսին[63], իսկ ըստ «Կտակգրք»-ի՝ Պիղատոսը քարկոծվում է. «Իսկ անօրէն Պիղատոսն հրամայեաց արքայն քարկոծ առնել և հանել արտաքոյ քաղաքին ամենայն բազմութիւն քաղաքին, քարկոծեցին զնայ և ընկեցին կերակուր գազանաց և թռչնոց երկնից և այնպէս մահուամբ սատակեցաւ ամբարիշտն Պիղատոս հանդերձ խորհրդակցութեամբն սատանայիւ անօրէն խորհրդովք»[64]:

Ինչ վերաբերում է «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի Արևմուտքում մեծ ժողովրդականություն վայելած  «Էջքը դժոխք» հատվածին, դրա ծագման վերաբերյալ ևս ուսումնասիրողների կարծիքները տարանջատվում են: Ըստ որոշ հետազոտողների՝ պարականոնի առաջին և երկրորդ հատվածները պատկանում են միևնույն հեղինակի գրչին: Սակայն այս տեսակետը պակաս ընդունելի է, քանի որ երկու հատվածների միջև ոճային տարբերությունները բավական շատ են: Ըստ Ա. Հառնակի՝ «Էջքը դժոխք»-ը քաղված է II դ. գրված մի այլ պարականոնից՝ «Պետրոսի քարոզություն»-ից (“Κήρυγμα Πετρού”)[65]: Անվանի աստվածաբանը ենթադրում է, որ այս գրվածքը կարող է հետագայի հավելված լինել, սակայն քիչ հավանական է, որ այն կրի գնոստիկության ազդեցությունը: Ա. Մորին «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի «Էջքը դժոխք»-ը համարում է III–IV դդ. եկեղեցու հայրերի՝ երևութականության ուսմունքի դեմ գրված աշխատություններից արված յուրօրինակ ծաղկաքաղ, որ հետագայում կցվել է «Գործք Պիղատոսի»-ն [66]: Իսկ երկի վերագրումը Սիմեոն ծերունու հարություն առած երկու որդիներին[67]՝ ինչպես նաև վերջաբանը, որ ավարտվում է ի փառս Հիսուս Քրիստոսի Հարության, ըստ գիտնականի, բարի նպատակով արված կեղծիքներ են[68]:

«Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի «Էջքը դժոխք» հատվածի բացակայությունը պարականոնից հատուկ է  ոչ միայն հայերեն թարգմանությանը, այլ, ինչպես վերը նշվեց, Արևելյան բոլոր տեքստերին: Այս հատվածը, թվում է, մեծ տարածում չի ունեցել Արևելյան քրիստոնեության մեջ, հանգամանք, որ բավական զարմանալի է, քանի որ դժոխքի ավերման ու արդար հոգիների այնտեղից ազատագրման գաղափարը շատ հին արմատներ ունի և մեծ տարածում է ունեցել Արևելյան Եկեղեցու հայրերի երկերում[69]: Հիսուսի դժոխք իջնելու, դրա ավերման ու հոգիների ազատագրման [«Բազում մարմինք ննջեցելոց սրբոց յարեան եւ յետ Յարութեան նորա մտին ի քաղաքն սուրբ եւ երեւեցան բազմաց» (Մտթ. ԻԷ, 52)] նորկտակարանյան պատմությունները նորանոր լրացումներ են ստացել պարականոն գրականության, նախ և առաջ՝ «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ում, և մեծ ազդեցություն ունեցել  հատկապես հայ ճառագրության վրա: Հայ մատենագրության մեջ արտացոլված «Էջքը դժոխք» թեմատիկային առաջին անգամ անդրադարձել է Բ. Սարգիսյանը՝ Եղիշեին վերագրվող «Ի թաղումն Քրիստոսի» ճառն[70] ուսումնասիրելիս: Վերջինս իր ճառում ներառել է աստվածաշնչյան պատմություններ, եկեղեցու հայրերի աշխատություններից հատվածներ, իսկ Քրիստոսի՝ դժոխք իջնելու պատմության շարադրման համար «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ը եղել է Եղիշեի հիմնական աղբյուրը: Բ. Սարգիսյանը բաղդատել է Եղիշեի վերոնշյալ ճառն ու Կ. Տիշենդորֆի կողմից հրատարակված «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի լատիներեն տեքստը[71]: Համեմատությունները ցույց են տվել, որ հայ հեղինակը, ինչպես շատ այլ դեպքերում, ազատորեն է օգտվել բնագրից՝ այն փոփոխությունների ենթարկելով: Այն դեպքում, երբ պարականոնում Աստվածորդու տանելիք հաղթանակի վերաբերյալ երկար երկխոսություն է տեղի ունենում «արդար հոգիների», մասնավորապես՝ Ադամի, Աբրահամի, Իսահակի, Հակոբի, Նոյի, Աբելի, Մովսեսի, Մելքիսեդեկի, մարգարեների, Հովհաննես Մկրտչի մի կողմից և մյուս կողմից՝ մահի (դժոխքի) և նախամեղքի հայր սատանայի միջև, հայ հեղինակի երկում ամեն ինչ կենտրոնացված է միայն մարդկային ազատարարի՝ Հիսուս Քրիստոսի՝ մահվան ու դժոխքի դեմ տարած հաղթանակի վրա[72]: Նկատի ունենալով Եղիշեի «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ից տեղ-տեղ ազատ և տեղ-տեղ էլ բառացի արած փոխառությունները, հարց է ծագում, թե արդյոք Եղիշեն ուղղակիորեն օգտվել է հունական բնագրից, թե իր ձեռքի տակ ունեցել է «Էջքը դժոխք»-ի  հայերեն թարգմանությունը, որը, սակայն մեզ չի հասել (կամ՝ դեռևս չի հայտնաբերվել):

«Էջքը դժոխք»-ի թեմատիկան բավական տարածված է եղել միջնադարյան Հայաստանում[73], իսկ Եղիշեի ընդարձակ նկարագրությունը, ինչպես կարելի է ենթադրել, եզակի պատմություն չէ, որ ընդգրկել է Հիսուսի թաղումից հարությունն ընկած ժամանակաշրջանը[74]: IX դ. Զաքարիա Ձագեցի կաթողիկոսը (855–877 թթ.), ով իր երկերում խտացրել է հույն հայրերի ու ջատագովների երկերը, ոչ միայն ճանաչել է «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի խնդրահարույց հատվածը, այլ նաև ընդարձակ փոխառություններ է արել այնտեղից իր «Ի մեծի թաղման տեառն շաբաթ ճրագալոյցին»  խորագրված ճառում, ուր ներառված են Քրիստոսի դժոխք իջնելու և այն կործանելու մասին սատանայի,  դժոխքի իշխանության ու մահվան թագավորության միջև եղած երկխոսությունները[75]: Զաքարիան իր այս, ինչպես նաև «Ի չարչարանս Քրիստոսի» ճառերը գրելիս, հավանաբար, աչքի առաջ է ունեցել և՛ Եղիշեի ճառը, և՛ թե պարականոն ավետարանի հայերեն թարգմանությունը[76]: Թե՛ Եղիշեին և թե՛ Զաքարիա կաթողիկոսին ծանոթ են եղել նաև Թեոփիլոսին[77]  ու Եպիփան Կիպրացուն[78] վերագրվող ճառերը, որոնց բովանդակությունը հիշեցնում է «Էջքը դժոխք»-ը: Հարց է առաջանում, թե արդյոք հայ հեղինակներն օգտվել են պարականոնի մաս կազմող «Էջք»-ի հայերեն թարգմանությունի՞ց, թե՞ դրա նմանողությամբ գրված հունարեն ճառերից: Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ հայերեն ճառերը շատ ավելի մեծ ընդհանրություններ ունեն «Նիկոդիմոսի ավետարանի» հետ, քան հունարեն բնագրերը: Երուսաղեմի սբ. Հակոբյանց վանքում պահվող մի ձեռագրում՝ թիվ 1293-ում (1363 թ., Ղրիմ), ի թիվս այլ պարականոն ավանդույթների նշանավոր արվեստագետ Ս. Տեր-Ներսիսյանը հայտնաբերել է նաև «Պատմութիւն Յովհաննու որդոյ Զաքարիայ. «Յաղագս դժոխոցն կործանման եւ վասն սատանայի, թէ որպէս որսաց Տէր զանմարմին թշնամին եւ ազատեաց զարգելեալսն ի նմանէն» խորագրով գրվածքը, որը և հրատարակել է անգլերեն թարգմանությամբ: Տեր-Ներսիսյանն այն համեմատության մեջ է դրել Եվսեբիոս Ալեքսանդրացուն վերագրվող հունարեն մի ճառի հետ: Հունարեն ու հայերեն տեքստերի միջև  նմանություններն ակնհայտ են, միայն այն տարբերությամբ, որ, ինչպես շատ դեպքերում, այս անգամ ևս հայ թարգմանիչը ազատորեն է երկը փոխադրել հայերենի՝ դուրս թողնելով հունարենում առկա  երկար կրկնողություններն ու ներառելով առանձին գլուխներ[79]: «Պատմութիւն Յովհաննու» ճառի[80] բովանդակությունը հիշեցնում է «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի «Էջքը դժոխք»-ի պատմությունը, որ սկսվում է անդրշիրիմյան աշխարհում իրենց փրկությանն սպասող մարգարեների՝ Աստծո Որդու փրկչական գործունեության մասին բազմաթիվ վկայություններով: Հովհաննես Մկրտիչը, ում անունից պատմվում է այս առասպելը, ինչպես երկրի վրա, այնպես էլ անդրշիրիմյան աշխարհում հանդես է գալիս որպես վկա և քարոզում  Հիսուսի մոտալուտ գալստյան մասին՝ նախապատրաստելով արդարների փրկությունը: Այս ճառում Հովհաննեսը ներկայացնում է Հիսուսի կատարած հրաշքների երկար շարք, որոնց մասին նա պատմում է որպես ականատես. «Եվ իմ ձեռքերով ես մկրտեցի նրան Հորդանան գետում»[81]: Նույն խոսքերը գտնում ենք «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի «Էջքը դժոխք»-ում, սակայն հրաշքները մանրամասն ներկայացնելու Հովհաննես Մկրտչի պատրաստակամությունն առանձնահատուկ է միայն հայկական տարբերակին[82]:

Ճառի հունարեն տարբերակում անդրադարձ չի արվում Ադամին, այնինչ հայկական թարգմանության մեջ նշանակալի տեղ է հատկացվում նախամարդուն: Սրանով հանդերձ հայկական ճառը սերտ աղերսներ ունի «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի հետ[83]: Ադամը Մկրտչին է հայտնում դրախտից վտարվելու ժամանակ ուղղակիորեն Աստծուց ստացած խոստման մասին, ըստ որի՝ իր փրկությունն իրագործվելու է Մարդեղության միջոցով[84]:

Սատանայի ու անձնավորված դժոխքի[85] միջև երկխոսությունը կազմում է ինչպես պարականոն ավետարանի, այնպես էլ դրա նմանողությամբ գրված ճառերի առանցքը: Սատանայի գլխավոր գործառույթն այստեղ Հիսուսի հասարակ մահկանացու լինելն ապացուցելն է, և որպես փաստարկ նա մեջբերում է նորկտակարանյան «Տրտում է ոգի իմ մինչեւ ի մահ» (Մտթ. ԻԶ, 38) արտահայտությունը: Թեև սատանան հիշատակում է Հիսուսի կատարած բազմաթիվ հրաշքները և իր կողմից հավիտենական տանջանքների դատապարտվածներին տառապանքներից ազատելը, այնուամենայնիվ, նա համոզված է, որ իրական Աստծո Որդին մահից չէր վախենա: Հետաքրքրական է, որ այստեղ ոչ թե սատանան, այլ դժոխքն է վախենում Հիսուսից, նամանավանդ, երբ սատանան հիշատակում է Ղազարոսի հարություն առնելը[86]:

Ինչպես և կարելի էր ենթադրել, պարականոնի հեղինակն «Էջքը դժոխք» հատվածն ավարտում է դժոխքի կործանմամբ ու արդարների ազատագրմամբ՝ ևս մեկ անգամ փաստելով Հիսուսի աստվածային էությունը և մարդկանց դեպի փրկություն տանելու Նրա մեծագույն առաքելությունը:

«Նիկոդիմոսի ավետարան»-ը («Գործք Պիղատոսի») հայտնի է որպես մշակութապես ամենից հարուստ պարականոններից մեկը: Այն լայնորեն կիրառվել է միջնադարյան գրականության և արվեստի բնագավառում[87]: Ինչպես միջնադարյան մեծ տարածում ունեցող մյուս պարականոնները, այն ևս փոխակերպվել է պոեմների, բանաստեղծությունների և առհասարակ հարուստ նյութ դարձել պատկերագրության ու գեղարվեստական պատմությունների ստեղծման համար:

«EВАНГЕЛИЕ ОТ НИКОДИМА» («АКТЫ ПИЛАТА») И ОСОБЕННОСТИ АРМЯНСКОГО ПЕРЕВОДА

МАРИ МАМЯН

Резюме

Армянский перевод апокрифического сочинения «Eвангелие от Никодима» был довольно широко распространен в средневековой Армении. В свидетельствах древнейших христианских писателей этот апокриф не приписывается Никодиму: его обозначение этим именем относится к более позднему времени (XIII в.). В армянских же рукописях авторство этого сочинения в основном (особенно в поздних переработках текста) приписывается Иакову, брату Господню. «Eвангелие» состоит из двух тематически не связанных между собой частей. Первая часть апокрифа известна под названием «Акты Пилата» и посвящена допросу Иисуса, суду над ним и «Посланию Пилата императору Тиберию». Вторая часть евангелия – «Сошествие в ад» (“Descensus ad Infernos”), описывающая сошествие Христа в ад, известна только в латинских и западных переводах апокрифа. В древнейших восточных рукописях (в том числе, в армянских) и в большей части греческих кодексов она отсутствует. Однако тот факт, что в сочинении «О Погребении Господнем» (приписывается армянскому историку V века Егише) используются отрывки из этой части апокрифа, дает основание некоторым исследователям полагать, что полная версия «Eвангелия от Никодима» была переведена на армянский язык уже в V веке.

THE “GOSPEL OF NICODEMUS” (“ACTS OF PILATE”) AND THE PECULIARITIES OF ITS ARMENIAN TRANSLATION

MARI MAMYAN

Summary

The Armenian translation of the “Gospel of Nicodemus” was one of the most common apocryphal writings in medieval Armenia. The gospel is not attributed to Nicodemus in writings of ancient Christian authors: the designation of this apocryphon as “Gospel of Nicodemus” has a more recent origin (13th c.). In Armenian manuscripts (especially in later editions of the text) the authorship of the apocryphon is attributed to James, the Lord’s brother. The “Gospel” consists of two thematically unrelated parts. The first part is commonly known as the “Acts of Pilate” and is devoted to the interrogation of Jesus, his trial and the “Epistle of Pilate to Emperor Tiberius”. The second part of the apocryphon describes the descent of Christ into Hell (Descensus ad Infernos). It should be noted that the “Descent into Hell” is to be found only in Latin and Western translations of the apocryphon. In ancient oriental manuscripts (including Armenian ones) and in most of Greek texts it has not been found yet. However, the fact that some fragments of this part are used in “On Burial of the Lord” (this composition is attributed to the fifth century Armenian historian Yeghishe) gives grounds to assume that the full version of the “Gospel of Nicodemus” was translated into Armenian in the 5th century.

Заметки

[←1]

Արևելյան, այդ թվում հայերեն, ինչպես նաև հունարեն ձեռագրերում պարականոնը կրում է «Յիշատակարանք Պիղատոսի» («Υπομνήματα Πιλάτου») խորագիրը (տե՛ս Հ. Անասյան. Հայկական մատենագիտություն, Ե-ԺԸ դդ, հ. Բ, Երևան, 1976, էջ 954–958):  Երբեմն «Գործք Պիղատոսի» վերնագրով ենք հանդիպում նաև Պիղատոսի՝ Տիբերիոս կայսերն ուղղած թուղթը, որը, ըստ ավանդության, գրվել է խաչելությանը հաջորդող օրերին՝ որպես Հրեաստանում Հռոմի դրածոյի պաշտոնական արձանագրություն: Առաջին դարերում թուղթը բավական մեծ տարածում է ունեցել, անգամ հավակնել է դառնալ վավերական գրություն (տե՛ս G.  Sluter. The Acta Pilati, important testimony of Pontius Pilate, recently discovered, being his official Report to the Emperor Tiberius, concerning the Crucifixion of Christ, London, 1879, pp. 47–69): Հիշյալ աշխատության հեղինակը ընդարձակ ծանոթագրություններով և անգլերեն թարգմանությամբ հրատարակել է 1844 թ. հայտնաբերված «Պոնտացի Պիղատոսի պաշտոնական արձանագրությունը Հիսուս Քրիստոսի դատավարության ու խաչելության մասին» լատիներեն հնագույն ձեռագիրը, որն այլ կեղծ գրվածքների շարքում պահվում էր Վատիկանի առաքելական գրադարանում՝ «Տիբերիոս կայսեր դատավարություն»-ը ընդհանուր խորագիրը կրող հավաքածուի մեջ: Այս թուղթը, սակայն, էականորեն տարբերվում է հայերեն ձեռագրերում պահպանված «Թուղթ Պիղատոսի Դատաւորի առ Տիբերիոս կայսեր» պարականոն գրվածքից [տե՛ս Ե. Տայեցի. Թանգարան հայկական հին եւ նոր դպրութեանց, հ. Բ, Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց (այսուհետև՝ Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց), Վենետիկ, 1898, էջ 359, 379]:

[←2]

Ph. Schaff. The Ante- Nicene Fathers, The Writings of the Fathers Down to A.D. 325, The Twelve Patriarchs, Excerpts and Epistles. The Clementia, Apocrypha, Decretals, Memoirs of Edessa and Syriac Documents, Remains of the First Ages, vol. VIII, Michigan, 1951, pp. 353–354.

[←3]

VI դ. շարադրված «Ֆրանկաց պատմութեան» երկի հեղինակն անդրադարձել է «Գործք Պիղատոսի» գրությանը, սակայն նա չի հիշատակում «Էջքը դժոխք»-ը, ինչից կարելի է ենթադրել, որ պարականոնը, թեև արդեն այս ժամանակահատվածում բավական հայտնի է եղել Արևմուտքում, սակայն դեռևս իր մեջ չի ներառել «Էջքը դժոխք»-ը (տե՛ս Gregory of Tours. History of the Franks, New York, 1916, p. 11):

[←4]

Պարականոնի լատիներեն տեքստի հրատարակությունը տե՛ս Codex apocryphus Novi Testamenti. The uncanonical Gospels and other writings, referring to the first ages of Christianity; in the original languages: collected together from the editions of J. Fabricius, A. Thilo, J. Giles, London, 1852.

[←5]

Հայերեն ձեռագրերում Պիղատոսի նամակի հասցեատերը Տիբերիոս կայսրն է, սակայն հայերենով պահպանված «Գործք Պետրոսի և Պաւղոսի առաքելոց»-ի անհայտ հեղինակը նույնպես հիշատակում է Պիղատոսի՝ Կլավդիոս կայսերն ուղարկված նամակը [տե՛ս Ք. Չրաքեան. Թանգարան հայկական հին եւ նոր դպրութեանց, հ. Գ, Անկանոն գիրք առաքելականք (այսուհետև՝ Անկանոն գիրք առաքելականք), Վենետիկ, 1904, էջ 12]:

[←6]

I. Zbigniew. “The Evangelium Nicodemi in the Latin Middle Ages” in The medieval Gospel of Nicodemus, texts, intertexts, and contexts in Western Europe,  Arizona, 1997, p. 48.

[←7]

Արդարների՝ դժոխքից ազատագրման մասին ակնարկ կա միայն հայկական «Թուղթ Պիղատոս դատաւորի առ Տիբեր կայսր»-ի մեջ. «Եւ բազում մեռեալք յարեան, որպէս Հրէայք վկայեցին, թէ Ահաւասիկ տեսաք զԱբրահամ և զԻսահակ և զՅակոբ հանդերձ երկոտասան նահապետք» (տե՛ս Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 367):

[←8]

«Գործք Պիղատոսի»-ի արևելյան լեզուներով պահպանված տեքստերը հրատարակվել են XX դ. սկզբին: Ասորերեն տեքստը լատիներեն ծանոթագրությամբ և նախաբանով տե՛ս I. Rahmani. Apocryphi Hypomnemata domini nostri seu Acta Pilati, Antiqua Versio Syriaca.– Studia Syriaca, vol. 2, Monte Libano, 1908, իսկ ղպտերենը՝ E. Revillout. Les Apocryphes Coptes.– Patrologia Orientalis, vol. 2, Paris, 1907, pp. 123–173.

[←9]

Տե՛ս I. Zbigniew. Նշվ. աշխ., էջ 77:

[←10]

Բ. Սարգիսեան.  Եղիշէի եւ Զաքարիա կաթողիկոսի «Ի թաղումն Քրիստոսի» ճառերն եւ Նիկոդիմոսի աւետարանը, Վենետիկ, Ս. Ղազար, 1910, էջ 14:

[←11]

Հայերեն ձեռագրերում  նույնպես պարականոնին հիմնականում հանդիպում ենք «Կտակ չարչարանաց» կամ «Պատմութիւն չարչարանաց» անվանումներով:

[←12]

Քանի որ այս գրությունը հռոմեական պաշտոնական արձանագրություն է, որոշ ուսումնասիրողներ «Գործք Պիղատոսի»-ի նախնական լեզուն համարել են լատիներենը, թեև հետազոտությունները ցույց են տվել, որ այն գրվել է հունարենով (տե՛ս Apocryphal Gospels, Acts and Revelations, trans. by A. Walker, Edinburgh, 1870, pp. XI–XII.  Տե՛ս նաև՝  Ph. Schaff. The Ante-Nicene Fathers, vol. VIII, The Writings of the Fathers Down to A.D. 325 The Twelve Patriarchs, Excerpts and Epistles, The Climentia, Apocrypha, Decretals, Memoirs of Edessa and Syriac Documents, Remains of the First Ages, Michigan, 1951, pp. 353–354):

[←13]

C. Tiscendorf. Evangelia Apocrypha (sec. ed.), Leipzig, 1876, Prolegomena, pp. LIV–LXXXIV. Սույն հրատարակության 210–332 էջերում զետեղված են հունարեն “Acta Pilati”-ի Ա և Բ, իսկ էջ 333–434-ում՝ լատիներեն “Gesta Pilati”-ի Ա և Բ  տարբերակները,  որոնց հաջորդում են հունարեն “Αυαφορά Πιλατού”-ն (435) և “Пαράδοσις Πιλατού”-ն (էջ 449), իսկ էջ 471-ից շարադրել է լատիներեն՝ “Vindicta Salvatoris”-ը և այլն:

[←14]

Բ. Սարգիսեան.  նշվ. աշխ., էջ 12–13:

[←15]

Ph. Schaff. The Ante-Nicene Fathers, vol. I, The Apostolic Fathers, Justin Martyr, Apology 1, 35, pp. 175, 179.

[←16]

T. Bindley. The Apology of Tertullian for the Christians, chap. 21, Oxford, 1890, p. 44.

[←17]

H. Cowper. The Apocryphal Gospels and Other Documents Relating to the History of Christ, London, 1870, p. 228.

[←18]

î»°ë A. Harnack. Die Chronologie der altchristlichen Literatur bis Eusebius, Leipzig, 1897, I Band, S. 603–611.

[←19]

J. B. Lightfoot (bishop of Durham). The Apostolic Fathers, vol. 2, London, 1889, p. 55.

[←20]

Բ. Սարգիսեան. նշվ. աշխ., էջ 12: Սրա մասին ավելի մանրամասն տե՛ս De l’vangile de NicodՌme, de la date de cet ouvrage et des circonstances auxquelles on peut et attribuer la redaction.– Revue de Philologie, de littռrature et ďhistoire anciennes, vol. II, Paris, 1847, n. 5, par A. Maury, pp. 428–449.

[←21]

Հագգադան թալմուդական գրականություն է, որ ներառում է հրեական ավանդության մի մասը: Այն պարունակում է զրույցներ, ասացվածքներ,  կրոնական ու բարոյական խրատներ, պատմական իրադարձություններ և առասպելներ, որոնք նախատեսված են դյուրին դարձնելու օրենքի ընկալումը (տե՛ս http://dictionary.reference.com/browse/haggadah):

[←22]

H. Cowper. Նշվ. աշխ., էջ IXXXVIX: Պարականոնի հեղինակը «հրեացրել» է անգամ Պիղատոսի կնոջը. «Գիտե՞ք, զի կին իմ աստուածապաշտ, և Հրէայ է, իբրեւ զձեզ» (տե՛ս Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 317):

[←23]

Եկեղեցու հայրերից ոչ ոք այնքան քաջատեղյակ չի եղել հրեական գրին ու ավանդույթներին, որքան սուրբ Եպիփան Կիպրացին: Ասվածի լավագույն վկայություններն են նրան վերագրվող 36 ճառերը, որոնք հագեցած են հրեական ավանդությունների մանրամասն նկարագրություններով (տե՛ս Սուրբ Եպիփան Կիպրացի. Ճառք, աշխ. Հ. Քյոսեյանի, Էջմիածին, 2013, էջ 203–207):

[←24]

Հ. Քյոսեյան. Եկեղեցու հայրեր, վարդապետներ (IV–VIII դդ.), Երևան, 2007, էջ 162:  Եպիփան Կիպրացին ծնունդով հրեա է, ով 310–320 թթ.՝ 16–20 տարեկան հասակում մկրտվել ու դարձել է քրիստոնյա:

[←25]

The Apocryphal New Testament, by Elliot J. K., Oxford, 1993, pp. XXIII–XXIV.

[←26]

Nicephori Archiepiscopi Constantinopoli tam opuscula Historica, edited by Carolvs de Boor, Leibzig, 1880, pp. 134–135.

[←27]

Հայոց մեջ հայտնի արգելված գրքերի ցուցակների մասին մանրամասն տե՛ս Մ. Մամյան. Գիր տղայութեան ավետարանը.– «Բանբեր Մատենադարանի», հ. 22, Երևան, 2015, էջ 334–349:

[←28]

Բ. Սարգիսեան. նշվ. աշխ., էջ 18: Դատավարության գործընթացը ներկայացնելիս ավետարանիչները չեն անդրադառնում Հիսուսի հրաշագործություններին: Պարականոնի հեղինակը սրանց հավելում է նաև այնպիսի հրաշքներ (դրոշակների խոնարհումն ու երկրպագությունը Հիսուսին, Պիղատոսի նվիրակի հանկարծակի քրիստոնյա դառնալն ու Հիսուսին հետևելը և այլն), որոնք պիտի վկայեին Հիսուսի գերբնական էության մասին:

[←29]

Նույն տեղում, էջ 19–20:

[←30]

G. Sluter. Նշվ. աշխ., էջ 40:

[←31]

Նույն տեղում, էջ 29–30:

[←32]

H. Milman. The History of Christianity, from the Birth of Christ to the Abolition of the Paganizm, vol. 2, London, 1840, p. 289.

[←33]

Եւսեբիոսի Կեսարացւոյ Պատմութիւն Եկեղեցւոյ, թարգմ.՝ Հ. Ա. Վ. Ճարեանի, Վենետիկ, 1877, էջ 678–679:

[←34]

Manuscrits Armռniens de la BibliotՌque Nationale de la France, Catalogue, par. Kռvorkian R. H., Tռr-Stռpanian, avec le concours de Outtier B. et de Tռr-Vardanian, Paris, 1998, pp. 346, 592 («Յիշատակարանք, որ եղեն առաջի Պոնդացւոյ Պիղատոսի՝ վասն խաչելութան տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի» և «Յիշատակարանք, որ եղեն վասն Քրիստոսի առաջի Պոնտացւոյ Պիղատոսի իշխանի Հրէաստանի»):

[←35]

Տե՛ս Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, տպագրված է Վենետիկի Մխիթարյան Միաբանության Մատենադարանի - 104 ձեռագրից, Ոսկեփորիկ, ԺԶ դ., գրիչ՝ Կարապետ Հիզանցի:

[←36]

Տե՛ս F. Conybeare. “Acta Pilati” in Studies in Biblical and Patristic Criticism, or Studia Biblica et Ecclesiastica, vol. 4, by Gorgias press, 2006.

[←37]

Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 313, 345, 359, 379:

[←38]

Թեև ուսումնասիրողներից շատերը հակված են այն տեսակետին, որ այս պարականոնը հայերեն է թարգմանվել հունարենից, անվանի ասորագետ Լ. Տեր-Պետրոսյանն ասորերենից կատարված թարգմանությունների շարքում նշում է նաև «Գործք Պիղատոսի» պարականոնը, որը, նրա համոզմամբ, թեև գրվել է հունարենով, սակայն հայերեն է թարգմանվել ասորերենից (տե՛ս Л. Тер-Петросян. Сиро-Армянские литературные связи в IV–V вв. СПб.–Ереван, 2015, с. 21, 24): Այս տեսակետը պաշտպանողները հաշվի են առնում այն հանգամանքը, որ հայերեն թարգմանությունը մեզ է հասել տարբեր խմբագրություններով, որոնք ոչ միայն հունականից, այլ նաև միմյանցից են մեծապես տարբերվում, ուստի հավանական է կարծել, որ հայերեն թարգմանություններից մեկը կատարվել է ղպտերեն կամ ասորերեն լեզուներից:

[←39]

Գրվածքը պայմանականորեն Ա՝ նախնական և Բ՝ հետագայի խմբագրությունների է բաժանել Կ. Տիշենդորֆը (տե՛ս http://folk.uio.no/lukeb/ books/apocrypha/Gospel_of_Nicodemus.pdf, Gospel of Nicodimus”, or “Acts of Pilate”, from The apocryphal New Testament, trans. and notes by M. R. James, Oxford, Clarendon Press, 1924):

[←40]

F. Conybeare. Նշվ. աշխ., էջ 61–64: Այլ կարծիքի է Նիկոդիմոսի ավետարանի արդի ուսումնասիրության մեջ մեծ ավանդ ունեցող Բ. Ութիեն, ով պարականոնի թարգմանության ժամանակը համարում է V դ., երբ հայոց գրերի ստեղծվելուց անմիջապես հետո մեծ թափ առավ ոչ միայն Աստվածաշնչի, սուրբգրային մեկնությունների, այլ նաև աստվածաշնչյան թեմաներով գրված տեքստերի թարգմանությունը  (տե՛ս B. Outtier. The Armenian and Georgian Versions of the Evangelium Nicodemi.– Apocrypha. Revue internationale des littռratures apocryphes 21, Turnhout, 2010, pp. 49–55):

[←41]

Այս առումով բացառություն է ՄՄ, - 4803 ժողովածուն, որտեղ «Նախադրություն»-ը ներկայացված է որպես ձեռագրի հիշատակարան (էջ 243ա):

[←42]

Հակոբոս Տեառնեղբոր կերպարը նշանակալից դերակատարություն է ունեցել հատկապես առաջին դարերում գրված հուդա-քրիստոնեական պարականոն ավետարաններում (տե՛ս Մ. վրդ. Աւգերեան. Լիակատար վարք եւ վկայաբանութիւն սրբոց, որ կան ի հին Տօնացոյցի եկեղեցւոյ Հայաստանեայց, Վենետիկ, 1814, էջ 247): Հակոբոս Տեառնեղբոր անունով է պահպանվել նաև հայ միջնադարում մեծ ժողովրդականություն վայելող մեկ այլ՝ «Մանկութեան աւետարան»-ը: Պատահական չէ, որ նա համարվում է հայերի ավանդական առաքյալը, թեև հայտնի է, որ նա երբեք Հայաստանում չի քարոզել:

[←43]

Տե՛ս ՄՄ, - 712, էջ 55բ, նաև՝ Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 314:

[←44]

Տե՛ս ՄՄ, - 1521, Ճառընտիր, 1406 թ., էջ 352բ–355ա:

[←45]

Պոռնկությունից կամ մեղքից ծնվելու մեղադրանքները որևէ կերպ արտացոլված չեն ավետարաններում, հեղինակը, հավանաբար, ծանոթ է եղել Հիսուսի «Մանկութեան աւետարան»-ին, որտեղ Մարիամն ու Հովսեփը հրեա քահանաների կողմից մեղադրվում են արտաամուսնական կապ ունենալու մեջ և Փորձության ջրի միջով անցնելով՝ ապացուցում են իրենց անմեղությունը:

[←46]

Տե՛ս ՄՄ, - 712, էջ 59բ–60ա:

[←47]

Տե՛ս Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 319:

[←48]

Տե՛ս Հակոբոս Տեառնեղբորը վերագրվող «Կտակգիրք»-ը. «Գիրք գրգուկս այս պատմէ նախ վասն գալստեանն Յիսուսի Յերուսաղէմ, երկրորդ՝ վասն չարչարանացն, որ կրեաց առաջի Պիղատոսի դատաւորի եւ քահանայապետիցն Աննայի և Կայիափայ, ասացեալ երանելոյն Յակոբայ Տեառն եղբօրն» (այսուհետև՝ Կտակգիրք), Կ. Պոլիս, 1710, էջ 9–112: Այս հնատիպ գիրքը, որ ներառում է «Յիշատակարաններ»-ի հետագայի խմբագրություններից մի օրինակ, պարունակում է նաև «Մարիամի ողբը» (հմմտ. ՄՄ, - 2339՝ «Ողբ Աստուածածնի ընդդեմ խաչին-Աստուածածին կոյսըն Մարիամ…»): Հրատարակվել է նաև «Կտակգրք»-ի չափածո տարբերակը՝ «Յաղագս որպիսության Չարչարանաց և մահուան և Խաչելութեան Փրկչին մերոյ» վերնագրով, Կ. Պոլիս, 1722, էջ 3–108: Տե՛ս նաև՝ Ն. Ոսկանյան, Ք. Կորկոտյան, Ա. Սավալյան.  Հայ գիրքը 1512–1800 թվականներին, Երևան, 1988, էջ 200, 219, 294, 386, 675, Ա. Ղազիկյան. Հայկական նոր մատենագրություն և հանրագիտարան հայ կյանքի, հ. 1, Երևան, 2013, էջ 870–875:

[←49]

Տե՛ս ՄՄ, - 712, Ժողովածու, XVI դ., էջ 49ա–100բ:

[←50]

Բ. Սարգիսեան. նշվ. աշխ., էջ 16:

[←51]

J. Elliot. Art and the Christian Apocrypha, by D. R. Cartlidge, London, 2001, p. 5.

[←52]

T. Bindley. Նշվ. աշխ., էջ 44:

[←53]

Б. Деревенский. Иисус Христос в документах истории. СПб., 2001, с. 22.

[←54]

Քրիստոնյա արաբների, ղպտիների ու եթովպացիների մոտ լայն շրջանառություն է ունեցել «Պիղատոսի վկայաբանություն»-ը պարականոն գրվածքը, ըստ որի՝ Պիղատոսն իր քրիստոնեական հավատի համար երկու անգամ է խաչվել՝ մեկ անգամ հրեաների, մեկ ուրիշ անգամ՝ Տիբերիոսի կողմից, և իր կնոջ ու երկու երեխաների հետ թաղված է Հիսուսի գերեզմանի կողքին: Պիղատոսի առասպելական կերպարի մասին առավել մանրամասն տե՛ս T. Grull. “The Legendary Fate of Pontius Pilate” in Classica et Mediaevalla.– Danish journal of Philology and History, ed. by Tennes Bekker-Nielsen Marianne Pade, vol. 61, Copenhagen, 2010, pp. 151–176.

[←55]

Տե՛ս Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 377, նաև՝ Խ. Հովհաննիսյան. Թուղթ Պիղատոսի Դատաւորի զոր յետ խաչելութեանն Քրիստոսի գրեաց առ Տիբերիոս կայսրն Հռոմայ.– «Հանդէս ամսօրեայ», թիւ 9, սեպտեմբեր, Վիեննա, 1894, էջ 278–280: Տարընթերցումներով Հ. Թումանյանցի հեղինակությամբ լույս է տեսել նաև «Բանասէր» հանդեսում, պր. Ա, հ. 3, Փարիզ, 1901, էջ 189–191, իսկ հոդվածի շարունակությունը՝ «Պիղատոսի մահը», հրատարակվել է նույն հանդեսում, 1902 թ. նոյեմբեր ամսին (թիւ 11), հ. 4, էջ 337–340 և «Բազմավէպ»-ի թիւ 16 համարում, Վենետիկ, 1857, էջ 279–285:

[←56]

Տե՛ս Եւսեբիոսի Կեսարացւոյ Պատմութիւն եկեղեցւոյ, էջ 79: Այս նամակագրությունը ոչ բոլոր ավանդություններին է հատուկ, այսպես՝ Վ. Ռայթի դեռևս XIX դ. երկրորդ կեսին հրատարակած ասորերեն պարականոն ավետարանների շարքում նշվում է միայն Հերովդեսի ու Պիղատոսի նամակագրությունը (տե՛ս W. Wright. Syriac Apocrypha, Edinburgh, 1865, pp. 12–17): Տիբերիոս կայսերը նամակ ուղարկելու Պիղատոսի որոշման մասին հետաքրքիր մանրամասներ տե՛ս ՄՄ, - 712, էջ 89ա–91ա-ում:

[←57]

Պիղատոսի մահվան մասին պատմությունները (հուն.՝ “Παράδοσις Πιλατού”, լատ.՝ “Anaphora Pilati”) ձեռագրերում հանդիպում են առանց խորագրերի:

[←58]

Հռոմի Գայոս (Կալիգուլա) կայսեր օրոք (37–41 թթ.) Պիղատոսի ինքնասպանության մասին է հիշատակում Եվսեբիոս Կեսարացին, այնինչ Հովսեփիոս Փլավիոսը իր «Հրեական հնություններ» երկում 36 թ. Հուդան լքելուց հետո Պիղատոսի մասին որևէ այլ տեղեկություն չի հայտնում (տե՛ л Иосиф Флавий. Иудейские древности, т. 1. СПб., 1990 (XVIII, 4.2), с. 223):

[←59]

ՄՄ, - 712, էջ 97բ–98ա:

[←60]

Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 380:

[←61]

Մխիթար Անեցի. Մատեան աշխարհավէպ հանդիսարանաց, Երևան, 1983, էջ 84–85:

[←62]

Մովսես Խորենացի. Հայոց պատմութիւն, աշխ. Մ. Աբեղյանի, Ս. Հարությունյանի, Երևան, 1991, էջ 153–155:

[←63]

Անկանոն գիրք Նոր Կտակարանաց, էջ 377:

[←64]

Տե՛ս Կտակգիրք, էջ 111:

[←65]

Բ. Սարգիսյանը “Κήρυγμα Πετρού”-ն նույնացնում է «Գործք Պետրոսի և Պաւղոսի առաքելոց»-ին (տե՛ս  Բ. Սարգիսեան. նշվ. աշխ., էջ 12): Խոսքը, սակայն, Պետրոսի պարականոն ավետարանի մասին է, որտեղ նկարագրված են Հիսուսի դատավարությունը, խաչելությունը, մահը և հարությունը, հատվածաբար պահպանվել է նաև Հիսուսի՝ դժոխք իջնելու պատմությունը:

[←66]

Ըստ երևութականության ուսմունքի՝ Հիսուսը չի տառապել, չի մահացել, չի թաղվել, հանդերձյալ աշխարհում չի եղել, ու, հետևապես, հարություն չի առել: Այդ ամենը կատարվել է միայն առ աչոք, երևութապես:

[←67]

Պարականոնում Հիսուսի դժոխք իջնելու, այն կործանելու և արդար հոգիներին ազատագրելու մասին պատմում են հարություն առած Սիմեոնի որդիները՝ Կարինուսն ու Լենտիուսը, իսկ պատմությունն ի մի է բերում Նիկոդիմոսը:

[←68]

Բ. Սարգիսյան. նշվ աշխ., էջ  20:

[←69]

S. Der Nersessian. An Armenian Version of the Homilies on the Harrowing of Hell.– Dumbarton Oaks papers, 8, (1954), Cambridge, Massachusetts, pp. 203, 221. Առհասարակ, «Յաղագս դժոխոցն կործանման», «Վասն սատանայի», «Վասն արդար հոգիների յազատումն ի դժոխոց» և նմանատիպ ճառերը, որոնք լայնորեն տարածված են եղել վաղմիջնադարյան քրիստոնեական աշխարհում, հայոց մեջ հիմնականում անանուն են շրջանառվել, իսկ օտար մատենագրության մեջ վերագրվել են տարբեր հեղինակների, ինչպես օրինակ՝ Եվսեբիոս Ալեքսանդրացուն (V դ.), Եվսբիոս Եմեսացուն (300–360 թթ.), Հովհաննես Ոսկեբերանին (347–407 թթ.), Եփրեմ Ասորուն (306–373 թթ.), Եպիփան Կիպրացուն (315–403 թթ.) և այլն:

[←70]

Տե՛ս Սրբոյն Հօրն մերոյ Եղիշէի վարդապետի Մատենագրութիւնք, Վենետիկ, 1859, էջ 297: Եղիշեի անունով բազմաթիվ ձեռագրերում պահպանված և XIX դ. կեսերին Վենետիկում հրատարակված  տասը ճառերի հեղինակային պատկանելությունը կասկածի տեղիք է տվել, քանի որ դրանք ինչպես ոճային, այնպես էլ լեզվական առումներով տարբերվում են «Պատմություն Վարդանանց»-ից:

[←71]

C. Tischendorf. Նշվ. աշխ., էջ 388–430:

[←72]

Բ. Սարգիսեան. նշվ. աշխ.,  էջ 10–11:

[←73]

S. Der Nersessian. An Armenian Version…, p. 203. Դժոխքի ավերման թեմատիկան հայ մանրանկարչության անբաժանելի մաս է դարձել սկսած X դարից (տե՛ս V. N. Nersessian. A Catalogue of Armenian Manuscripts in the British Library Acquired since the Year 1913 and of Collections in Other Libraries in the United Kingdom, 2012, London, pp. 34–36); նաև՝ Ա. Գէորգեան. Հայ մանրանկարիչներ, մատենագիտութիւն IX–XIX դդ., Կահիրե, 1998, էջ 753, նույնի՝ Անանուն հայ մանրանկարիչներ,  մատենագիտութիւն IX–XVII դդ., Կահիրե, 2005, էջ 644:

[←74]

A Homily on the Passion of Christ Atributted to Elishe, trans. from classical Armenian with introduction and notes by R. W. Thomson, Leuven, 2000, pp. 11–12.

[←75]

Տե՛ս Զաքարիա Ձագեցի. Ի մեծի թաղման տեառն շաբաթ ճրագալուցին.– Մատենագիրք Հայոց, հ. Թ, Թ դար, կազմ. Հ. Քյոսեյան, Անթիլիաս-Լիբանան, 2008 (այսուհետև՝ Մատենագիրք Հայոց), էջ 215–225:

[←76]

Այս ամենից Բ. Սարգիսյանը եզրակացնում է, որ թե՛ Եղիշեի ճառերը, և թե՛ «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի հայկական ամբողջական թարգմանությունը գոյություն են ունեցել IX դ. առաջ (տե՛ս Բ. Սարգիսյան. նշվ. աշխ., էջ 21):

[←77]

Տե՛ս S. Der Nersessian. Armenian Homilies Attributed to Theophilus.– Etudes Byzantines et Armeniennes, pp. 469–479.

[←78]

Հատկապես «արդարների» անունները վկայակոչելու հատվածում հայերեն փոխառությունները մեծ ընդհանրություններ ունեն «Երանելոյն Եպիփանու Կիպրացւոյ ասացեալ յԱւր մեծի յարութեան Յիսուսի Քրիստոսի և առ Յովանէս» խորագիրը կրող ընդարձակ ճառի հետ (տե՛ս Գ. Զարբհանալյան. Թարգմանութիւն նախնեաց, Վենետիկ, 1889, էջ 416, նաև՝ Սուրբ Եպիփան Կիպրացի. Ճառք, Էջմիածին, 2013, էջ 203–207):

[←79]

S. Der Nersessian. “An Armenian Version…, p. 211.

[←80]

Տե՛ս ՄՄ, - 640  ձեռ., էջ 280ա–288բ: Այս ճառը հայ մատենագրության մեջ վերագրվում է նաև Թեոփիլոս Անտիոքացուն (տե՛ս Մատենագիրք Հայոց, էջ 820–828):

[←81]

H. Cowper.  Նշվ. աշխ., էջ 350:

[←82]

S. Der Nersessian. An Armenian Version…, pp. 213–214.

[←83]

Նույն տեղում, էջ 214: «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի հետ տարբերությունը, թերևս, արտահայտվում է նրանով, որ հայկական ճառում բացակայում է Սեթի և օծյալ ծառի մասին պատմությունը, որը հիշեցնում է հրեական ծագմամբ և հետագայում քրիստոնեացված Սեթյան կոչվող պարականոն ավանդությունը:

[←84]

Տե՛ս Ս. Հովսեփյան. Թանգարան հայկական հին եւ նոր դպրութեանց, հ. Ա, Անկանոն գիրք Հին Կտակարանաց, էջ 512, էջ 329:

[←85]

Զաքարիա Ձագեցու «Ի մեծի թաղման Տեառն շաբաթ ճրագալոյցին» ճառում սատանան ու դժոխքն անվանվում են Իշխանութիւնքն մահու և պետութիւնքն դժոխոց (ընդգծումը մերն է – Մ. Մ.) (տե՛ս Մատենագիրք Հայոց, էջ 216):

[←86]

Ղազարոսի հարությանն առնչվող ճառերի մասին մանրամասն տե՛ս S. Der Nersessian. A Homily on the Raizing of Lazarus and the Harrowing of Hell.– Etudes Byzantines et Armeniennes, Louvain, 1973, pp. 457–467. Վիեննայի Մխիթարյան Միաբանության Մատենադարանի - 10 ձեռագրի մեջ պահվող անանուն երկի (ԺԶ դ., էջ 359ա–359բ) բովանդակությունը հիշեցնում է «Նիկոդիմոսի ավետարան»-ի հայերենում չպահպանված կամ գուցե նաև չթարգմանված «Էջքը դժոխք»-ը (տե՛ս Ցուցակ հայերէն ձեռագրաց մատենադարանին Մխիթարեանց ի Վիեննա, կազմ. Հ. Տաշեան, Վիեննա, 1895, էջ 97):

[←87]

I. Zbigniew. Նշվ. աշխ., էջ 3: