ԳԻՏԱԿԱՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԷՐԶՐՈՒՄԵՑՈՒ ԾՆՆԴՅԱՆ 350-ԱՄՅԱԿԻՆ

ՀՀ ԳԱԱ Մ. Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի և Հայաստանի գրողների միության ջանքերով 2016 թ. հունիսի 16-ին տեղի ունեցավ գիտական նստաշրջան՝ նվիրված Խաչատուր Էրզրումեցու ծննդյան 350-ամյակին:

Բացման խոսքով հանդես եկավ ինստիտուտի տնօրեն, բանասիրական գիտությունների դոկտոր Վարդան Դևրիկյանը, ով կարևորեց գրականության մեջ իր ուրույն տեղն ունեցող, բայց հասարակության համար մոռացվող անունների վերհանումը և նրանց գրական ու գիտական ժառանգության ուսումնասիրումը: Նա նշեց, որ Խ. Էրզրումեցու ժառանգության քննությունը կարող է հստակ պարզաբանումներ տալ նաև մասնագետներին այսօր վիճարկվող որոշ հարցերի պատասխանները գտնելու համար. այն է՝ երբ է սկզբնավորվել հայ նոր գրականությունը կամ ինչ չափորոշիչներով պետք է առաջնորդվել փիլիսոփայական-գեղագիտական մտքին վերաբերող գործերը հայ գեղարվեստական գրականության մաս համարելու համար:

Ողջույնի խոսքով հանդես եկավ ՀՀ ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար Յուրի Սուվարյանը: Նա ուրախությամբ նշեց, որ նստաշրջանի ծրագրում արտացոլված են  Խ. Էրզրումեցու ժառանգության գրեթե բոլոր ուղղությունները: Իսկ Էրզրումեցին անդրադարձել է ոչ միայն գրականության խնդիրներին, այլև տվել է բազմաթիվ բնական երևույթների գիտական բացատրությունը, քննել է գոյաբանական, աստվածաբանական հարցեր, հետաքրքրվել երկրագիտության, մաթեմատիկայի, տրամաբանության, հռետորության, լեզվաբանության հարցերով և թողել նախանձելի գիտա-գրական ժառանգություն հետագա սերունդների համար: Հիացմունք է առաջացնում այն, որ եվրոպական գիտության նվաճումներին քաջատեղյակ հանրագիտակ հեղինակը, համընթաց քայլելով ժամանակի հետ, կարողացել է նույնիսկ առաջ անցնել իր ժամանակակիցներից՝ մեծ ավանդ ունենալով համաշխարհային քաղաքակրթության և մեր մշակույթի զարգացման ասպարեզում:

Ակադեմիայի թղթակից անդամ Արտեմ Սարգսյանը նշեց, որ անցյալի մեծերին գնահատելը ոչ այնքան անցյալի համար է, որքան նոր սերնդի: Դեպի ապագա գնալու համար պետք է իմանանք մեր անցյալը: Նա նշեց, որ Խ. Էրզրումեցու «Համառոտական իմաստասիրութիւն»-ը մշտապես եղել է իր գրադարանի զարդերից մեկը, և նրա լեզվաբանական ըմբռնումները, գրական սկզբունքները իր համար ուղենիշ են եղել «Մեր լեզուն, մեր խոսքը» հաղորդաշարը ստեղծելիս:

ՀԳՄ վարչության քարտուղար, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Պետրոս Դեմիրճյանն իր ողջույնի խոսքում ընդգծեց, որ Խ. Էրզրումեցու  ծննդյան 350-ամյակի նշումն ունի ոչ միայն պատմագիտական, այլև արդիական նշանակություն: Նա իր ժամանակի բացառիկ զարգացած, հանրագիտակ անհատականություններից է, նպաստել է եվրոպական գիտական-իմաստասիրական գաղափարների ներթափանցմանը Հայաստան, կրելով XVII դ. ֆրանսիական կլասիցիզմի տեսաբանների, մասնավորապես Բուալոյի գեղագիտական ըմբռնումների ազդեցությունը՝ մեծ դեր է խաղացել հայկական կլասիցիզմի սկզբնավորման գործում, ընդգծել է արվեստի հիմքում ընկած հասարակական օգտակարության պահանջը, կարևորել արվեստի դերը հասարակության, ազգի առաջընթացին, բարոյական դաստիարակությանը նպաստելու գործում: Արդիական են Խ. Էրզրումեցու աշխատություններում արտահայտված գաղափարները ազգային-ազատագրական պայքարի մասին: Պ. Դեմիրճյանը գնահատեց նաև Էրզրումեցու մարդկային համեստագույն էությունը, որով նա իրեն որակում է ընդամենը «անարժան ծառայ» և ակնկալում, որ ընթերցողները չմոռանան իրեն:

Նստաշրջանի երկու նիստերում լսվեցին զեկուցումներ, որոնք իրենց բովանդակությամբ, հետաքրքիր շեշտադրումներով հավաստեցին, որ Էրզրումեցու շատ հայացքներ, ըմբռնումներ արդիական հնչեղություն ունեն, ուղենշեցին նրա մտքի թողած լուսավոր հետագիծը հայ կյանքի տարբեր բնագավառներում:

Բ. գ. դ. Հենրիկ Բախչինյանի՝ «Հայ Բուալոն» թեմայով զեկուցումը նվիրված էր հայկական կլասիցիզմի առաջին տեսաբանի՝ Խ. Էրզրումեցու կատարած խոշոր գրապատմական դերին: Զեկուցողը համեմատական դիտարկմամբ վեր հանեց Բուալոյի և Էրզրումեցու հայացքների մի շարք ընդհանրություններ, ապա անդրադարձավ մի կարևոր խնդրի. եթե Բուալոն իր «Քերթողական արվեստ» տրակտատում ամփոփել է XVII դ. ֆրանսիական կլասիցիզմի փորձը և իր գրական օրենսդրությամբ նպաստել նրա հետագա զարգացմանը, ապա Էրզրումեցու տեսությունը խարսխված չէր նախորդ շրջանի հայ բանաստեղծության վրա՝ այն պատճառով, որ այդ բանաստեղծությունն իր տիպով լիովին մնում էր ուշ միջնադարի գրական համակարգի մեջ: Ավելին, այդ տեսությունը ազդեցություն չի ունեցել հայ հեղինակի ժամանակի և ընդհուպ մինչև XVIII դ. վերջի հայ բանաստեղծության վրա ու չի նպաստել նրա ձևավորմանը՝ որպես կլասիցիստական պոեզիա:

Բ. գ. թ. Մարատ Թադևոսյանն իր զեկուցման մեջ՝ «Խաչատուր Էրզրումեցին հայկական կլասիցիզմի տեսաբան», նախ ներկայացրեց այն նախապայմանները, որոնք կանխորոշել են հայկական կլասիցիզմը ու նրա գեղագիտական հիմնական առանձնահատկությունները, ապա անդրադարձավ Էրզրումեցու գրական-գեղագիտական ըմբռնումներին, որոնք ձևավորվել են ռացիոնալիզմի և XVII դ. ֆրանսիական տեսաբանների ազդեցությամբ: Զեկուցողն անդրադարձավ այն բազմազան հարցերին, որոնք առաջ է քաշել և մեկնաբանել Էրզրումեցին: Դրանք են՝ պոեզիայի արտացոլման առարկան, կոմպոզիցիայի նպատակահարմար ու բանական կառուցման պահանջ, լեզվաոճական հարցեր, գրականության հասարակական կոչում, բանական-էթիկական կողմեր, բարոյական կայուն նորմեր ու նպատակադիր կարգավորություն, գործողության ամբողջականություն և միասնականություն, բանականության, ճշմարտության, քրիստոնեական բարոյականության սկզբունքներ, գեղարվեստական հավանականության, ճշմարտության և ճշմարտանմանության հարաբերակցության խնդիր:

Լևոն Լաճիկյանը «Լեզվի և խոսքի գեղագիտության հարցերը Խաչատուր Էրզրումեցու աշխատություններում» զեկուցման մեջ նշեց, որ Էրզրումեցին լեզվի խնդիրը կապում էր մեր ոչ նախանձելի քաղաքական դրության կամ, ինչպես ինքն է գրում, «գերեալ» վիճակի հետ: Նրան մտահոգում էր ժամանակի հայոց լեզվի, մասնավորապես բանավոր խոսքի անկանոն վիճակը: «Գիրք քերականութեան» երկասիրությունը ոչ միայն և ոչ այնքան քերականական աշխատություն է, որքան «փիլիսոփայական»: Ըստ զեկուցողի՝ քերականը ոչ միայն պիտի քերականական կանոններ սահմանի, այլև նպաստի «անուշախոսության» հաստատմանը:

Բ. գ. թ. Լուսինե Վարդանյանի «Խաչատուր Էրզրումեցու «Համառօտական իմաստասիրութիւն» երկը» զեկուցումը նվիրված էր այս գործի ժանրային քննությանը: Երկի շատ հատկանիշներ, մասնավորապես` ուսուցողականությունն ու չափածոյի միջոցով ուսուցման իր ակնհայտ նպատակն արտահայտելը բանախոսին թույլ են տվել Էրզրումեցու «Համառօտական իմաստասիրութիւն»-ը դիտել դիդակտիկ երկերի տիպաբանության մեջ: Ժանրի քննության շրջանակներում հետաքրքրական են բնագիտական նյութի գեղարվեստական մեկնությունները: Էրզրումեցին իր ներհայեցողությամբ կարողացել է խորքային և էական բացահայտումներ կատարել, ինչն էլ դարձել է այդ երկից պահանջվող ու ներազդող գեղարվեստականությունը: Բանախոսն ընդգծեց, որ Խ. Էրզրումեցու «Իմաստասիրութիւն»-ը, ներկայացնելով տարբեր գիտակարգերը, հնարավորություն է տալիս միջգիտակարգային քննության, ինչն այսօր ավելի ու ավելի շատ է դառնում արդի գիտության անհետաձգելի պահանջը:

ԵՊՄՀ ասպիրանտ Ներսես Քոչարյանը «Ընտանիքի գաղափարը Խաչատուր Էրզրումեցու «Համառօտական իմաստասիրութիւն» աշխատությունում» զեկուցման մեջ անդրադարձավ Էրզրումեցու սոցիալական հայացքների նշանակալի կատեգորիաներից մեկի՝ «ընտանիքի» վերլուծությանը: Էրզրումեցու «տուն» հասկացության սահմանման մեջ ընտանիքը հանդես է գալիս որպես սոցիալական ինստիտուտ՝ իր համապատասխան գործառույթներով, համակեցության, ընդհանուր տնտեսվարության, որդեծնության, մարդկային բարոյական նորմերն ու արժեքները պահել-պահպանելու և հետագա սերունդներին փոխանցելու համար:

Գրականության ինստիտուտի հայցորդ Անի Մուշեղյանը «Խաչատուր Էրզրումեցին եվրոպական երաժշտական նոտագրական և տեսական մտքի առաջին ներմուծողը հայ իրականության մեջ» զեկուցմամբ անդրադարձավ Էրզրումեցու երաժշտա-գեղագիտական գաղափարներին: Զեկուցողը կարևորեց այն հանգամանքը, որ հետագայում Մխիթար Սեբաստացին զարգացրել է Էրզրումեցու նախանշած երաժշտատեսական հայացքները՝ գործնականում միջնադարից եկող հայկական երաժշտական ավանդույթը հարստացնելով եվրոպական երաժշտական մտածողությամբ:

Նստաշրջանի եզրափակիչ զեկուցումը Վ. Դևրիկյանինն էր՝ «Խաչատուր Էրզրումեցին և հայ գրքարվեստը» վերնագրով: Զեկուցողը նշեց, որ Խ. Էրզրումեցին եզակի է հայ տպագրությանը բերած իր նպաստով: Զարմանք է հարուցում հենց միայն 1707–1713 թթ. տպագրված գրքերի ծավալը. գրաշարներն ինչպե՞ս են հասցրել ահռելի ծավալով շարվածք իրականացնել կամ ինչպե՞ս է ինքը հասցրել սրբագրել և տպագրության հասցնել մեծադիր ու մանրատառ այդ հատորները: Նշվեց, որ Էրզրումեցու հրատարակություններում մտավոր բարձր իմացականությունը զուգակցվել է տպագրական  բարձր որակի ու ճաշակի հետ, և պահպանվել են հայկական գրքարվեստի ավանդները վենետիկյան միջավայրում:

Գիտաժողովի վերջում տեղի ունեցավ մտքերի փոխանակություն: Աշխույժ, անկաշկանդ մթնոլորտը պայմանավորված էր նաև Լ. Լաճիկյանի գծանկարներից արտափայլող անմիջականությամբ, խորունկ պարզությամբ և ջերմությամբ:

ՀԵՐԻՔՆԱԶ ՈՐՍԿԱՆՅԱՆ