ԱՐՑԱԽԻ ՏԻԳՐԱՆԱԿԵՐՏԻ ԵԿԵՂԵՑՈՒ

ՃԱՐՏԱՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ

ԼՅՈՒԲԱ ԿԻՐԱԿՈՍՅԱՆ

Արցախի Տիգրանակերտը Տիգրան Մեծի անունը կրող այն բնակավայրն է, որի տեղը պարզված է և որն արդեն տասը տարի (2005–2015) ենթարկվում է հնագիտական հետազոտության[1]: Քաղաքը գտնվում  է Ասկերանի  շրջանում,  Խաչենագետի  ներքնահովտում` գետից հարավ ընկած Վանքասար կոչվող լեռան համեմատաբար ցածր բարձունքներից մեկի վրա և այդ լանջին կից գոգավորությունում`   Արքայական  աղբյուրների   (Շահբուլաղ)   հարևանությամբ: Տիգրանա-

Նկ.1. Արցախի Տիգրանակերտի գլխավոր հատակագիծը`

պեղված ճարտարապետական համալիրների նշումով

ա. ամրացված թաղամասը` Միջնաբերդով , բ. Կենտրոնական թաղամասը, գ. անտիկ թաղամասերը, դ. անտիկ և վաղքրիստոնեական դամբարանադաշտերը

կերտը զբաղեցնում է շուրջ 70 հա տարածք: Պեղումների արդյունքում ուրվագծվում է քաղաքի հիմնական կառուցվածքը (նկ. 1. ա, բ, գ, դ):

Տիգրանակերտի Կենտրոնական թաղամասի տարածքում է կառուցվել վաղքրիստոնեական եկեղեցին: Մինչև պեղումները այս` արդեն բացված վեհաշուք տաճարի տեղում երևում էին միայն կառույցին պատկանող կրաշաղախի մի քանի խոշոր զանգվածներ և արևելք-արևմուտք առանցքով ձգված փոսորակը: Պեղումների շնորհիվ[2] մոտ 4 մ խորության մեջ բացվել են եկեղեցու ճարտարապետական մնացորդները (նկ. 2):

Եկեղեցու հատակագծային և ծավալատարածական հորինվածքը: Պահպանված ավերակները հնարավորություն են տալիս վերականգնել եկեղեցու հատակագիծը: Այն արտաքուստ շեշտված աբսիդով միանավ սրահ է (նկ. 3):

Արևելքից արևմուտք ձգվող ուղղանկյուն աղոթասրահը (21,4 x 6,8 մ) արևելքում ավարտվում է ներսից կիսաշրջանաձև` ոչ խորադիր (3,4 մ), դրսից հնգանիստ աբսիդով: Պահպանված են եկեղեցու արևելյան ճակատի աբսիդի հարավային կողմի երկու նիստերը միայն (մեկ շարք բարձրությամբ` 0,68 մ), որոնք հնարավորություն են տալիս պարզելու նիստերի քանակը:

Դրսից հնգանիստ աբսիդով ներսից թե՛ կիսաշրջանաձև (Բայբուրդ, Ջրվեժ, Շողագավանք, Վանստան) և թե՛ պայտաձև (Ոսկեվազ, Ջարջառիս, Էջմիածին, Պեմզաշեն) միանավ եկեղեցիներ` հատակագծային տարբեր համաչափություններով հայտնի են նաև այլ տեղերում[3]:

Տիգրանակերտի եկեղեցին բարձրանում է 28,85 x 11,25 մ չափերի ուղղանկյուն` եռաստիճան (1,2 մ բարձրությամբ) որմնախարսխի վրա, որը հիմնականում (բացառությամբ արևելյան, մասամբ նաև հարավային կողմի) պահպանված է և շենքի պարագծային պատերի արտաքին մակերևույթից դուրս է գալիս 1 մ չափով: Աստիճանների բարձրությունը մի փոքր գերազանցում է դրանց լայնությունը (բարձրությունը հիմնականում 0,41 սմ, լայնությունը` 0,33 սմ): Եռաստիճան բարձր որմնախարիսխը եկեղեցու պատի արտաքին մակերևույթի մի մասն է և հատակից բարձր է: Հիմնախարիսխների այսպիսի կառուցվածքը թելադրված է երկրաշարժային ազդեցությունների  նկատմամբ  շենքի  դիմացկունության  ուժեղացման անհրաժեշտությունից:  Դրանց  միջոցով  փոքրացվում էր պատերի

ստորին մասերի վրա ընկնող բեռնվածությունը: Այսպիսի լուծումը նպաստում էր նաև շենքի գեղագիտական ընկալմանը` ուժեղացվում էր շենքի մոնումեն-տալության տպավորությունը: Արտաքուստ շեշտված աբսիդով միանավ եկեղեցին այսօր տեղադրված է ուղղանկյուն հարթակի վրա, որտեղ որմնախարիսխը չի կրկնում հնգանիստ աբսիդի ուրվագիծը: Բացի այդ, խորանի արտաքին նիստերը ծածկված էին կրաշաղախի շերտով: Եկեղեցու արևելյան կողմում վավերացված այսպիսի իրավիճակը խոսում է շինարարական երկու շրջանի և վերակառուցման մասին: Հավանաբար, արտաքուստ շեշտված աբսիդը հետագայում ներառվել է ուղղանկյուն պարագծի մեջ (նկ. 4-1):

Եկեղեցուն հարավարևելքից կցված է 4,9 x 3,45 մ ներքին չափերով մի սենյակ: Այս կառույցի հարավային (որը եկեղեցու հետ ընդհանուր է), արևելյան և արևմտյան պատերի առաջին շարքի անկյունաքարերը համաժամանակյա են եկեղեցուն, որովհետև կոնստրուկտիվորեն կապված են բազիլիկայի որմի հետ: Նույնը չի կարելի ասել սենյակի հարավային ու արևելյան պատերի մասին (սրանք ամբողջությամբ վերակառուցված են): Այս կցակառույցի գործառույթի և ծավալի մասին դժվար է խոսել, քանի որ այն բավական շատ է վերակառուցված և վերաօգտագործված: Նախնական կառույցից պահպանվել են միայն վերևում նշված` եկեղեցու հետ ընդհանուր որմին պատկանող մի քանի քարեր միայն: Հնարավոր կարելի է համարել, որ այս սենյակը կառուցվել է եկեղեցու վերակառուցման ժամանակ, որովհետև արտաքինից շեշտված աբսիդով եկեղեցիները (Ջրվեժ, Ոսկեվազ, Ջարջառիս, Պեմզաշեն և այլն)[4] սովորաբար կից կառույցներ չունեն ու արտաքին սրահ կամ որևէ կառույց ունեցող բոլոր միանավ եկեղեցիներում աբսիդը առնված է պատերի ուղղանկյուն պարագծի մեջ[5]: Տվյալ դեպքում գործ ունենք արտաքինից շեշտված աբսիդի հետ (նկ. 4-1):

Եկեղեցու հարավարևելյան մուտքի դիմաց` արտաքին կողմից (ներկայումս 2,7 x 2, 5 մ չափերով) սալահատակ է բացվել, որը դեպի հարավ շարունակվում է: Այս սալերն ավելի փոքր են, քան բազիլիկայի աղոթասրահի հատակասալերը: Եկեղեցու հարավակողմում բացված այս հատվածները թույլ են տալիս խոսել այն մասին, որ այստեղ ապագայում ևս նոր շինություններ են հայտնաբերվելու: Տիգրանակերտի միանավ սրահը կառուցվել է կրաքարի կոպիտ կտորտանքներով և կրաշաղախով կապակցված հիմքի վրա: Այսօր արդեն հստակեցված են եկեղեցու արտաքին չափերը. 27,3 մ երկարություն և 9,3 մ լայնություն, զբաղեցրած տարածքը՝ 253,89 քառ. մ: Արցախի Տիգրանակերտի կենտրոնական թաղամասում պեղված այս միանավ սրահը Անդրկովկասի համանման ամենախոշոր կառույցներից մեկն է: Նրա այդ ազդեցիկ չափերով ու շուրջը բացված կառուցապատմամբ է պայմանավորված նաև հինգ մուտքի առկայությունը: Դրանցից չորսը հյուսիսային և հարավային պատերում են բացվել. ամեն կողմում մեկ զույգ (հարավային կողմում 1,15 մ և 1,6 մ լայնություններով, հյուսիսայինում` 1,2 մ և 1,4 մ): Արևմտյան մուտքն ունի 1,5 մ լայնություն: Եկեղեցու հարավարևելյան մուտքն արտաքին կողմից վերակառուցումների է ենթարկված, որի արդյունքում որմնախարսխի երրորդ աստիճանի օգտագործման հաշվին պատը լայնացել է` հասնելով 1,6 մ-ի:

Մուտքերի այսպիսի «առատություն» վաղքրիստոնեական միանավ սրահներում չի վավերացվել: Արտաքուստ շեշտված աբսիդով եկեղեցիներում առավելագույնը երկու մուտքեր են հանդիպում (Բայբուրդ, Պեմզաշեն): Ընդհանրապես վաղմիջնադարյան միանավ սրահների մուտքերը մեծ մասամբ արևմտյան կողմում են, երբեմն հարավային և արևմտյան (Կառնուտ, Գառնի, Էջմիածին, Լեռնակերտ և այլն)[6], քիչ հանդիպող` հյուսիսային և արևմտյան (Դվին, Փաշվաք)[7] կամ միայն հարավային (Ավան, Ագարակ)[8]:

Դռների բացվածքների ստորին նշագծումները (բացառությամբ հարավարևելյան մուտքի) նույնպես չեն համապատասխանում հատակի մակարդակին` դրանից բարձր են: Հյուսիսային պատի մեջ բացված մուտքերի դիմաց` հիմնախարսխի ստորին աստիճանի մակարդակում, դրված են 0,5 x 0,6 մ չափերի մեկական քարեր: Աղոթասրահի հատակը սալապատ է, որը նույնպես հիմնականում պահպանվել է: Բացակայում են արևմտյան կողմի հատակի սալերը: Սալահատակն այս հատվածում ավելի քայքայված է, որովհետև հատակն այստեղ նստվածք է տվել, որն էլ պատճառ է դարձել սալերում ճաքերի առաջացման և, ի վերջո, դրանց փշրման ու քայքայման: Սալահատակին զգալի վնաս է հասցրել նաև եկեղեցու ավերումից հետո` նրա ներսը բնակելի և տնտեսական նպատակներով օգտագործելու հանգամանքը: Հատակի սալերը ուղղանկյունաձև են և ունեն տարբեր չափեր (0,4 x 0,45 – 0,76 x 1,50 մ): Սալաքարերը, անընդհատ ոտքի տակ լինելով, բավական ողորկ են դարձել. որոշ սալերում առկա են նաև փոսիկներ (նկ. 4-2): Հատակի երկու սալաքարերի վրա փորագրված են երկրաչափական պատկերների պարզունակ համադրություններ (եռանկյունիներ, քառակուսիներ, շեղանկյուններ): Մուտքերն (բացառությամբ հարավարևմտյանի, որն ունի աղոթասրահի հատակի մակարդակը) աղոթասրահի հատակից 10 սմ բարձրացված են:

Հետաքրքիր լուծում ունի եկեղեցու ներքնատեսքը: Բեմը 2,5 մ դեպի արևմուտք երկարեցված է ու աղոթասրահի մակարդակից բարձրացված 0,5 մ: Այս հատվածն ամբողջությամբ սալապատված է, որից դեպի աղոթասրահ իջնում են երկու աստիճաններ (նկ. 5-1): Առաջադիր այս հարթակը, ըստ երևույթին, ժամանակին երեք կողմերում (բացառությամբ արևելակողմի, որտեղ բեմի շարունակությունն է կազմում, և դեպի աղոթասրահ իջեցնող մուտքի) ցանկապատված է եղել, որի մասին վկայում են պեղումներից հայտնաբերված բազրիքի սյունիկների ճարտարապետական մանրամասներ (նկ. 5-2):

Ներքին տարածության այսպիսի տրոհում է ենթադրվում նաև Զվարթնոցի տաճարում, որտեղ նույնպես գտնվել են սյունիկ-բազրիքներ[9]:

Տիգրանակերտի եկեղեցու ամենանշանակալից գտածոներից մեկն էլ կավե (8 սմ տրամագծով) փոքրիկ սկավառակն է: Սրա մեկ երեսին փորագրված է շրջանին ներգծված հավասարաթև խաչ, իսկ մյուսին` մորթե գլխարկ կրող, բեղ-մորուքով տղամարդու դիմապատկեր: Սկավառակն ունեցել է միջանցիկ երկու անցք, որոնց օգնությամբ կապվել է ինչ-որ փաթույթի կամ տուփի և յուրօրինակ «դրոշմակնիքի»

դեր կատարել: Սկավառակի վրա կա հայերեն արձանագրություն. «ԵՍ/ ՎԱՉ [է] (կամ ՎԱՉ[ԱԳԱՆ]) ԾԱՌԱՅ Տ [ԵԱՌՆ]» (նկ. 6):

Սկավառակը գտնելու հանգամանքների, պատկերագրության և հայերեն տառատեսակների քննությունը թույլ է տալիս այն վերագրել V–VII դարերին[10]: Տիգրանակերտի եկեղեցուց գտնված այս սկավառակը, փաստորեն, Արցախի տարածքում հայտնաբերված ամենահին հայերեն արձանագրություններից մեկն է և Խաչենագետի ներքնահովտի վաղքրիստոնեական-հայկական դիմագծի լավագույն փաստարկը:

Շինարարական տեխնիկան և շինարվեստը: Տիգրանակերտի եկեղեցին կառուցված է Վանքասարի հանքի կրաքարով: Պատերն ամրացված են այդ նույն կրաքարից ստացված կրաշաղախով:

Եկեղեցու արևելյան մուտքի տակ խորացումը հնարավոր է դարձրել պարզել կառույցի հիմքի և հիմնատակի կառուցման կերպը: Քանի որ եկեղեցին բնական ամուր հիմնատակ չունի, ինչպես Տիգրանակերտի ամրացված հատվածները, նրա համար արհեստական հիմնատակ են պատրաստել: Բազիլիկայի հիմքը կրաշաղախով ամրացված միջին և մանր անկանոն քարերով իրականացված 0,6 մ բարձրությամբ հարթակն է, որից անցումը դեպի պատը իրականացվել է որմնախարսխի միջոցով: Մեծ մասամբ վաղմիջնադարյան բազիլիկաներում հիմքը այսպիսի եղանակով էր իրականացվում: Որոշ դեպքերում (Քասաղի բազիլիկայում և Էջմիածնի Մայր տաճարի հնագույն շենքում) հիմքերը սրբատաշ քարերից են[11]: Հիմքերը, իրենց վրա կրելով կառույցի որմնախարիսխն ու պատերը, կրկնում են դրանց պարագիծը ու հատակագծում հավասարվում որմնախարսխի երրորդ աստիճանի լայնությանը: Ընդհանրապես միջնադարյան կառույցների որմնախարիսխներն ու պատերը հատակագծում կամ հավասար են վերջիններիս լայնությանը, կամ քիչ ավելի լայն են: Տիգրանակերտի բազիլիկայում որմնախարիսխները հավասար են հիմքերի լայնությանը և եռաստիճան են: Տեղանքի թեքությունից ու շենքի նշանակությունից կախված՝ որմնախարիսխները վաղմիջնադարյան բազիլիկաներում ունեցել են մեկ (Քասաղի միանավ եկեղեցի), երկու (Լեռնակերտ, Ջարջառիս) և երեք աստիճաններ (Ջրվեժ, Պեմզաշենի միանավ եկեղեցի): Տիգրանակերտի եկեղեցու որմնախարիսխը, պարուրելով կառույցը բոլոր կողմերից և կոնստրուկտիվ նշանակություն ունենալուց զատ, հորինվածքին հաղորդում է նաև վեհություն և հաստատականություն: Դռների խոռոչները մինչև 10–15 սմ բարձրացված են աղոթասրահի մակարդակից ու մեկաստիճան շեմեր են կազմում: Այսպիսի լուծումը նպաստել է դռների խոռոչներում պատերի ու հիմքերի ամրապնդմանը և կանխել շենքի ներս մթնոլորտային տեղումների ներթափանցումը:

Եկեղեցու պատերը կառուցված են ավանդական եղանակով` «միդիս» եռաշերտ երկճակատանի սկզբունքով: Որմածքում օգտագործված քարերը երեսի կողմից մշակված և պարագծով շրջատաշված են ու տեղադրված պատի երկու կողմերում: Արանքը լցված է տարբեր մեծության քարի կտորտանքներով համալրված հեղուկ կրաշաղախը, որը, ներթափանցելով բոլոր կարերի և անցքերի մեջ, բացառել է քարաբետոնում դատարկությունների գոյացումը և ապահովել համաձույլ կառուցվածք: Քարերն այստեղ ունեն պատի երեսապատման, ներպատային քարալիցքի կաղապարի, մասամբ նաև պատի վրա ընկնող բեռնվածությունն ընդունող կոնստրուկցիայի գործառույթներ: Պատերից պահպանվել է հիմնականում կրաշաղախի լիցքը (մոտ 3 մ բարձրությամբ), որի մեջ դրոշմված երևում են պատի շարքերի սրբատաշ քարերի բները, իսկ քարերը պոկված են (նկ. 7):

Սրբատաշ մի քանի քարեր են պահպանվել միայն աղոթասրահի հարավային պատի ներքին երեսի արևելյան և արևմտյան հատվածներում: Պատերի հաստությունը 1,20–1,25 մ է: Որմի ստորին շարքերը շարված են ավելի մեծ քարերից (1,90 x 0,98 մ), քան վերինները: Այսպիսով հեշտանում էր պատի կառուցումը, ապահովվում էր պատի պաշտպանվածությունը վնասվածքներից և բարձրանում սեյսմակայունությունը: Որմածքի հորիզոնական կարանները մշակված են 0,5–1,0 սմ լայնություն ունեցող, 45 աստիճանի թեքությամբ տաշված եզրակոսներով, որը կոնստրուկտիվ լինելուց զատ, պատի հարթությանը հաղորդել է արտահայտչականություն` ստեղծելով որոշակի ռիթմ և մասշտաբ: Քարերն ունեն հատած բուրգի ձև` սրբատաշ հիմքով, որոնք գագաթամասով ագուցված են (0,3–0,6 սմ խորությամբ) կրաշաղախի մեջ: Կարանները, որոնք առաջացել են քարերի միացման տեղերում` սեպաձև են, որոնք նպաստել են կրաբետոնե միջուկի հետ այդ քարերի լավ կապակցմանը: Միջնադարյան կառույցներում ընդհանրապես, Տիգրանակերտի եկեղեցում նույնպես կրաշաղախը շատ ամուր է (հաստատվում է ճաքերի բացակայությամբ, որոնք հատուկ են ցածրորակ շաղախներին), ինչը պայմանավորված է կրի բարձր ցուցանիշներով: Կրաշաղախի բաղադրության հետազոտման նպատակով եկեղեցու տարբեր հատվածների շաղախներից վերցվել են նմուշներ[12]: Ուսումնասիրությունները կատարվել են ֆիզիկոքիմիական եղանակներով: Նմուշներում որոշվել են խոշոր լցիչի (ավազի) տարբեր ֆրակցիաների տոկոսային քանակությունները, ջրակլանման գործակիցները, ծավալային զանգվածները, կիր-ավազ հարաբերակցությունը: Մանրադիտակային հետազոտության արդյունքում երևում են, որ նմուշները տարբերվում են իրենց բաղադրությամբ և ինչ-որ չափով կարբոնատացման աստիճաններով: Հետազոտության տվյալները ներկայացված են աղյուսակի ձևով.

ÜÙáõßÝ»ñ

üñ³ÏóÇ³ÛÇ

Ï³½ÙÁ %

´³Õ³¹ñÇãÝ»ñÇ ½³Ý·í³ÍÁ` ·ñ³ÙÝ»ñáí

æñ³ÏÉ³ÝÙ³Ý ·áñÍ³ÏÇóÁ

Ì³í³É³ÛÇÝ ½³Ý·í³ÍÁ

·/ëÙ  3

ÎÇñ-³í³½ Ñ³ñ³µ»ñáõÃÛáõÝÁ

ÈóÇã

ÙÙ-áí

< 0.5

0.5-1

> 1

Ë. ëÏ½µÝ.

³í³½

ÏÇñ

1

40.9

12.4

46.2

9.0

5.48

3.52

86.6

1.6

1:1.5

Ïñ³ù³ñ, Ë×³í³½

2

49.5

10.7

39.0

8.84

4.6

4.24

11.4

1.3

1:1

3

43.2

14.6

41.8

10.73

6.8

3.93

20.7

1.6

1:2

4

54.5

9.9

35.3

8.27

5.94

2.33

15.8

1.7

1:2.5

11

50.6

14.6

34.3

13.64

9.01

4.63

18.4

1.8

1:2

12

43.4

10.7

45.2

12.63

8.45

4.18

17.9

1.8

1:2

Ինչպես երևում է աղյուսակի տվյալներից, հետազոտված նմուշներն իրարից տարբերվում են ջրակլանման գործակցով, ծավալային զանգվածով և կիր-ավազ հարաբերակցությամբ: Ավազային լցիչը բոլոր նմուշներում ներկայացված է կրաքարով և խճավազով: Միջնադարում շինարարության մեջ օգտագործվել է ինչպես հանգած, այնպես էլ չհանգած կիր: Հետազոտությունները պարզել են, որ այստեղ օգտագործված է հանգած կիր, քանի որ տեղական կրաքարի ջերմային մշակումից ստացված կիրը իրենից ներկայացնում էր արագ հանգչող կիր` հանգեցման արագությունը տվյալ դեպքում տատանվում էր` 5–6 սահմաններում (նկատի է առնված ջրի մեջ խառնելու պահից մինչև առավելագույն ջերմաստիճանին հասնելու տևողությունը): Այսպիսով, ելնելով ստացված կրի հատկությունից, պետք է ենթադրել, որ հարմար չէր օգտագործել չհանգած կիրը` հաշվի առնելով տեղանքի կլիմայական պայմանները` բարձր խոնավությունը:

Աղյուսակից երևում է նաև, որ 11 և 12 նմուշների բոլոր ցուցանիշներն իրար շատ մոտ են և որոշ չափով տարբերվում են եկեղեցու մյուս հատվածներից վերցված նմուշներից, որը թույլ է տալիս ենթադրել, որ կոնկրետ այդ հատվածի կրաշաղախը պետք է ապահովեր ավելի մեծ կրողունակություն: Դա այդպես է, քանզի փորձանմուշը վերցված է աբսիդի արտաքին նիստերի վրա լցված շաղախից: Այստեղ գործ ունենք հետագա վերակառուցումների հետ, քանի որ անտրամաբանական կլիներ ծածկել պատի սրբատաշ ճակատը:

Լաբորատոր քննությունը պարզել է, որ ավազային լցիչը բոլոր նմուշներում ներկայացված է կրաքարով և խճավազով: Դասական շաղախներում գերազանց ամրություն ապահովելու համար պահանջվում էր առնվազն ավազի և կրի երկուսը մեկին հարաբերակցություն: Բավարար էր համարվում (նայած թե կոնստրուկտիվ ինչ հանգույցներում և ինչ կառույցներում էր օգտագործվելու շաղախը) նաև գոնե մեկը մեկին հարաբերակցությունը: Ինչպես երևում է աղյուսակի տվյալներից, եկեղեցում օգտագործված շաղախներում այդ հարաբերակցությունը պահպանված է:

Տիգրանակերտի բազիլիկ եկեղեցին կղմինդրապատ ծածկ է ունեցել: Կղմինդրները հիմնականում բեկորային են, որի պատճառով դրանց լայնության և երկարության մասին խոսել հնարավոր չէ: Պատրաստված են ոչ որակյալ, խոշորահատիկ կավից: Մշակումը կոպիտ է, կողերը հաստ (1,8–3,0 սմ) ու ցածր (մինչև 5,0 սմ) և պատրաստված կաղապարներում: Գտնվել են ստորին շարքի կավե կղմինդրի տափակ ու դրանց հպման տեղերը ծածկելու համար փորակավոր մասերը (նկ. 8):

Այս կղմինդրները բնորոշ են V–VI դարերին: Չնայած որ ամբողջական օրինակներ չեն գտնվել, բայց վաղմիջնադարյան այլ հուշարձաններից հայտնաբերված կղմինդրները[13] թույլ են տալիս կատարել որոշ վերականգնումներ: Տափակ կղմինդրները պատրաստվել են ուղղանկյունաձև` դեպի ներքև նեղացող հատվածով: Բեկորային նյութի մեջ առկա են փորակավոր կղմինդրի ինչպես կիսաշրջանաձև, այնպես էլ երկթեք տարբերակները: Այսպիսի կղմինդրներ հայտնի են նաև ԼՂՀ Նոր Հայկաջուր գյուղից արևելք գտնվող Գյավուր կալա հնավայրի եկեղեցում (նկ. 9): Վաղմիջնադարում կղմինդրների այս տիպերը տարածված են եղել ոչ միայն Հայաստանում, այլև Անդրկովկասում: Այս մասին են խոսում արևելյան մերձսևծովյան տարածքում` Պիթիունթում պեղված VI դարի բազիլիկայից հայտնաբերված կղմինդրները[14]: Ուսումնասիրողներից ոմանք կարծում են, որ վաղմիջնադարյան կղմինդրների այս ձևն անտիկ ծագում ունի[15], որի մասին վկայում են մ. թ. ա. II–I դդ. Արտաշատում[16], Դվինում[17] և հարևան Աղվանքի մայրաքաղաք Կապաղակում[18] գտնված կղմինդրները, որոնք, սակայն, վաղմիջնադարյան օրինակներից իրենց չափերով մեծ են: Տիգրանակերտից հայտնաբերված կղմինդրների մեջ չկան VII դարին բնորոշ ավելի նուրբ և մանրահատիկ կավով պատրաստված ու լավ թրծված կղմինդրներ: Այս հանգամանքը նույնպես վկայում է եկեղեցու` վերևում արդեն նշված, ավելի վաղ թվագրության մասին: Հայտնաբերվել են նաև քիչ քանակությամբ աղյուսներ` պատրաստված ոչ բարձրորակ կարմիր կավից:

Ճարտարապետական փոքր ձևերը և դեկորատիվ հարդարանքը: Կառույցի ճակատների ձևավորման հարցում առանձնապես կարևոր են շքամուտքերը, որոնք գտնվում են եկեղեցու հյուսիսային, հարավային և արևմտյան ճակատներում: Այս մուտքերը, հավանաբար, ունեցել են նաև շքակամարներ: Այդ են վկայում հյուսիսային ճակատի արևմտակողմի մուտքի երկու կողմերում` հիմնախարսխի երկրորդ աստիճանի վրա դրված քարերը և երրորդ աստիճանի վրա քարերի դրոշմված հետքերը: Հյուսիսային պատի մուտքի երկու կողմերում որմնախարսխի վրա դրոշմված հետքերն էլ խոսում են այն մասին, որ ժամանակին այստեղ «հանգչել են» կամարներ: Շքակամար է ունեցել նաև արևմտյան մուտքը, քանզի կամարակիր որմնասյուների խարիսխ-քարերը պահպանվել են մուտքի երկու կողմերում` որմնախարսխի աստիճանների վրա (նկ. 7, նկ. 9):

Այս շքամուտքերը հպված են եղել բազիլիկայի պատերին և կոնստրուկտիվորեն կապված չեն որմի հետ: Հարավային շքամուտքին պատկանող որմնասյան բեկորներ ու խոյակ են հայտնաբերվել պեղումների ընթացքում, որոնք այդ հանգույցը վերականգնելու հնարավորություն են ստեղծում: Դրանց հիմքի չափերը ճշգրտորեն համապատասխանում են որմնախարսխի վրա դրոշմված հետքերի չափերին:

Բազիլիկայի պեղումների ընթացքում բացվել են նաև ճարտարապետական բազմաթիվ մանրամասների բեկորներ. համարյա ամբողջական երկու որմնախոյակներ, երեք քառորդ շրջանաձև հատույթով կրկնակի սյունիկների մինչև 1 մ բարձրությամբ պահպանված որմնասյուների, քիվերի դրվագներ, մեկ խարիսխ:

Խոյակները (երկարությունը` 0,82 մ, լայնությունը` 0,5 մ, բարձրությունը՝ 0,4 մ) բնորոշ են վաղ միջնադարին և ունեն զուսպ հարդարանք: Դրանք սեղանաձև են, վերևում ունեն թակաղակ (0,1 մ), որոնց վրա, հավանաբար, հենվել են շքամուտքը պարփակող կամարները: Խաչային ու այգային հորինվածքներ պատկերող զարդաքանդակներով պատված խոյակները նույնպես տիպական են վաղ միջնադարին: Հորինվածքի դոմինանտը երկու խոյակներում էլ կետազարդ շրջանագծի մեջ վերցված հավասարաթև խաչն է: Խոյակներից մեկում` դիմային ճակատում խաչը պարուրված է խաղողի ողկույզով ու տերևով զարդարված որթագալարով, որն անընդմեջ շարունակվում է նաև խոյակի մյուս` երկու նիստերում: Ի հավելումն այս թեմայի, կողային ճակատներից մեկում նորից պատկերված է կետազարդ շրջանագծին (ավելի փոքր չափերի) ներգծված հավասարաթև խաչ և վեցթերթյա վարդյակ, իսկ մյուս ճակատում` միայն այդպիսի մի վարդյակ (նկ. 10-1):

Երկրորդ խոյակի հորինվածքի գլխավոր թեման նույնպես կետազարդ շրջանագծի մեջ վերցված հավասարաթև խաչն է, որի երկու կողմերում փորագրված են քառակուսուն ներգծված քառաթերթ շուշաններ: Խոյակի մյուս երկու նիստերից մեկը զարդանախշեր չունի, որին հանդիպակաց նիստի վրա փորագրված է յոթաթերթ ծաղիկներով վարդյակ: Խոյակների 10 սմ բարձրությամբ վերնամասը քառաթերթ ծաղիկների կրկնվող քայլով և ոլորազարդով փորագրված հորիզոնական գոտի է, որը պարագծում է բոլոր երեք նիստերը (նկ. 10-2):

Քանդակազարդ այս խոյակները և պեղումներց գտնված` առանձին կանգնած կոթողների պատկանող բեկորները հար և նման են Հայաստանի զանազան հուշարձաններում պահպանված (Երերույք, Ծիծեռնավանք, Կողբ, Աղիտու) վաղքրիստոնեական քանդակներին:

Խարիսխը խոյակների համեմատ ավելի կոպիտ է մշակված: Այն երկմաս կառուցվածք ունի` կազմված մոտավորապես քառակուսի (0,54 x 0,56 մ) ու 0,24 մ բարձրությամբ սալից և նույնքան բարձրության տորաձև բարձակից: Այս խարիսխը եկեղեցու ներսում ոչ մի տեղ չի տեղադրվում և, հավանաբար, պատկանել է արտաքին սյունասրահի կամ մեկ այլ կառույցի:

Հայկական ճարտարապետության մեջ քիվերն առաջնակարգ կոնստրուկտիվ նշանակություն ունեն: Դրանք պատի հարթությունից զգալիորեն առաջացող հորիզոնական` երկու մասից բաղկացած սալեր են: Տիգրանակերտի եկեղեցում ևս քիվերն ունեն երկմաս կառուցվածք` բաղկացած վերնասալից (9, 10, 11 սմ բարձրությամբ) ու դրանից ներքև դասավորված ատամնաշարերից: Բարձրության հիմնական մասը կազմում են ատամնաշարերը (14, 18, 19, 20 սմ), որոնք ճակատային մասում մշակված են բավական խորը քանդակված ատամների շարքի մի քանի տարբերակներով (նկ. 11):

Առայժմ վավերացված են քիվերի չորս տարբերակներ: Այս ատամնաշարերն անտիկ ճարտարապետության հեռավոր արձագանքներն են, որոնք նույնպես վկայում են բազիլիկայի հնագույն ծագման մասին:

Տիգրանակերտի բազիլիկան, ավաղ, պահպանված պատուհաններ չունի, որ հնարավոր լիներ ավելի մանրամասն ներկայացնել դրանք: Սակայն պեղումների ընթացքում բացահայտված պսակների բեկորները խոսուն են և հուշում են, որ ժամանակին եկեղեցին ունեցել է կամարաձև վերնամասով լուսամուտներ, ինչպիսիք բնորոշ են վաղքրիստոնեական հայկական ճարտարապետությանը:

Միջնադարյան ճարտարապետներն ու քարագործ վարպետները շատ լավ էին տիրապետում իրենց գործին: Հաստատ է, որ ամեն մի քիչ թե շատ նշանակալից կառույց ունեցել է իր նախագիծը և կոնստրուկտիվ լուծումների որոշակի հիմնավորումը: Նրանք իրենց իմացություններն օգտագործել են նաև անմիջապես շինարարության ընթացքում[19]: Նշագծման հետքեր են պահպանվել նաև Տիգրանակերտի եկեղեցում հայտնաբերված ճարտարապետական մանրամասների վրա: Հատկապես պարզորոշ երևում են քիվերի հարթ մակերեսի վրա սուր գործիքով արված զուգահեռ գծերը, որոնց հետևելով քանդակվել են ատամնաշարերը (նկ. 11): Ուշագրավ է նաև, որ եկեղեցուն պատկանող քարերի վրա նշմարելի են վարպետի նշաններ: Ոչ մեծ խաչի տեսքով վարպետի նշանը հայտնաբերվել է եկեղեցու հարավարևմտյան անկյունում` շարքի մեջ` դրսի կողմից: Այդպիսի նշան ունի նաև եկեղեցու հարավային կողմում միաշար պատի մեջ վերաօգտագործված` եկեղեցուն պատկանող մի սալաքար:

ԱՐՏԱՔՈՒՍՏ ՇԵՇՏՎԱԾ ԱԲՍԻԴՈՎ ՄԻԱՆԱՎ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐ

Արտաքուստ` նիստավոր, ներսից` շրջանաձև աբսիդով

եկեղեցին

աղոթասրահի չափերը /մ/

համաչափությունը

նիստերի քանակը

շինանյութը

գտնվելու վայրը

Տիգրանակերտի

6,8 x 21,4

1։3

5

կրաքար

Արցախ

Վանստանի

4,15 x 10,55

1։2,5

5

բազալտ

Խորսովի արգելոց

Շողագավանքի

3,8 x 5,18

1։1,4

5

տուֆ

ՀՀ Մարտունու շրջան, Ձորագյուղ

Ջրվեժ

4,08 x 8,35

1։2

5

տուֆ

Ջրվեժ

Բայբուրդ

3,95 x 8,25

1։2

5

բազալտ

Խորսովի արգելոց

Փարպիի

Ծիրանավոր

4,15 x 8,75

1։2

5

բազալտ

Աշտարակ

Արտաքուստ` նիստավոր, ներսից` պայտաձև աբսիդով

Ջարջառիսի

6,62 x 17,63

1։2,7

5

տուֆ

Արագած

Պեմզաշենի

4,9 x 13,5

1։2,75

5

տուֆ

Արթիկ

Ոսկեվազի

6,7 x 9,4

1։1,4

5

տուֆ

Աշտարակ

Արտաքուստ` շրջանաձև, ներսից` պայտաձև կամ շրջանաձև աբսիդով

Լուսակերտի

4,9 x 8,2

1։1,7

բազալտ

Հրազդան

Բատիկյանի

3,6 x 6,2

1։1,7

տուֆ

Հրազդան

Սուդագիլան 1

5,0 x 14,0

1։2,8

հում աղյուս

Մինգեչաուր,

Աղվանք

Սուդագիլան 1

6,0 x 8,0

1։1,3

հում աղյուս

Մինգեչաուր,

Աղվանք

Նախնական դիտարկումներով բազիլիկան կանգուն պիտի եղած լիներ մինչև IX դարի վերջերը, որից հետո ավերվել է: Ավերումից հետո տարհանվել են պատերի մշակված քարերը, որոնց բները երևում են շաղախի կանգուն հատվածներում: Հետագայում` վերակառուցումներ կատարելիս, եկեղեցուն համաժամանակյա կցված կառույցի պահպանված ավերակներին հարավարևելյան կողմից հավելել են մի սենյակ, որի արևելյան պատը բազիլիկայի մշակված միակոր խոշոր քարերով է շարված, իսկ մյուս երկու պատերը` անմշակ մանր քարերով: Այս կացարանի, ինչպես նաև վերին շերտերում բացված պատերի մնացորդների շինարարական կերպը հարիր չեն եկեղեցու դասական ոճին, կառուցողական սկզբունքներին և ակնհայտորեն ցուցում են կառուցման այլ ժամանակ (նկ. 4):

Տիգրանակերտի բազիլիկ եկեղեցին իր համամասնությամբ հարում է երկայնական տիպի պաշտամունքային կառույցների դասական համաչափությանը: Աղոթասրահի լայնության և երկարության հարաբերությունը վաղմիջնադարյան միանավ նմանատիպ հուշարձաններում տարբեր է. 1:1,4 (Ոսկեվազ, Շողագավանք), 1:1,5 (Էջմիածին), 1:1,7 (Լուսակերտ, Բատիկյան), 1:2 (Փարպի, Ջրվեժ, Բայբուրդ), 1:2,5 (Պեմզաշեն, Ջարջառիս, Վանստան): Թ. Թորամանյանը այսպիսի ձգված համաչափությունը համարում էր IV–V դդ., «ամենավաղ շրջանի քրիստոնեական ճարտարապետության ոճ կամ պահանջ»[20]: Տիգրանակերտի բազիլիկայում այդ հարաբերությունը 3,0 է, որը բացառիկ երևույթ է: Գորիսի շրջանի Վերիշեն գյուղի Սբ. Հռիփսիմե եկեղեցում նույնպես մոտավորապես այդպիսի ցուցանիշ է արձանագրվում` 1:2,8, որը, սակայն, ենթարկվել է հետագա վերակառուցումների: Տիգրանակերտի եկեղեցին, հավանաբար, նախապես ունեցել է փայտից ծածկ: Քարե թաղով ծածկը նույնպես լիովին բացառել չի կարելի, քանի որ պեղումների ընթացքում բացվել են կրաշաղախի զանգվածեղ կտորներ ու միակոր սրբատաշ քարի բլոկներ, որոնք կարող էին պատկանել ոչ միայն գմբեթարդին, այլև թաղին: Այսպիսի թաղով միանավ բազիլիկայի հնավանդ օրինակ է Կառնուտի բազիլիկան[21], որը մոտավորապես նույն թռիչքն ունի (6,25 մ), ինչ Տիգրանակերտի միանավ սրահը (6,8 մ):

Տիգրանակերտի եկեղեցու տանիքը կղմինդրապատ է եղել (պահպանված չէ): Կղմինդրի բազմաթիվ բեկորներ գտնվել են կառույցի հյուսիսարևմտյան մուտքի արտաքին կողմում` լիցքի 2, 6 մ խորության մեջ (նկ. 8-1): Հայտնաբերվել են նաև քիչ քանակությամբ աղյուսներ` պատրաստված ոչ բարձրորակ կարմիր կավից:

Եկեղեցու տարածքային զուգահեռները: Տիգրանակերտի եկեղեցու տարածքային ամենամոտ զուգահեռը Խաչենագետի ներքնահովտում վավերացված մյուս ուշագրավ` Գյավուր կալա կոչվող (բառացի` անհավատների բերդ) բնակատեղիի հարավարևմտյան հատվածում բացված վաղքրիստոնեական եկեղեցին է: 2013 թ. Տիգրանակերտի արշավախմբի մի ջոկատ[22] իրականացրել է նաև Գյավուր կալայի եկեղեցու պեղումները: Բնակատեղին 1960–1970-ական թվականներին մասնակի ուսումնասիրել են ադրբեջանցի հնագետները[23]: Այդ ժամանակ հնավայրի տարածքում գտնվող եկեղեցին ու վաղքրիստոնեական մյուս կառույցների ավերակները ներկայացվել են որպես Կովկասյան Աղվանքի հուշարձաններ: Ամբողջությամբ բացված եկեղեցին մասամբ նորից ծածկվել էր: 2013 թ. պեղումներից հետո ուրվագծվում է եկեղեցու հատակագիծը. այն ուղղանկյանը ներգծված կիսաշրջանաձև աբսիդով միանավ սրահ է, Տիգրանակերտի եկեղեցու համեմատությամբ ունի ավելի համեստ չափեր (18,0 x 7,75 մ) (նկ. 10): Այն նույնպես կղմինդրածածկ է եղել և կառուցվել է կրաքարով, ինչպես որ Տիգրանակերտի միանավ բազիլիկան: Հատակագծային հորինվածքի տարբերությունն այն է, որ Գյավուր կալայի եկեղեցում աբսիդը ներգծված է ուղղանկյանը, իսկ Տիգրանակերտում` արտաքինից շեշտված: Ուշագրավ է, որ Տիգրանակերտի խնդրո առարկա եկեղեցու հարևանությամբ պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել է մեկ այլ` այսպիսի հորինվածքով միանավ սրահ: Գյավուր կալայի տարածքում հայտնաբերվել են նաև վաղքրիստոնեական բազմաթիվ խարիսխներ, խոյակներ, որպիսիք հայտնաբերվել են նաև Տիգրանակերտի եկեղեցում (նկ. 12):

1971 թ. Քուրի ձախ ափին` Սուդագիլյան բնակատեղիի մոտ (Մինգեչաուր) նույնպես հայտնաբերվել են երկու` արտաքուստ շեշտված աբսիդով միանավ սրահներ, որոնք կառուցված են հում աղյուսով` թրծված աղյուսի սահմանափակ օգտագործմամբ: Աբսիդներն այստեղ ինչպես ներսից, այնպես էլ արտաքինից շրջանաձև շառավիղը 2,5 մ) են: Բեմը, ինչպես և Տիգրանակերտի եկեղեցում, խորանի շրջագծից առաջ է գալիս դեպի աղոթասրահ և նրա մակարդակից բարձրացված է 0,8 մ[24] (նկ. 13-1):

Աբսիդի տեղում` պեղումների ընթացքում, վերին շերտերում հայտնաբերվել են սրբատաշ, ամբողջական կամ բեկորային սպիտակ կրաքարե սալեր և ճարտարապետական մանրամասներ: Ուշագրավ է դրանցից մեկը. այն 35 սմ բարձրությամբ քառակող մի կոթող է, որն ավարտվում է 10 սմ բարձրությամբ և կոթողի պարագծով պտտվող քիվով: Քիվն ունի ալբաներեն արձանագրություն: Հայտնի են նաև հայերեն արձանագրություններ: Պատվանդանի դիմային

կողմում պատկերված են դեմ դիմաց կանգնած երկու սիրամարգեր, որոնք կտուցներով հպված են կենտրոնում քանդակված կենաց ծառին: Սիրամարգերի պարանոցները պարուրված են պատվո ժապավեններով, որոնք սովորաբար Սասանյանների իշխանության խորհրդանիշ են: Այս սրբատաշ քարի կենտրոնում` ներքևի և վերևի հարթությունների միջով շրջանաձև հիմքով միջանցիկ անցք է բացված: Ենթադրվում է, որ այս ճարտարապետական մանրամասնը պսակել է աբսիդի կենտրոնում դրված պատվանդանի վերնամասը, որտեղ էլ միջանցիկ անցքի մեջ ագուցել են փայտից խաչ (նկ. 13-2)[25]: Զանգվածեղ սյան մեկ հետաքրքիր վերնամաս էլ բացվել է Տիգրանակերտի եկեղեցու պեղումներից: Այն բաղկացած է 9 սմ հաստությամբ վերին քառանկյուն քիվից և որմնասյան կլոր իրանից, որի ստորին մասը եզերում է պարանտեսք գլանը: Հատվածի կենտրոնում կլոր միջանցիկ անցք է` 16 սմ շառավղով: Քիվի երկու նիստերին առկա են երկրաչափական զարդանախշեր, իսկ մյուս նիստերը վնասված են: Սյան իրանի վրա չորս կողմից պահպանվել են եղջյուրանման ելուստներ, որոնք մասամբ վնասված են: Կարելի է ենթադրել, որ դրանք ունեցել են տեխնիկական նշանակություն: Սյան միջանցիկ անցքը լցված էր մոխրով: Բացառված չէ, որ այս կոթողը վերաօգտագործվել է որպես կրակարան: Նշենք նաև, որ այն եկեղեցուն չի պատկանել, քանի որ եկեղեցու կառույցում ընդհանրապես սյուներ չեն օգտագործվել: Բացառված չէ, որ այն վաղքրիստոնեական կոթողի մաս է (նկ. 14):

Մինգեչաուրի միանավ սրահներն ունեցել են փայտից ծածկեր: Տանիքները, ինչպես Տիգրանակերտի միանավ սրահում, կղմինդրապատ են[26]: Ներկայացված կառույցները դիտարկելիս նկատվում է, որ սրբատաշ քարերով հուշարձանները հանդիպում են միայն Քուրի աջափնյակում և հայ վարպետներն են կառուցել: Ավելի կոպիտ տեխնիկայով, ճեղքված և գլաքարերով իրականացված կամ խառը տեխնիկայով` թրծված, հում աղյուսի և սրբատաշ քարի համադրությամբ կառույցները տարածված են ինչպես Քուրի ձախ ափում, այնպես էլ Հայաստանում և Վրաստանում:

Կառուցվածքի ուղղանկյուն պատերի մեջ չպարփակված, դեպի դուրս եկող աբսիդով (ինչպիսին Տիգրանակերտի բազիլիկ եկեղեցին է), անկախ վերջինիս ձևից (կիսաշրջանաձև կամ բազմանիստ), հորինվածքը բնորոշ է հայկական վաղ միջնադարի` հատկապես IV–VI դդ. հուշարձաններին: Այդ դարերի սիրիական միանավ եկեղեցիների մեծ մասի աբսիդները նույնպես դուրս են գալիս ընդհանուր ծավալից: Սակայն, ի տարբերություն հայկական հուշարձանների և, ի մասնավորի, Տիգրանակերտի եկեղեցու, որտեղ աբսիդը բազմանիստ է, սիրիականներում դրանք հիմնականում շրջանաձև են[27] (Կալբ Լուզե, Տուրմանին): Կապադովկիայում դրանք նման են հայկական տարբերակներին. դրսից շեշտված բազմանիստ (հիմնականում հնգանիստ) աբսիդներ (Եդիկապուլու, Սկուպա, Թոմարզա և այլն) ունեն[28]: Վրաստանում նույնպես հանդիպում են նմանատիպ եկեղեցիներ: Սրանք կիրառվում են ոչ միայն պարզ թաղածածկ դահլիճի հորինվածքներում (Ակաուրտա), այլ նաև արտաքին սրահ ունեցող եկեղեցիներում (Վանատի, Բոլնիս Քափանակչի): Մինչդեռ Հայաստանում արտաքին սրահ ունեցող բոլոր եկեղեցիներում աբսիդն առնված է պատերի ուղղանկյուն պարագծի մեջ: Արտաքուստ շեշտված աբսիդով միանավ դահլիճներ հայտնի են նաև Աղվանքում (Կախ-բաշ, Մինգեչաուր) [29]:

Հայաստանի վաղ միջնադարի միանավ եկեղեցիները, նմանատիպ կառույցների հետ համեմատած, ունեն ճարտարապետական մի էական առանձնահատկություն՝ թաղակիր կամարների գոյությունը թաղի կառուցվածքում: Վերջիններս կոշտություն ու կայունություն են հաղորդում դահլիճի երկայնական պատերին և ծածկի թաղին, որն էլ ապահովում է կառուցվածքի սեյսմակայունությունը: Այսպիսով, կարելի է խոսել հայկական ճարտարապետության և Փոքր Ասիայի ու Անդրկովկասի, ինչպես նաև Սիրիայի հետ ունեցած վաղ քրիստոնեական մշակութային առնչությունների մասին[30]: Դրանով հանդերձ, հայկական ճարտարապետության բազմաթիվ առանձնահատկությունները հնարավոր են դարձնում հաստատել տեղական առանձնահատուկ դպրոցի գոյությունը հենց իր զարգացման վաղ փուլում:

Վաղ միջնադարում հայ ճարտարապետական հուշարձաններից արտաքուստ բազմանիստ աբսիդ ունեն ոչ միայն միանավ եկեղեցիները, այլև եռանավ և գմբեթավոր բազիլիկաներն ու հատկապես կենտրոնագմբեթ կառուցվածքները: Այսինքն` արտաքուստ շեշտված աբսիդով շրջանաձև կամ բազմանիստ աբսիդը բավական տարածված ձև է հայկական IV–VI դդ. շինարարական արվեստում և բնորոշ է հայ ճարտարապետությանը նրա սկզբնավորումից ի վեր:

Տիգրանակերտի բազիլիկայի ամրակայման և վերակազմության առաջարկ: Գիտական և մշակութային խոշոր նշանակություն ունենալով հանդերձ՝ Արցախի Տիգրանակերտ քաղաքի հայտնաբերումն այսօր արդեն առաջացնում է անհանգստություն` բացված հուշարձանների պահպանության, օգտագործման ու վերաիմաստավորման խնդիրների առումով: Դրանց լուծումն անհրաժեշտ է և հրատապ: Ի մասնավորի, դա վերաբերում է նաև վաղքրիստոնեական եկեղեցուն:

Հուշարձանի շուրջը դարերի ընթացքում գոյացած հողաշերտի հեռացումը և նախնական նիշերի վերականգնումը պատմական հողատարածքների ճարտարապետահատակագծային կազմակերպման բարդ հարցերից մեկն է: Այսօր եկեղեցին հայտնվել է 800 քառ. մ մակերես և 4 մ խորություն ունեցող փոսորակի մեջ: Ամբողջ տարածքը իջեցվել է մինչև եկեղեցու գետնախարիսխների մակարդակը: Կառույցը, փաստորեն, գտնվում է արհեստական ջրահավաք ավազանի մեջ, որտեղ նկատվում է ոչ միայն մթնոլորտային, այլև գրունտային ջրերի կուտակում: Տարածաշրջանի բավական բարձր խոնավության և փոսորակում ջրերի ներթափանցման պայմաններում եկեղեցու որմնախարիսխների, պատերի ու կրաշաղախե միջուկի վրա նկատվում են աղային կուտակումներ, որոնք առաջացել են ներքևից բարձրացող խոնավության հետևանքով և սպառնում են քարերի ու շաղախների քայքայմանը (նկ. 15-1):

Մթնոլորտային ջրերը ներթափանցելով խոշոր բլոկների արանքը և լվանալով կրաշաղախը` աղճատել են պատը` քարերի հեռացման պատճառ դառնալով: Իրենց ազդեցությունն ունեն նաև խոտաբույսերը, որոնց արմատները մխրճվում են քարերի ճեղքերի մեջ` վնասելով պատերը:

Պահպանվել են եռաստիճան որմնախարիսխների մոտ 2/3-ից ավելին, դրանց որոշ մասը ունեն տեղաշարժեր: Որմնախարիսխներից մի մասի ամրացնող կրաշաղախը քայքայված է: Եկեղեցու պահպանված պատերը հիմնականում մեկ, որոշ տեղերում երկու շարքի բարձրությամբ են: Դրանց զգալի մասի թիկունքի կրաշաղախը քայքայված է: Առավել բարձր` մոտ 3 մ պահպանվել է պատերի միայն կրաշաղախե միջուկը, որը զգալիորեն քայքայվել և հողմնահարվել է: Կրաբետոնե միջուկի գրեթե բոլոր մասերում երևում են պատի քարերի բները (նկ. 15-2):

Եկեղեցու սալածածկը հիմնականում պահպանվել է, բացակայում է սրահի արևմտյան հատվածում և խորանի զգալի մասում: Սալաքարերի մոտ 70 % -ը ճաքճքած և կոտրատված են: Դրանք բոլորն էլ իրենց տեղերում են, սակայն հատակը ձևափոխված է (նկ. 4-1, 15-2):

Պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են մոտ 140 հուշարձանապատկան բեկորներ՝ անկյունաքարեր, պատերի հարթ և կոր քարեր, շքամուտքի որմնասյուների և խոյակների, քիվերի ու այլ հատվածների բեկորներ: Չնայած պեղման աշխատանքները դեռ շարունակվում են, խնդիր է առաջացել ամրակայել ու պահպանել եկեղեցին մթնոլորտային գործոնների տարաբնույթ քայքայիչ ազդեցություններից:

Եկեղեցու ամրակայումը և նրա որոշ հատվածներում վերականգնման աշխատանքներն այսօր գլխավորապես նպատակ ունեն պահպանելու հուշարձանը և ներկայացնել հանրությանը:

Տիգրանակերտի եկեղեցու համալիր հետազոտությունները հնարավորություն են տալիս ներկայացնել հուշարձանի վերականգնման հայեցակարգը, այն է՝ ելնելով հուշարձանների հիմնական մասի պահպանվածության աստիճանից, կատարել ամրակայման աշխատանքներ, քանզի նրա կառուցվածքային գրեթե բոլոր տարրերը ամրացումների կարիք ունեն, իրականացնել նաև մասնակի վերականգնումներ` հնարավորինս նվազագույն միջամտությամբ, որոնք միտված են հիմնականում եկեղեցու գեղագիտական տեսքի վերականգնմանը: Վերականգնվում են միայն հուշարձանի հավաստի տեղեկատվություն պարունակող հատվածները: Խիստ անհրաժեշտ ու անհետաձգելի միջոցառում է Տիգրանակերտի վաղքրիստոնեական բազիլիկայի կառուցվածքում խոնավազրկումը: Հուշարձանի տարածքից ստորգետնյա ջրերը հեռացնելու լավագույն միջոցը դրենաժային համակարգի ստեղծումն է (նկ. 16-1): Անձրևի և ձնհալի ջրերը հուշարձանի տարածքից հեռացնելը հարկ է կատարել նրա շրջապատում թեքություններ ստեղծելով, որը կնպաստի առվակներով ջրի հեռացմանը: Այժմ կազմակերպված է տարածքից ժամանակավոր ջրահեռացում (նկ. 16-2):

Եկեղեցին ամրակայելիս ի սկզբանե ամրացվում են հուշարձանի որմնախարիսխներն ու լրացվում դրանց բացակայող քարերը: Ամրացվում են պատային հատվածները` օգտագործելով պահպանված բեկորները` դրանք տեղադրելով համապատասխան տեղերում, իսկ անհրաժեշտ լրացումները կատարվում են ներդաշնակորեն: Ամրացվում է հուշարձանի սալահատակը:

Տիգրանակերտի միանավ եկեղեցու պահպանված շինարարական ավերակները, նրա տեսական և համեմատական վերլուծությունը, զուգահեռների ուսումնասիրումն ու համադրումը հնարավոր են դարձրել ներկայացնել բազիլիկայի վերակազմությունը և ճարտարապետական կերպարը (նկ. 17):

Արցախի Տիգրանակերտի Կենտրոնական թաղամասում պեղված ու ճարտարապետորեն հետազոտված միանավ բազիլիկ տաճարը Անդրկովկասի համանման ամենախոշոր և վեհաշուք կառույցներից մեկն է` տպավորիչ չափերով, զուսպ արտահայտչանականությամբ և հստակ ուրվագծով: Այն կառուցված է սալապատ հրապարակում` բարձր որմնախարսխի վրա և ունի ձգված համաչափություններ: Շատ տպավորիչ է նաև Տիգրանակերտի եկեղեցու վաղքրիստոնեական միջավայրն ու ճարտարապետական համալիրը, որն այսօր ներկայանում է երկու եկեղեցիներով, խաչակիր կոթողի մնացորդներով, վաղքրիստոնեական թաղածածկ դամբարանով, տապանաքարեր և քարատապաններ կրող տապանաբակով: Համալիրը վկայում է երբեմնի հարուստ վաղքրիստոնեական կառուցապատման մասին: Վերականգնելի է նաև հրապարակի կառուցապատման ընթացքը. սրբերի մասունքների ամփոփման համար դամբարանի կառուցում (1), որի վրա կառուցվել է Տիգրանակերտի` ավելի փոքր չափերի միանավ սրահը (2), սրանից հարավ-արևելք սրբազան հարթակի վրա հուշակոթողի կառուցում (4), ապա քաղաքային` քննարկվող եկեղեցու կառուցում (3)` գոյություն ունեցողի հարավային կողմում և սարկոֆագերի կառուցում (5): Հորինվածքի դոմինանտը համալիրում, անշուշտ, Տիգրանակերտի բազիլիկ եկեղեցին է:

Տիգրանակերտի վաղքրիստոնեական ճարտարապետական համալիրը և մեծ բազիլիկ եկեղեցու առկայությունը կարևոր վկայություն է այն իրողության, որ վաղ միջնադարում Արցախի Տիգրանակերտը պահպանում էր հայկական նշանավոր բնակավայրի իր կարգավիճակը` մեծաքանակ քրիստոնյա համայնքով ու վեհաշուք տաճարով:

АРХИТЕКТУРА ТИГРАНАКЕРТСКОЙ ЦЕРКВИ В АРЦАХЕ

ЛЮБА КИРАКОСЯН

Резюме

Арцахский Тигранакерт–поселение, основанное Тиграном Великим (95–55 гг. до н. э.)  и названное в его честь. Его место определено и уже 10 лет на нем производятся археологические раскопки. Город находится в Аскеранском районе Нагорно-Карабахской Республики, в нижнем течении реки Хаченагет, к югу от нее, на одной из сравнительно низких возвышенностей склона Ванкасарской горы и на впадине близ этого склона, по соседству с Царскими родниками (Шахбулах). В центральном квартале Тигранакерта была построена раннехристианская церковь. До раскопок на месте ныне открытой базилики виднелись только несколько крупных глыб известнякового раствора и углубление, направленное по оси восток-запад. Благодаря раскопкам на глубине около 4 м открылись руины церкви. Полностью сохранился план постройки, очевидна объемно-пространственная композиция (местами высота стен сохранилась до 3 м). Это подчеркнутый с наружной стороны пятиабсидный, однонефный зал (27,3 x 9,3 м). С внутренней стороны абсида полукруглая. Длина церкви намного превосходит ее ширину, имеет трехступенчатый стилобат, пять входов. Церковь была покрыта двускатной черепичной крышей (она не сохранилась, но при раскопках найдены многочисленные куски черепиц). Базилика построена из хорошо обтесанного известняка на известняковом растворе, имела зубчатый карниз. Koмпозиция в виде крестов и гроздьев винограда украшала грани капителей. Церковь Тигранакерта является одной из наиболее величественных и крупных построек Закавказья. Она имеет аналогии в регионе (церковь Гяур калы) и характерные особенности однонефных церквей армянской архитектуры IV–VI вв. Комплексные исследования Тигранакертской церкви дают возможность представить концепцию восстановительных работ, т. е., учитывая состояние сохранности памятника, произвести усиление и консервацию. Сохранившиеся руины, теоретический и сравнительный анализы, исследование и сопоставление параллелей сделали возможным представить также реконструкцию базилики.

THE ARCHITECTURE OF TIGRANAKERT CHURCH IN ARTSAKH

LYUBA KIRAKOSYAN

Summary

The settlement of Tigranakert in Artsakh was founded and named after Tigran the Great (95–55 B. C.). The place of the settlement was defined and archaeological excavations have already been held for 10 years. The town is located in the Askeran region of Nagorno-Karabakh Republic on the lower current of the Khachenaget river to the south of the river on the one of the comparatively low heights of the slopes of Vankasar mountain and in the depression near by the slope in the vicinity of the Royal Springs (Shahbulah). In the central district of the town an early Christian Church was built. Before the excavations in the place of the basilic church only large blocks of lime mortar and a hollow with its axis oriented from east to west were found. Owing to the excavations at the depth of about 4,0 meters the ruins of the church were unearthed. The plan of the building was completely preserved, the spatial composition (in places the height of the walls is 3 meters) is obvious. From outside it is a five-absidole, one – nave hall (27,3 x 9,3 m). Inside the absidole is semicircular. The length of the church excels its width, has a three-stair-step stilobate, five entrances and was covered with a gable tihed roof (the roof wasn’t preserved but there were a great number of tiles found during the excavation). The church was built of a finely polished limestone connected by lime mortar, had a cogged cornice. A composition in the form of crosses and clusters of grapes decorated the capital of the facade. The basilic church of Tigranakert is one of the most magnificent and largest buildings in Transcaucasia. It has analogues in the region (Gyavur kala) and characteristic features of one-nave churches of the 4th – 6th centuries. Complex investigations of Tigranakert church enable us to introduce the concept of reconstruction works, i. e. considering the conditions of the preservation of the monument to reinforce and conserve. The remaining ruins, the theoretical and comparative analysis, investigation and comparison of parallels enabled us to give the reconstruction of the basilica, as well.

Заметки

[←1]

Քաղաքի հետքերը հայտնաբերել և նրա տարածքում հնագիտական պեղումներ է իրականացնում ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Արցախի արշավախումբը՝ պ. գ. դ. Հ. Պետրոսյանի ղեկավարությամբ:

[←2]

Պեղումներն իրականացրել են հնագետներ՝ պ. գ. թ. Աղավնի Ժամկոչյանը, պ. գ. թ. Տատյանա Վարդանեսովան և պ. գ. թ. Վարդգես Սաֆարյանը՝ Հ. Պետրոսյանի ղեկավարությամբ:

[←3]

Հայկական ճարտարապետության պատմություն (այսուհետև՝ ՀՃՊ), հ. 2, Երևան, 2002, էջ 106:

[←4]

M. Hasratian. Les églises à nef unique avec abside saillante dans L´Arménie paléochrétienne. Armenian studies. Etudes Arméniennes. In memoriam Haig Berbérian. Lisboa, 1986, p. 308–309.

[←5]

ՀՃՊ, հ. 2, էջ 115:

[←6]

ՀՃՊ, հ. 2, էջ 94, 117, 118:

[←7]

Վ. Մ. Հարությունյան. Դվինի V–VII դարերի ճարտարապետական հուշարձանները, Երևան, 1950 էջ 81–82, Paolo Cuneo. Le basiliche paleocristiane Armenie.– “Corsi di cultura sull arte Ravennatina e Bizantina”, Ravenna, 1973, p. 90, 93.

[←8]

М. Асратян. Армянская архитектура раннего христианства. Ереван, 2000, с. 11, 183, Ա. Տեր-Մինասյան.  Ագարակի միանավ բազիլիկան.– ՀԽՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1979, - 7, էջ 67–75:

[←9]

А. Ю. Казарян. Алтарная преграда и литургическое пространство храма Звартноц.– В сб.: Иконостас. Происхождение, развитие, символика. М., 2000, с. 83.

[←10]

Հ. Պետրոսյան, Ա. Ժամկոչյան. Հայերեն արձանագրությամբ սկավառակ Արցախի Տիգրանակերտից.– ՊԲՀ, 2009, - 1, էջ 170, Հ. Պետրոսյան, Լ. Կիրակոսյան. Մշակութային հետազոտություններն Արցախում. Շուշի, Հանդաբերդի վանք, Տիգրանակերտ, Երևան, 2009, էջ 40:

[←11]

Ա. Սահինյան. Քասաղի բազիլիկայի ճարտարապետությունը, Երևան, 1955, էջ 71:

[←12]

Հետազոտությունը կատարել է պ. գ. թ. Ք. Նավասարդյանը:

[←13]

Կ. Ղաֆադարյան, Ա. Քալանթարյան. Դվին քաղաքը և նրա պեղումները 1973–1980 թթ., Դվին II, Երևան, 2002, էջ 79, Н. М. Токарский. Архитектура древней Армении. Ереван, 1946, с. 338–339.

[←14]

А. М. Апакидзе. Великий Питиунт. Тбилиси, 1975, с. 86, рис. 12.1, табл. 7.

[←15]

А. Л. Якобсон. К изучению раннесредневековой строительной керамики Армении.– ИФЖ, 1979, № 1, с. 220.

[←16]

А. Г. Канецян. Античные черепицы из раскопок Арташата.– «Советская археология» (այսուհետև – СА), № 1. М., 1984, с. 184.

[←17]

Գ. Գ. Քոչարյան. Ծածկի քարե սալ Դվինից.– ՀԽՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1974, № 11, էջ 102:

[←18]

И. А. Бадаев. Античная черепица Кавказской Албании.– СА, 1974 № 2, с. 54.

[←19]

Ս. Խ. Մնացականյան. Միջնադարյան Հայաստանի շինարարական գործի կազմակերպման մի քանի հարցերը և քարագործ վարպետների նշանագրերը.– ՊԲՀ, 1968, № 3, էջ 84–85:

[←20]

Թ. Թորամանյան. Նյութեր հայկական ճարտարապետության պատմության, հ. 1, Երևան, 1942, էջ 131:

[←21]

Н. М. Токарский. Архитектура Армении IV–XIV вв. Ереван, 1961, с. 72.

[←22]

Արշավախմբի ղեկավար` Հ. Լ. Պետրոսյան, հնագետ` Ն. Երանյան, ճարտարապետ` Լ. Կիրակոսյան, ճարտարապետի օգնական` Լ. Մինասյան: Աշխատանքներն ընթացել են Նոր Հայկաջուր գյուղի բնակիչներից կազմված աշխատանքային խմբի մասնակցությամբ:

[←23]

Ամփոփ արդյունքերը տե՛ս Ռ. Մ. Վահիդով. Հնագիտական պեղումները Գյավուր կալայում.– Ադրբեջանի նյութական մշակույթը, հ. 4, Բաքու, 1965, էջ 167–181 (ադրբեջաներեն):

[←24]

Р. Ваидов. Раннесредневековое городище Судагылан (Мингечаур.– Краткие сообщения Института истории материальной культуры, вып. 54, 1954, с. 132–133, рис. 60.

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Р. М. Ваидов, В. П. Фоменко. Средневековый храм в Мингечауре.– Материальная культура Азербайджана, т. II, Баку. 1951, с. 80.

[←27]

G. Tchalenko. Village antigues de la Syrie du Nord, t. 1, Paris, 1953, p. 111.

[←28]

M. Restle. Studien zur fruhbyzantinischen Architektur Kappadokiens, 1, 1970, p. 168–169.

[←29]

А. Якобсон. Архитектурные связи Кавказской Албании и Армении.– ИФЖ, 1976, ¹ 1, с. 70–71.

[←30]

А. Казарян. Архитектура Армении V–VI вв. и раннехристианское зодчество Кападокии, Киликии и Исаврии.– Հայաստանը և քրիստոնյա Արևելքը, Երևան, 2000, էջ 247: