ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ` ՆՎԻՐՎԱԾ ԱՆՎԱՆԻ ՊԱՏՄԱԲԱՆ ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՂԱԶԱԽԵՑՅԱՆԻ 90-ԱՄՅԱԿԻՆ

1918 թ. մայիսին Հայաստանի անկախության վերանվաճման արդյունքում նոր փուլ սկսվեց Հայոց պետականության բազմադարյան պատմության մեջ: Այդ դարակազմիկ իրադարձությունն էլ պատմաբանների կողմից ընդունված է համարել Հայոց պատմության նորագույն ժամանակաշրջանի սկիզբ:

Անցնող տասնամյակների ընթացքում հայաստանյան և Սփյուռքի պատմաբանների կողմից հարյուրավոր ուսումնասիրություններ են հրատարակվել Հայաստանի նորագույն պատմության տարբեր հիմնախնդիրների վերաբերյալ: Հայ պատմաբանները հավուր պատշաճի ուսումնասիրել են Հայաստանի Առաջին (1918–1920 թթ.), Երկրորդ կամ Խորհրդային (1920–1991 թթ.), Երրորդ (1991 թվականից սկսած) հանրապետությունների պատմությունը: Չնայած դրան՝ այսօր ևս նորանոր ուսումնասիրություններ են կատարվում նորագույն շրջանի պատմության թեմատիկայով, ինչը պայմանավորված է նրա քաղաքական արդիականությամբ, նաև թուրք-ադրբեջանական պատմագիտության կեղծիքները բացահայտելու ու ըստ արժանվույն պատասխանելու՝ հայ պատմաբանների քաղաքացիական պարտքով: Հայաստանի և աշխարհի զանազան երկրների արխիվներում պահվող ու դեռևս շրջանառության մեջ չդրված փաստաթղթերը պատմաբան-հետազոտողներին հնարավորություն են ընձեռում Հայաստանի նորագույն ժամանակաշրջանի պատմության բազմաթիվ անհայտ ծալքեր բացահայտել:

Հայաստանի նորագույն շրջանի պատմությամբ մասնագիտացող պատմաբան կադրերի պատրաստման ու կատարելագործման ասպարեզում մեծ է եղել 1980–2010 թթ. ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի նորագույն պատմության բաժինը ղեկավարած պ. գ. դ., պրոֆ. Վլադիմիր Ղազախեցյանի (1926–2015) ներդրումը: Նրա ղեկավարությամբ բաժնի գիտաշխատողներն ու ասպիրանտները մշակել են նորագույն ժամանակաշրջանի պատմության բազմաթիվ թեմաներ, պաշտպանել թեկնածուական ու դոկտորական ատենախոսություններ: Ուստի ամենևին պատահական չէ, որ 2016 թ. մարտի 4–7-ին Պատմության ինստիտուտի կազմակերպած «Հայաստանի նորագույն պատմության ուսումնասիրության վիճակը և խնդիրները» խորագրով գիտաժողովը նվիրված էր անվանի պատմաբանի 90-ամյակին:

Գիտաժողովի բացումը տեղի ունեցավ մարտի 4-ին Պատմության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում: Բացման խոսքով հանդես եկավ ինստիտուտի տնօրեն, ակադեմիկոս Ա. Մելքոնյանը: Այնուհետև ելույթ ունեցան ՀՀ ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ակադեմիկոս Յ. Սուվարյանը, ԳԱԱ նախագահության խորհրդական, ակադեմիկոս Վլ. Բարխուդարյանը, Հայաստանի ազգային արխիվի տնօրեն, պ. գ. դ. Ա. Վիրաբյանը, Վանաձորի պետական համալսարանի պատմության ամբիոնի վարիչ, պ. գ. դ., պրոֆ. Ֆ. Մովսիսյանը, Վ. Ղազախեցյանի նախկին ասպիրանտ, պ. գ. թ., դոցենտ Է. Գևորգյանը: Ելույթ ունեցողները կարևորեցին Հայաստանի նորագույն պատմության խնդիրներին նվիրված գիտաժողովի անցկացումը, առանձնահատուկ խոսեցին երիտասարդ մասնագետների պատրաստման գործում պրոֆ. Վ. Ղազախեցյանի ունեցած ներդրման մասին:

Այնուհետև պ. գ. թ., դոցենտ Հ. Սուքիասյանը ներկայացրեց Վ. Ղազախեցյանի կազմած «ՀՅ Դաշնակցությունը ԽՍՀՄ արտակարգ հանձնաժողովի և պետական քաղաքական վարչության գաղտընթերցումներում (1920-ական թվականներ)» փաստաթղթերի ժողովածուն, որի հրատարակությունը կարևոր տուրք էր անվանի պատմաբանի հիշատակին: Ժողովածուում ընդգրկված է խորհրդային անվտանգության մարմինների կողմից գաղտընթերցված 41 նամակ-փաստաթուղթ, որոնք առնչվում են ՀՅ Դաշնակցության 1921–1927 թթ. գործունեությանը Խորհրդային Հայաստանում (ընդհատակում) և արտասահմանում (հիմնականում Իրանում): Ժողովածուն արժեքավոր աղբյուր է Հայաստանի 1920-ական թվականների պատմության համար և եզակի վկայություններ է պարունակում նշյալ ժամանակաշրջանում ՀՅԴ կուսակցության գործունեության վերաբերյալ: Այն լրացնում է հեղինակի կողմից նախկինում հրատարակված «ՀՅ Դաշնակցությունը և խորհրդային իշխանությունը» (1999) և «Հայաստանը պետական գաղտնի փաստաթղթերում (1922–1929 թթ.)» (2008) ժողովածուներում հրատարակված վավերագրերին:

Գիտաժողովի առաջին նիստում (նիստավար՝ ակադեմիկոս Ա. Մելքոնյան) ընթերցվեցին հետևյալ զեկուցումները՝ «Վլադիմիր Ղազախեցյանի գիտական ժառանգությունը» (Հ. Հարությունյան), «Հայաստանի նորագույն պատմության պատմագրության որոշ հարցերի շուրջ» (Վլ. Բարխուդարյան), «Վլ. Ղազախեցյանի ավանդը Հայաստանի սոցիալ-տնտեսական պատմության ուսումնասիրության բնագավառում» (Է. Մինասյան), «Աշոտ Հովհաննիսյանի հրապարակախոսությունը և գիտական աշխարհը 1920–1930-ական թթ.» (Ն. Սարուխանյան), «Հայոց պետականության ակունքներն Արցախում» (Հ. Աբրահամյան), «Սերնդափոխության հեռանկարները Սփյուռքում Հայաստանի ռազմավարական շահերի համատեքստում» (Ք. Ավագյան):

Գիտաժողովի հաջորդ նիստերը տեղի ունեցան մարտի 6-ին և 7-ին ԳԱԱ Արզականի գիտաժողովների տանը: Երկրորդ նիստում (նիստավար՝ պ. գ. թ., դոցենտ Կ. Խաչատրյան) ներկայացվեցին հետևյալ զեկուցումները՝ «Վլադիմիր Ղազախեցյանի ներդրումը արխիվային փաստաթղթերի հրատարակման գործում» (Ա. Վիրաբյան), «Գրաքննության սկզբնավորումը Խորհրդային Հայաստանում» (Հ. Սուքիասյան), «Խորհրդային Հայաստանում այլախոհության պատմության հիմնախնդիրները» (Ա. Մանուկյան), «Խորհրդային կրթական քաղաքականության ձևավորումը Հայաստանում 1920-ական թթ.» (Գ. Վարդանյան):

Երրորդ նիստում (նիստավար՝ պ. գ. դ. Ա. Վիրաբյան) զեկուցեցին Կ. Խաչատրյանը («ՀՍԽՀ-ի և ԼՂԻՄ-ի տարածքային կորուստները 1920–1930-ական թթ.»), Վ. Մելիքյանը («Էրզրումի պաշտպանությունը և անկման պատճառները»), Գ. Մախմուրյանը («Դաշնակիցների Գերագույն հանձնակատար Վ. Հասկելի կազմակերպչական, մարդասիրական ու քաղաքական գործունեությունը Հայաստանում 1919 թ.»), Կ. Հայրապետյանը («Գաղթականական վիճակագրության խնդիրը Հայաստանի առաջին հանրապետությունում»), Գ. Ստեփանյանը («1921 թ. փետրվարի 14–18-ի իրադարձությունները Երևանի կենտրոնական բանտում. նոր մանրամասներ Հայհեղկոմի դաժանությունների վերաբերյալ»):

Գիտաժողովի վերջին՝ չորրորդ նիստում (նիստավար՝ պ. գ. թ., դոցենտ Հ. Սուքիասյան) ընթերցվեցին հետևյալ զեկուցումները՝ «Խորհրդային Հայաստանի գաղթականների առօրեականության պատմությունից (1920-ական թթ.)» (Գ. Ժամհարյան), «Հայաստանի Կարմիր Խաչի ընկերության գործունեությունը սոցիալական ոլորտում 1920-ական թթ.» (Ս. Ավետիսյան), ««Հոգևոր եղբայրություն» շարժումը Սիրիայի և Լիբանանի հայկական համայնքներում 1920–1930-ական թթ.» (Կ. Ժամխարյան), «ՌԴ հայությունը 1990-ական թվականներին. նոր իրողություններ» (Հ. Ալեքսանյան), «Տեղական ինքնակառավարման համակարգի ձևավորումը Հայաստանի երրորդ հանրապետությունում» (Լ. Զաքարյան):

Զեկուցումների ավարտից հետո տեղի ունեցավ աշխույժ հարց ու պատասխան, գիտական բանավեճ, երբեմն՝ կարծիքների բախում: Այնուհետև կազմակերպվեց արդյունավետ քննարկում: Վերջում գիտաժողովի աշխատանքներն ամփոփեց Ա. Մելքոնյանը՝ հատուկ ընդգծելով, որ ոգևորիչ է պրոֆ. Վ. Ղազախեցյանի հիշատակին նվիրված նման մակարդակի գիտաժողովի անցկացումը, քանզի նա հայտնի էր իր մարդկային ու գիտական բարձր հատկանիշներով, երիտասարդ սերնդի հանդեպ հոգատար վերաբերմունքով: Գիտաժողովի կազմակերպման համար նա շնորհակալական խոսքեր ուղղեց ինստիտուտի Նորագույն պատմության բաժնի աշխատակիցներին:

ՀԱՄՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ,

ԼԵՎՈՆ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ