ԵՐԻՏԱՍԱՐԴ ՀԱՅ ԱՐՎԵՍՏԱԲԱՆՆԵՐԻ ԳԻՏԱԿԱՆ ՏԱՍՆԵՐՈՐԴ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆԸ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՓԱՆՈՍ ԹԵՐԼԵՄԵԶՅԱՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 150-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտը ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտեի ֆինանսավորմամբ 2015-ի նոյեմբերի 10-ին և 11-ին գումարեց Երիտասարդ հայ արվեստաբանների գիտական տասներորդ նստաշրջանը` նվիրված Փանոս Թերլեմեզյանի ծննդյան 150-ամյա հոբելյանին: Երկօրյա նստաշրջանի չորս նիստերում լսվեց 37 զեկուցում, որոնցում ներկայացվեցին արվեստագիտության տարբեր գիտաճյուղեր. կերպարվեստագիտություն, երաժշտագիտություն, թատերագիտություն, ճարտարապետության պատմություն և կինոգիտություն:

Բացման խոսքով հանդես եկավ Արվեստի ինստիտուտի տնօրեն Արարատ Աղասյանը. «2015 թվականը նվիրված էր Հայոց ցեղասպանության 100-ամյա տարելիցին: Երիտասարդություն և ցեղասպանություն՝ կարծես անհամատեղելի հասկացություններ են, այդ պատճառով որոշվեց տասներորդ նստաշրջանը նվիրել մեր ականավոր, ճանաչված, դասական նկարիչ Փանոս Թերլեմեզյանի ծննդյան 150-ամյակին: Դա էլ խորհրդանշական էր, այսպես համընկան ցեղասպանության 100-ամյակը և նրա ծննդյան 150-ամյակը: Քանի որ Թերլեմեզյանը հայ ազատագրական պայքարի ակտիվ մասնակիցներից էր, Վանի հերոսամարտի ղեկավարներից, ուստի նրա ստեղծագործությունը, նրա կյանքը, անունը նույնպես կապվում են ցեղասպանության հետ»:

Հայաստանի կոմպոզիտորների միության նախագահ Արամ Սաթյանը ասաց, որ նստաշրջանի գործունեությունը դա ճանապարհ է հասկանալ, թե ինչ է կատարվում մեր արվեստում: «Գիտությունը և ստեղծագործական գործունեությունը պետք է զուգահեռ գնան, ժամանակ առ ժամանակ իրար բախվելով. եթե չկա առողջ քննադատություն, ապա չկա լավ արվեստ»,– նշեց Ա. Սաթյանը:

Նստաշրջանի լիագումար նիստում առաջինը հանդես եկավ Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, Երիտասարդ հայ արվեստաբանների խորհրդի նախագահ, արվեստագիտության թեկնածու Մերի Կիրակոսյանը՝ «Փանոս Թերլեմեզյանի ստեղծագործական դիմանկարը» զեկուցումով: Բանախոսը դիտարկեց XIX–XX դարերի ականավոր նկարչի ստեղծագործական բազմաժանր ժառանգությունը: Ամփոփ ներկայացվեցին Թերլեմեզյանի արվեստի զարգացման փուլերը, տրվեց արվեստագետի ստեղծագործական դիմանկարը: «Էջմիածնի Շողակաթ եկեղեցու վաղ միջնադարյան հորինվածքի վերակազմությունը» զեկուցման մեջ Արվեստի ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնի ավագ գիտաշխատող, ճարտարապետության թեկնածու Արեգ Հասրաթյանը նկատեց, որ Էջմիածնի «գմբեթավոր դահլիճ» տիպի Շողակաթ եկեղեցին մասնագիտական գրականության մեջ ներկայացվում է որպես XVII դ. հուշարձան: Սակայն 1698 թ. գրված ձեռագիր հիշատակարանում նշվում է, որ այն կառուցվել է հնագույն եկեղեցու հիմքերի վրա: Զեկուցման մեջ արծարծված էր հուշարձանի վաղմիջնադարյան ծավալատարածական հորինվածքի վերակազմությունը Հայաստանի VI–VII դդ. նույնատիպ եկեղեցիների նմանությամբ: Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի տնօրեն, արվեստագիտության թեկնածու Սարգիս Բալբաբյանը «Կոմպոզիտոր-կատարող հարաբերությունները երաժշտության մեկնաբանության համատեքստում» զեկուցման մեջ ներկայացրեց վերջին 30–40 տարիների ընթացքում կոմպոզիտոր-կատարող հարաբերությունների փոփոխությունները՝ ընդգծելով ստեղծագործական կապերի ամրապնդումը և դրա ազդեցությունը կոմպոզիտորների ստեղծագործական գործընթացի վրա: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Մարտին Հարությունյանը «Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի պողոտայի և դրա հարակից շինությունների արտաքին ձևավորումներն ու խնդիրները» զեկուցման մեջ նշեց, որ 1990-ական թվականներին, երբ Հայաստանի մի շարք քաղաքներում սկսեց զարգանալ փոքր և միջին բիզնեսը, զուգահեռաբար սկսվեցին խեղաթյուրվել գլխավոր փողոցների արտաքին տեսքերը, դրանց հարակից շինությունների ճարտարապետական հորինվածքն ու դիզայնը: Խնդիրը, որը տեսանելի է և շարունակվում է մինչ օրս, Երևանը դարձրել է «բազմերանգ» ու հակագեղագիտական երևույթների պատճառ: Ինստիտուտի նույն բաժնի գիտաշխատող, Երիտասարդ հայ արվեստաբանների խորհրդի նախագահի տեղակալ, արվեստագիտության թեկնածու Լիլիթ Արտեմյանը «Վահրամ Բաբայանի «Pro e Contra» դաշնամուրային պիեսի կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունների և կատարողական մեկնաբանման շուրջ» զեկուցման մեջ վերլուծեց ստեղծագործության տեխնիկական հիմքերի առանձնահատկությունները՝ կատարողական տեսանկյունից գեղարվեստական գաղափարը համապատասխանաբար ներկայացնելու նպատակով: Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն Նիկոլայ Կոստանդյանը «Մարգարիտ Բաբայանը Արմենակ Շահմուրադյանի մասին» զեկուցման մեջ գիտական շրջանառության մեջ դրեց դաշնակահարուհի, երգչուհի, երաժշտագետ, մանկավարժ Մարգարիտ Բաբայանի (1874–1968) հուշերը «հայկական Կառուզո», Փարիզի «Grand-opera»-ի երգիչ Արմենակ Շահմուրադյանի մասին, որոնք պահվում են Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում գտնվող Մարգարիտ Բաբայանի ֆոնդում: Բանախոսը հիմնավորեց, որ այդ զեկուցումը կարդացվել է ոչ թե Շահմուրադյանի հետմահու հոբելյանի առթիվ, ինչպես նշված է ֆոնդում (Մարգարիտ Բաբայանի ֆոնդ, -231), այլ երգչի մահից չորս ամիս առաջ՝ 1939 թ. մայիսի 7-ին տեղի ունեցած նրա հոբելյանական հանդիսության ընթացքում: Երևանի Քրիստափոր Քուշնարյանի անվան արվեստի դպրոցի տնօրեն Էդգար Գյանջումյանը «Ռոք երաժշտության էկոհոգեբանական առանձնահատկությունները» զեկուցման մեջ ներկայացրեց երաժշտական տեզաուրուսի ձևավորման տեսանկյունից բխող առանձնահատկությունները և կապերը բացահայտող հարցաթերթիկների ամփոփման արդյունքները: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Արսեն Համբարձումովը դիտարկեց Ա. Վերնոյի «Մայրիկ» (1991), Ա. Էգոյանի «Արարատ» և Տավիանի Եղբայրների «Արտույտների ագարակը» (2007) ֆիլմերը և անդրադարձավ սփյուռքահայ ռեժիսորների ֆիլմերում ցեղասպանության թեմայի օգտագործմանը:

Առաջին նիստում «Բարձր արվեստ» կերպարվեստի կենտրոնի աշխատակից Իրինա Գարասեֆերյանը «Լևոն Թութունջյանի արվեստը. համեմատական վերլուծություն» զեկուցման մեջ անդրադարձավ ֆրանսահայ արվեստագետի տարբեր տեխնիկաներով կատարված ստեղծագործություններին, զուգահեռներ անցկացրեց Թութունջյանի երկրաչափական աբստրակցիայի, Վասիլի Կանդինսկու և Պոլ Կլեի տեսական աշխատությունների միջև: Վան-Վասպուրականի զարդահամալիրի գեղարվեստական լուծումների և ոճապատկերային առանձահատկությունների մասին զեկուցման մեջ Արվեստի ինստիտուտի կերպարվեստի բաժնի հայցորդ Անի Մխիթարյանը քննության առավ զարդերի առանցքային բաղադրիչ հանդիսացող զարդամոտիվների գաղափարական բովանդակությունը ու ձևերի մատուցումը: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Գայանե Ամիրաղյանը «Հայ հոգևոր երգարվեստի Նոր Ջուղայի կամ Հնդկահայոց ավանդույթի որոշ ձայնեղանակային առանձնահատկությունների շուրջ» զեկուցման մեջ անդրադարձավ տարբեր ձայնեղանակների առնչության երևույթին և վերջինիս մասնավոր արտացոլմանը Նոր Ջուղայի երգվածքի շրջանակներում՝ Ակ և Բկ ձայնեղանակների օրինակով: ԵՊՀ դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Հռիփսիմե Վարդանյանի զեկուցումը Ռուդոլֆ Խաչատրյանի վաղ շրջանի իրապաշտական ստեղծագործությունների մասին էր: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Սոնա Մակարյանը գիտական շրջանառության մեջ դրեց մի շարք արխիվային վավերագրեր, այդ թվում`  ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ, ԽՍՀՄ Մեծ թատրոնի մենակատար Պավել Լիսիցյանի փաստաթղթերը` Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիան էքստեռն ավարտելու վերաբերյալ: «Երաժշտության հարցերը Արշակ Չոպանյանի «Անահիտ» հանդեսում» զեկուցման մեջ Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտ Դավիթ Մելքոնյանը եզրակացրեց, որ «Անահիտը» XX դարասկզբին մի կողմից նպաստել է հայ երաժշտության քարոզչությանը, մյուս կողմից՝ ներկայացրել Փարիզում հայ երաժշտական կյանքի լիարժեք համապատկերը: Ճարտարապետության և շինարարության Հայաստանի ազգային համալսարանի հուշարձանների չափագրության և ախտորոշման լաբորատորիայի վարիչ, ճարտարապետության թեկնածու Դավիթ Նահատակյանի զեկուցման թեման էր՝ «Քար-աղյուս համադրությամբ որմնաշարերը IX–XIII դդ. հայկական պաշտամունքային ճարտարապետության մեջ»: Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի հայցորդ Սոֆյա Ղազարյանն անդրադարձավ Կոմիտասի՝ մանուկների համար գրված երաժշտության սակավ հայտնի էջերին:

Նստաշրջանի երկրորդ օրվա առաջին նիստում Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Նարե Նադարյանը «Խաչատուր Իսկանդարյանի խմբաքանդակները» զեկուցման մեջ վերլուծեց քանդակագործի պլաստիկական տարբեր եղանակներով կատարված, կոմպոզիցիոն-տարածական ազատ դասավորությամբ գործերը: Ինստիտուտի նույն բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Տաթևիկ Շախկուլյանը «Սասունցի Դավիթ» էպոսի երգվող հատվածների մեղեդիական ուրվագծերը» բանախոսության շրջանակում ներկայացրեց էպոսի երգվող հատվածների հետազոտությունն ըստ նորագույն տեխնոլոգիաների վերլուծությունների՝ լիարժեքորեն հաստատելով Կոմիտասի տեսությունը՝ հայ երաժշտության հնչյունաշարային առանձնահատկությունների վերաբերյալ: Մատենադարանի թիվ 9422 Ավետարանի մանրանկարների նկարազարդումների ոճին էր վերաբերում ԵՊՀ դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Սաթենիկ Չուգասզյանի զեկուցումը: Արվեստի ինստիտուտի թատրոնի բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Անուշ Ասլիբեկյանի «Դրությունը որպես ձևային հիմք Վիլյամ Սարոյանի «Պինգ պոնգ խաղացողները» փոքր դրամայում» բանախոսության մեջ վերլուծվեց հեղինակի փոքր թատերախաղերը դրության և ներքին դրամատիկական ձևի տեսանկյունից և կարևորվեց Սարոյանի դրամատուրգիան թատերագիտական տեսանկյունից քննելու անհրաժեշտությունը: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի հայցորդ Սոնա Հակոբյանը «Հայոց Մեծ եղեռնի ազդեցությունը Փոլ Կիրակոսյանի կյանքում և արվեստում» զեկուցման մեջ անդրադարձավ հայոց ջարդերին և գաղթին նվիրված նկարչի կտավներին: «TRIADA ստուդիան՝ որպես հայկական արդի համակարգչային գրաֆիկական դիզայնի բազմակողմանի ու վառ դրսևորումներից մեկը» բանախոսության մեջ Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի ասպիրանտ Արտակ Աղլամազյանը քննության առավ եռաչափ գրաֆիկայի ուղղությանը պատկանող գործեր: Ինստիտուտի նույն բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Լիլիթ Հակոբյանն անդրադարձավ Նիկոլ Գալանդերյանի երրորդ՝ «Հովիվը» օպերային, որի լիբրետոյի համար հիմք է ծառայել Վրթանես Փափազյանի 50 զրույցներից մեկը՝ «Լուր-դա-լուրը»: Բանախոսը կարևորեց օպերայի բեմադրության անհրաժեշտության հարցը: Իրանի երաժշտական մշակույթի համատեքստում հայ կոմպոզիտորների ստեղծագործության մասին էր Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի հայցորդ Շուշան Այվազյանի զեկուցումը:

Նստաշրջանի վերջին նիստում Արվեստի ինստիտուտի հայցորդ Մարիաննա Պողոսյանը ներկայացրեց կիթառահար, կոմպոզիտոր և մանկավարժ, Հայաստանում կիթառային դպրոցի հիմնադիր Էդուարդ Բադալյանի ստեղծագործական դիմանկարը: Ինստիտուտի կերպարվեստի բաժնի ասպիրանտ Մարիա Լազարևան «Երկնային մարմինների պատկերումը Հայկական լեռնաշխարհի բրոնզե գոտիներում» զեկուցման մեջ ներկայացրեց պատկերների խորհրդաբանական և պատկերագրական առանձնահատկությունները: Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության քաղաքացի Ասղար Ջանաբի Վահաբը «Երաժշտությունը Ֆիրդուսու «Շահնամե» պոեմի նկարազարդումներում» զեկուցման մեջ արծարծեց «Շահնամե»-ի երաժշտակատարողական ավանդույթի դրսևորումներն Իրանի հասարակական վայրերում: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ավագ գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու Մանե Մկրտչյանն անդրադարձավ Հովհաննես Շարամբեյանի անվան ժողովրդական ստեղծագործության կենտրոնի պատմությանը, թանգարանային հավաքածուին, ներկայիս գործունեությանը՝ նշելով նաև կենտրոնում առկա խնդիրները: «Տեղ գյուղի Սուրբ Գևորգ եկեղեցին» բանախոսության շրջանակներում Արվեստի ինստիտուտի ճարտարապետության բաժնի գիտաշխատող, ճարտարապետության թեկնածու Հրանտ Հովսեփյանն անդրադարձավ եկեղեցու ծավալատարածական հորինվածքի, հարդարանքի նկարագրությանը և քննական ուսումնասիրությանը: «Հակոբ Պարոնյանի «Բաղդասար աղբար»-ը Արա Բեքարյանի աչքերով» բանախոսության մեջ Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Շուշանիկ Մուրադյանն գիտական շրջանառության մեջ դրեց Ա. Բեքարյանի վրձնին պատկանող անտիպ էսքիզներ: Արվեստի ինստիտուտի հայցորդ, Ճարտարապետության ազգային թանգարան-ինստիտուտի գիտական քարտուղար Անի Գրիգորյանն ամփոփ ներկայացրեց Պալյան ճարտարապետական գերդաստանի նորահայտ արխիվային նյութերը, գիտական շրջանառության մեջ դրեց տարաբնույթ կառույցների նախագծեր, կահույքի, ջահերի և այլ հարդարանքի նախագծեր ու էսքիզներ: Արվեստի ինստիտուտի երաժշտության բաժնի հայցորդ Արմինե Աթոյանը վերլուծեց հայ կոմպոզիտորական դպրոցի միջին սերնդի նեկայացուցիչ Մարտուն Իսրայելյանի «Սիրո և տրտմության խոսքեր» խմբերգաշարը երկսեռ երգչախմբի համար (a cappella, խոսք՝ Վահան Տերյանի) և բացահայտեց կոմպոզիտորի խմբերգային ստեղծագործություններին բնորոշ որոշ առանձնահատկություններ: Արվեստի ինստիտուտի սփյուռքահայ արվեստի և միջազգային կապերի բաժնի ասպիրանտ, Իրանի Իսլամական Հանրապետության քաղաքացի Սառա Մալեք Մոհամմադիի զեկուցումը Թեհրանի թատերական համալիրի ճարտարապետության մասին էր: Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայի ասպիրանտ Անի Աճառյանի զեկուցումը նվիրված էր Երևանի «Հաղթանակ»-ի թանգարանի ինտերիերի դիզայնին. բանախոսը թանգարանի ինտերիերի դիզայնի վերլուծությունը կատարեց միջազգային օրինակների համատեքստում:

Նստաշրջանի արդյունքները ամփոփեց Արվեստի ինստիտուտի տնօրենի գիտական գծով տեղակալ Աննա Ասատրյանը:

Նստաշրջանի շրջանակներում նոյեմբերի 17-ին Հայաստանի կոմպոզիտորների տան դահլիճում տեղի ունեցավ «Փանոս Թերլեմեզյանի սիրելի կոմպոզիտորները» խորագրով համերգ, մասնակցությամբ՝ արվեստագիտության թեկնածուներ Լիլիթ Արտեմյանի (դաշնամուր) և Հովհաննես Մանուկյանի (դաշնամուր), ապագա արվեստագետներ Սոնա Մակարյանի (վոկալ), Սոֆյա Ղազարյանի (դաշնամուր), Ասղար Ջանաբի Վահաբի (վոկալ), Մարիաննա Պողոսյանի (կիթառ), Էդգար Գյանջումյանի (դաշնամուր), Էմմա Առաքելյանի (դիրիժոր) և Երևանի Ձայնի պահպանման վոկալ-երգչախմբային մասնագիտական դպրոցի երգչախմբի: Հնչեցին Բեթհովենի, Տիգրան Չուխաճյանի, Կոմիտասի, Էդուարդ Բադալյանի, նաև Հայաստանի կոմպոզիտորների միության անդամներ Հովհաննես Մանուկյանի և Էդգար Գյանջումյանի ստեղծագործություններից: Ներածական ընդգրկուն խոսքով համերգը վարեց Աննա Ասատրյանը:

ԼԻԼԻԹ ԱՐՏԵՄՅԱՆ