ԼԻԼԻԹ ԱՐՏԵՄՅԱՆ. XX դարի նոր կոմպոզիցիոն տեխնոլոգիաներով գրված հայկական դաշնամուրային երաժշտության կատարողական խնդիրները, Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., 2015, 235 էջ:

ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսյանի հովանու ներքո իրականացվող երիտասարդ գիտնականների աջակցության ծրագրի շրջանակներում Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ, ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ «Գիտություն» հրատարակչությունը լույս ընծայեց երիտասարդ հետազոտող Արվեստի ինստիտուտի երաժշտության բաժնի գիտաշխատող, ինստիտուտի երիտասարդ արվեստաբանների խորհրդի նախագահի տեղակալ, արվեստագիտության թեկնածու, դաշնակահարուհի, միջազգային և հանրապետական մրցույթների դափնեկիր Լիլիթ Արտեմյանի «XX դարի նոր կոմպոզիցիոն տեխնոլոգիաներով գրված հայկական դաշնամուրային երաժշտության կատարողական խնդիրները» մենագրությունը: Հեղինակն այն նվիրել է իր թանկագին ծնողներին. հորը՝ Ռոբերտ Արտեմյանին և մոր՝ վաղամեռիկ դաշնակահարուհի Աղավնի Վարդանյանի անմար հիշատակին:

Գաղտնիք չէ, որ հայ դասական երաժշտության այնպիսի մի բնագավառ, ինչպիսին է դաշնամուրային երաժշտությունը, եղել ու մնում է հայ և օտարազգի երաժշտագետների ուսումնասիրության առարկա: Հայ դաշնամուրային երաժշտության ու կատարողական արվեստի բնագավառում արժեքավոր ուսումնասիրություններ ունեն Շուշանիկ Ափոյանը, Իրինա Զոլոտովան, դրանց առանձին նմուշների ուսումնասիրմանն են նվիրվել մի շարք աշխատություններ՝ Սուսաննա Ամատունու, Գևորգ Գյոդակյանի, Սվետլանա Սարգսյանի, Մարգարիտ Տեր-Սիմոնյանի, Աննա Ադամյանի և այլոց մենագրությունները: Ու թեև հայ նորագույն երաժշտության վերաբերյալ գրվել են արժեքավոր ուսումնասիրություններ, սակայն անհրաժեշտ ու կարևոր է նաև նշված շրջանի դաշնամուրային երաժշտության ստեղծագործական առանձնահատկությունների բացահայտումը, որն էլ իրականացրել է սույն մենագրության հեղինակը:

Գրախոսվող աշխատությունը՝ երիտասարդ հետազոտողի անդրանիկ մենագրությունը, հայ երաժշտագիտության մեջ XX դարի նոր կոմպոզիտորական տեխնոլոգիաների կիրառությամբ դաշնամուրային ստեղծագործությունների կատարողական խնդիրների վերաբերյալ առաջին ուսումնասիրությունն է:

Հեղինակն ընթերցողին է ներկայացնում տեխնիկական նորամուծությունները յուրացրած XX դարի հայ կոմպոզիտորների նոր կոմպոզիցիոն տեխնոլոգիաներով գրված դաշնամուրային շուրջ երկու տասնյակ ստեղծագործությունների ուսումնասիրությունը, ինչը հնարավորություն է ընձեռում ամբողջական պատկերացում կազմել հայ կոմպոզիտորների դաշնամուրային ստեղծագործություններում ինչպես նոր գեղարվեստական երևույթների ընդգրկման, այնպես էլ կատարողական կերպերի վերաբերյալ:

Առաջին անգամ XX դարի նոր կոմպոզիտորական տեխնիկաներով (սերիալ մտածողություն, սոնորային գրելաոճ, ռեպետիտիվ երաժշտություն, ատոնալ երաժշտություն, ալեատորիկա՝ թե՛ սահմանափակ, թե՛ համապարփակ տարբերակներով, օբերտոնային հարմոնիայով երաժշտական տեխնիկա, վերջապես, գործիքային թատրոն, որպես երաժշտության և թատերական գործողության ձևերի միաձույլ համադրման երևույթ) գրված հայկական դաշնամուրային ստեղծագործությունների կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունները դիտարկվել են նաև կատարողական մեկնաբանման պլան կառուցելու նպատակով:

Աշխատանքի հիմնական ուղղվածությունը վերլուծական է: Ուսումնասիրության առարկան առաջին հերթին ինտոնացիոն ոլորտն է: Վերլուծության ընթացքում երիտասարդ հետազոտողը կարևորել է ֆակտուրան, ինչպես նաև հնչյունային կազմակերպումը, որոնք նշանակալից դեր ունեն կերպարային ենթատեքստում: Ֆակտուրայի ուսումնասիրությունը կարևոր է դաշնամուրային երաժշտության մեջ, քանի որ ստեղնաշարային գործիքը բազմաձայն կառուցվածքներ վերարտադրելու հնարավորություն ունի:

Մենագրությունը բաղկացած է առաջաբանից, երկու վերլուծական գլուխներից, վերջաբանից և օգտագործված գրականության ցանկից:

Առաջին գլխում՝ «Ավանդական գրելաոճի գերակայությամբ դաշնամուրային ստեղծագործությունները», վերլուծվել են հայ կոմպոզիտորների դաշնամուրային ստեղծագործություններ, որտեղ չնայած ավանդական գրելաոճի ընդհանուր ուղղվածությանը, արտահայտվել են նոր կոմպոզիցիոն հնարքների ուրվագծեր: Ըստ այդմ՝ քննության են առնվել Ղազարոս Սարյանի «Երեք պոստլյուդներ», Էդվարդ Միրզոյանի «Պոեմ», Սերգեյ Աղաջանյանի «Սոնատ», Գագիկ Հովունցի «10 պիես-մոնոգրամ» շարքից պիեսներ, Էմին Արիստակեսյանի «Սոնատ 81–83», Լևոն Աստվածատրյանի «Պրոլոգ և Մոտետ» ստեղծագործությունները:

Երկրորդ՝ «Նոր տեխնիկական միջոցների վրա հիմնվող դաշնամուրային ստեղծագործությունները» գլուխը, բաղկացած է երկու ենթագլխից: Առաջին՝ «Հայ կոմպոզիտորների դաշնամուրային ստեղծագործություններ, որոնցում նոր տեխնիկական հնարները երաժշտական արտահայտչամիջոցների հիմք են դարձել», ենթագլխում հետազոտվել են Առնո Բաբաջանյանի «Ժողովրդականը»՝ «Վեց պատկեր» դաշնամուրային շարքից, Տիգրան Մանսուրյանի «Սոնատ», Աշոտ Զոհրաբյանի «Սոնատ», Հարություն Դելլալյանի «Նվիրում Կոմիտասին», Վահրամ Բաբայանի “Pro e Contraˮ, Վարդան Աճեմյանի “The Bellsˮ, Լևոն Չաուշյանի «Էպիկենտրոն», Հրաչյա Մելիքյանի «Շարք», Ռուբեն Սարգսյանի «Կոմիտասին», Երվանդ Երկանյանի «Պանտոերաժշտություն», Միխայիլ Կոկժաևի «Կամերային Սոնատ», Արամ Սաթյանի «Բագատելները»՝ «Վեց բագատել» շարքից և Սուրեն Զաքարյանի “Quasi Sonatinaˮ ստեղծագործությունները: Երկրորդ՝ «Նորագույն շրջանի (XXI դարի առաջին տասնամյակ) դաշնամուրային ստեղծագործությունը, որում արտահայտվել են պոստմոդեռնիզմի հատկանիշները», ենթագլխում Լ. Արտեմյանը քննության է առել Վաչե Շարաֆյանի  “Voices of Invisible Blue Butterfliesˮ-ը:

Հետազոտության արդյունքում Լ. Արտեմյանը եզրակացնում է, որ տեխնիկական միջոցների յուրացման ընթացքն ընդգրկում է հայ կոմպոզիտորների երեք սերունդ:  «Ղ. Սարյանի պիեսներին,– նկատում է հեղինակը,– բնորոշ է փոքր կլաստերային միավորների կիրառությունը, ռեպետիտիվ և սոնորիստիկ հնարքները: Է. Միրզոյանի պոեմում դրսևորվում են յուրօրինակ դաշնամուրային ֆլաժոլետներ: Ս. Աղաջանյանի, Գ. Հովունցի, Է. Արիստակեսյանի պիեսներում իրականացված են պոլիստիլիստիկայի և մինիմալիզմի հնարները: Լ. Աստվածատրյանն իր պիեսներում հայ երաժշտության ինտոնացիոն տարրերը ներդնում է կոնստրուկտիվիստական մտածողության մեջ: Ա. Բաբաջանյանի «Վեց պատկերում» դոդեկաֆոնիան համակցվում է հայ երաժշտությանը: Տ. Մանսուրյանի Սոնատում արտահայտված է մաքուր երաժշտության ձևը: Ա. Զոհրաբյանի ստեղծագործության մեջ արտացոլվում է գուսանի երգեցողության պատկերը: Հ. Դելլալյանը երաժշտական նվիրման (Կոմիտասին) ժանր է ներմուծել նախապատրաստված դաշնամուրի հնարքը: Վ. Բաբայանի, Վ. Աճեմյանի և Լ. Չաուշյանի  ստեղծագործություններում նույնպես դրսևորվել են երաժշտական տեխնիկական նորագույն առանձնահատկություններ: Երաժշտական խճանկարային սկզբունքը հանդիպում է Ռ. Սարգսյանի ստեղծագործության մեջ: Երաժշտական ավանգարդի նմուշներ են Հր. Մելիքյանի և Ա. Սաթյանի ատոնալ մանրանվագների շարքերը: Ե. Երկանյանի «Պանտոերաժշտության» մեջ արտահայտվել են ընկալողական երաժշտական թատրոնի ուրվագծերը: Մ. Կոկժաևի «Սոնատում» անհատականության և ժամանակի հարաբերությունն արտահայտվել է մի քանի տեխնիկաների համակցությամբ: Ս. Զաքարյանի ստեղծագործությունը պարունակում է ատոնալ գրելաոճ և նրա մեջ տոնայնական կայունության բյուրեղացում» (էջ 218):

Արժեքավոր է հեղինակի այն  եզրահանգումը, որ «հայ երաժշտական ավանգարդը, օժտված լինելով դրսևորումների բազմազանությամբ, ոչ միայն մտել է համաշխարհային արվեստ որպես էկզոտիկ երևույթ, այլև՝ հավասար պայմաններով լրացրել է երաժշտական գաղափարների գանձարանը» (էջ 218–219):

Ստեղծագործությունների վերլուծության ընթացքում հեղինակը բացահայտում է նոր կոմպոզիցիոն տեխնիկաներում գրված դաշնամուրային ստեղծագործությունների կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունները, որի հիման վրա յուրաքանչյուր ստեղծագործության կառուցվածքային և գեղարվեստական առանձնահատկությունների վերլուծման անհատական մոտեցմամբ կառուցվում է կատարողական մեկնաբանման պլան: Այս տեսակետից Լ. Արտեմյանի աշխատանքը լուրջ քայլ է և նոր խոսք XX դարի նոր կոմպոզիցիոն տեխնոլոգիաների կիրառությամբ դաշնամուրային երաժշտության կատարողական կերպերի վերաբերյալ: Այսպիսի մոտեցումը ժամանակակից կատարողական արվեստում նոր հորիզոններ է բացում:

Ակնհայտ է հետազոտության կիրառական նշանակությունը: Ժամանակակից հայ դաշնամուրային արվեստը պարունակում է մի շարք բարդ տեխնիկական հնարքներ, որոնց տիրապետումն առաջնային նշանակություն ունի կատարող-դաշնակահարի համար և անգամ բարձրակարգ դաշնակահարը, եթե չտիրապետի նոր տեխնիկական հնարքների վերարտադրման ազատությանը, ապա նրա համար պարզապես անհնարին կլինի այդ ստեղծագործությունների կատարումը: Ուստի «ժամանակակից կատարողական արվեստի առջև,– նկատում է Լ. Արտեմյանը,– ծառանում է երկու խնդիր` վերլուծական մոտեցում ցուցաբերել ամեն մի ստեղծագործության նկատմամբ և տիրապետել նորագույն երաժշտական հնարքների ամբողջ համակարգին: Ասվածը կարևորվում է հատկապես արդի պայմաններում, երբ երաժշտական ընթացքի համակարգային ընկալումը ձեռք է բերել առանձնակի կարևոր նշանակություն» (էջ 219): Ելնելով վերը շարադրվածից՝ դաշնակահար-հետազոտողը նպատակահարմար է գտնում, որպեսզի «ժամանակակից հայ դաշնամուրային ստեղծագործությունների առնչությամբ կատարողական բարձր տեխնիկա զարգացնելու համար ուսումնառության մեջ (կոնսերվատորիայում) ընդգրկվի հատուկ առարկա` նվիրված ժամանակակից երաժշտությանը բնորոշ տեխնիկական միջոցների յուրացմանը» (էջ 219):

Լ. Արտեմյանի մենագրությունը, ինչպես նաև գիտական գործունեությունը,  հայկական դաշնամուրային ստեղծագործությունը և, առհասարակ, ժամանակակից երաժշտությունը ուսումնասիրող երաժշտագետների շարքերը համալրելու լուրջ հայտ է: Ուրախալի է, որ երիտասարդ հետազոտողն իր գիտական աշխատանքը հաջողությամբ համատեղում է կատարողական գործունեության հետ: Տաղանդավոր դաշնակահարուհու կատարողական արվեստի գլխավոր ուղղություններից մեկը հայ ժամանակակից կոմպոզիտորների (Արամ Սաթյան, Լևոն Չաուշյան և այլք) դաշնամուրային ստեղծագործությունների կատարումն է, դրանց պրոպագանդումը Հայաստանում ու նրա սահմաններից դուրս:

ԱՆՆԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ