ԳԱՆՁԱԿԻ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՐՎԱՆԴ ԼԱԼԱՅԱՆԻ

ԳՐԱՌՈՒՄՆԵՐՈՒՄ

ՍՎԵՏԼԱՆԱ ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ

Երվանդ Լալայանը Հայաստանի յուրաքանչյուր տարածաշրջանի բանահյուսական, ազգագրական նկարագիրը կուռ և ամբողջական ներկայացնելու նպատակով, գիտաճանաչողական նկատառումներից ելնելով, ի սկզբանե, անդրադարձել է պատմագիտական, տեղագրական, բնակլիմայական, ինչպես նաև ազգաբնակչության էթնիկական կազմի, կրթական մակարդակի, հոգևոր ու նյութական մշակութային արժեքների բացահայտումներին: Նման մոտեցումը պայմանավորված էր ազգային ինքնաճանաչման, հասարակության լայն շերտերին՝ իր իսկ ստեղծած հոգևոր մշակութային արժեքներին մերձեցնելու, ճանաչելի դարձնելու, ինքնությունը իմաստավորելու և ինքնահաստատելու կարևորության գիտակցմամբ:

«Ջավախքից» և «Վարանդայից» հետո Ե. Լալայանը ձեռնամուխ է լինում Գանձակի գավառի բանահյուսական և ազգագրական նյութերի գրառմանն ու լույսընծայմանը: Նյութերը հրատարակվել են 1900 թ. «Ազգագրական հանդեսի» Զ գրքում: Այն բաղկացած է մի շարք բաժիններից ու ենթաբաժիններից: «Պատմական համառոտ պատմություն» խորագրի ներքո նա ներկայացրել է Ուտյաց աշխարհի Շակաշեն, Գարդման և Արցախի Փառիսոս գավառների վերաբերյալ պատմագիտական կարևորություն ներկայացնող վկայություններ: Շակաշեն անվան շուրջ շրջանառվել են հետևյալ կարծիքները: Ե. Լալայանը վկայակոչում է Մովսես Խորենացուն, ըստ որի՝ Շակաշեն գավառն անվանվել է նաև Շիկաշեն[1]: Կաղանկատվացին մի տեղ այն անվանում է Շակաշեն, մեկ այլ տեղ՝ Արշակաշեն[2]: Ե. Լալայանի հավաստմամբ՝ ճիշտը Շակաշենն է: Նման մոտեցումը նա պայմանավորում է հետևյալ հանգամանքով. «Հավանաբար այն ծագած պիտի լիներ Սագասինի անունից, Սկյութական Սագ ցեղի անունով, որն ըստ Ստրաբոնի, արշավելով Հայաստան, տիրեց հիշյալ գավառին»[3]: Գավառի ամենանշանավոր քաղաքը եղել է Գանձակը:

Հայտնի է, որ Գանձակը եղել է մելիքանիստ գավառ: Այնտեղ էին բնակվում Մելիք-Բեկլարյանը, Մելիք-Մնացականյանը, Մելիք-Շահնազարյանը, Մելիք-Ռոստոմյանը: Մելիք-Բեկլարյանը տիրում էր Գյուլիստանի մահալին, որը մտնում էր Ղարաբաղի խանության մեջ: Այդ մելիքությունը Խամսայի հինգ մելիքություններից մեկն էր: Այն սկզբում բոլորովին անկախ էր, իսկ հետագայում ենթարկվել է Գանձակի խանությանը: Ազգագրական-բանահյուսական գրառումներում աչքի են ընկնում մելիքական գերդաստանների կյանքի ու կենցաղի, նրանց ապրած ժամանակաշրջանի, ժողովրդի հետ ունեցած փոխհարաբերությունների վերաբերյալ ուշագրավ վկայություններ: Հավաքույթներում գինի խմելիս, ժողովուրդն առաջին բաժակը բարձրացնում էր Մելիքի պատվին՝ հետևյալ աղոթքը հղելով նրան. «Մելիքի մի օրը՝ հազար»: Մելիքները մասնակցում էին ժողովրդի թե՛ տխրությանը, թե՛ ուրախությանը: Երբ Մելիքներից մեկը վախճանվում էր, ժողովուրդը մեծ շուքով էր ճանապարհում նրան մինչև գերեզման: Երբ «գանձ» էին ասում, բոլորն աշխատում էին խաչհամբույր ձգել՝ դրանով արտահայտելով իրենց սերն ու հարգանքը հանգուցյալ Մելիքի հանդեպ:

Ե. Լալայանը ամենայն մանրամասնությամբ է անդրադարձել ազգաբնակչության էթնիկական կազմի վերհանմանը: Հետազոտական նախնական ուսումնասիրություններից պարզվել էր, որ Գանձակի գավառի հիմնական կազմը բնիկներն էին, իսկ նվազագույնը գաղթականներ՝ Պարսկաստանից, Ջիվանշիրից, Երևանից, Ղազախի տարածաշրջաններից: Հետագայում նրա կողմից իրականացված մանրազնին հետազոտությունները բացահայտել են, որ հիշյալ տարածաշրջանում իրականացվել են ներէթնիկ այլ տեղաշարժեր ևս: Գրառումներում նա հանգամանորեն նշում է գաղթի ժամանակաշրջանը, տեղավայրը, ազգաբնակչության թվաքանակն ու այլ տվյալներ: Գաղթն ի դեպ, տեղի է ունեցել 1828 թ.: Բնակիչները գաղթել են հիմնականում Ատրպատականի Ղարադաղից, Ուտիքի Առանձնակի Սարով գյուղից, Խոյից: Բանանց կամ Բայան գյուղի բնակիչները մեծ մասամբ բնիկներ էին: Հիշյալ գյուղից հիշատակվում են բժիշկ Տեր-Միքայելյանը, իրավաբան Հովհաննես Տեր-Իսրայելյանը, Ստեփան Տեր-Ավետիքյանը, որոնք հայտնի էին գյուղի մասին գրած կենցաղապատկերներով: Չովդար և Հարց հանգիստ գյուղի բնակիչները գաղթել են Հին և Նոր Ճաթղռան և Ճռվիզ, Միսկինլուի բնակչությունը՝ Ղարաքյանդ կամ Փառիսոս գյուղերից: Փառիսոս գյուղը հիմնադրողի վերաբերյալ չկա ոչ մի հիշատակություն: Հայտնի է միայն, որ մեծն Սյունյաց Սենեքերիմ թագավորը պայծառեցրել է քաղաքը եկեղեցիներով և բերդով՝ այն կոչելով՝ «Թագավոր Փառիսոսի»: Նշանավոր գյուղերից հիշատակվում է Չարդախլուն: Այն գտնվում է մի առվակի հովտում: Ըստ ավանդության, «Հովիտը փոքր առ փոքր բարձրանալով, ընդհարվել է չորս լեռների, որի պատճառով էլ գյուղը կոչվել է Չարդախլու, այսինքն՝ «Չհար Ղադլու» (չորս լեռնանի)»[4]: Բնակիչները հիմնականում Թիֆլիսի Հավլաբարից 1823 թ. գաղթած, ծագումով երևանցիներ էին, մասամբ նաև՝ Ղարադաղից և Պարսկաստանից գաղթականներ: Հայ Գետաբեկի կամ Ղազախի բնակիչները վերաբնակվել են հին Գետաբեկից. վերաբնակիչները Ղազախի Կոթ, Ոսկեպարիսպ, Ղալաչա գյուղերից էին[5]: Շիա աղանդին պատկանող մահմեդականները բնակվում էին հիմնականում Ամիրվար, Աջի, Բիրգյոզ, Այքենդ, Դաստաֆոր, Դամչալի, Գյունե Դամի, Զազա Դարասի, Ղարաբուլաղ, Ղազախ և Էլչիլախ գյուղերում[6]:

Նշանավոր վանքերից հիշատակվում են Չարեքա անապատի, Ս. Թարգմանչաց վանքի, Թարգմանչաց անապատի, Հրեշտակապետաց, Ծաղկավանքի, Օխտը եղցի կամ Քարահերձի, Մլզնաբերդի  և Մածնաբերդի, Կարմիր եկեղեցու կամ Հոռոմաշենի, Քարխանավանքի, Խունիսավանքի, Սուրբ Սարգիս վանքի, Գյուլիստանի Ամենափրկիչ վանքի, Դատի Բեկաց վանքի մանրամասն նկարագրությունները: Տարածաշրջանը հայտնի է նաև մատուռներով ու դրանց շուրջ հորինված ավանդազրույցներով. «Կիրանց կամ Մեջիդ քյանդ» գյուղի մոտ «Կաղնի խաչ» անվամբ մի մատուռ կա, որի մասին ասվել է, թե «Այդտեղ է ամփոփված Գարդման գավառի տիրակալ Խուրս իշխանը»[7]: Մատուռին կից, որն ի դեպ, ուխտատեղի էր, կար մի հինավուրց եկեղեցի: Ըստ մեկ այլ ավանդության. «Դա քրիստոնեություն ընդունած մի թուրքի գերեզման էր, որ նահատակվել է թուրքերից: Նահատակվելուց հետո հայերի և թուրքերի միջև վեճ է ծագել, թե ում ծիսակատարությամբ պետք է նրան ամփոփել: Վերջապես համաձայնել են. նախ մոլլան, ապա քահանան. հրամայել են նահատակին կանգնելու և միայն քահանայի հրամայած միջոցին ննջեցյալը կանգնել է, ուստի հայկական ծեսով են թաղել»[8]:

Բազմահարուստ մշակութային կոթողների առկայությունը վկայում է տեղավայրի ազգաբնակչության հայաշունչ կենսակերպի մասին: Ճանաչողական կարևորությամբ են պայմանավորված տարածաշրջանի տեղագրությանը վերաբերող տվյալների վկայակոչումները: Գանձակի գավառի տեղագրությունը ներկայացնելիս, բացի ճամփորդական նոթերից, Ե. Լալայանը կարևորել է նաև Բանանց գյուղի արժանահիշատակ Տեր Երվանդ քահանայի, գանձակեցի Հակոբ Վարժապետ Տեր-Հարությունյանի և Կար. Ղազարյանի ձեռագիր դիտողությունները: Ճանապարհորդության ընթացքում իբրև ուղեցույց միշտ ձեռքի տակ ունեցել է Մ. Բարխուդարյանցի  «Արցախ» և Հասան Ջալալյանի  «Ճանապարհորդություն» աշխատությունները: Նա օգտվել է նաև Ն. Ա. Աբելովի «Экономическое положение государственных крестьян Елисаветпольского уезда» և այլ աշխատություններից:

Ե. Լալայանի գրառումներում տեղ են գտել բուժիչ յուրահատկություններով օժտված մի շարք բուսատեսակների անվանումներ. հայերենին կից ներկայացված են նաև դրանց ռուսերեն և լատիներեն անվանաձևերը: Օր. Թանթրվենի (бузина, sambukus), փիփերթ (мальва, malva silvestris), ծառատեսակներից՝ լորենի (липа, tiliaeuropica), թփերից՝ սզնի (боярышник, ctaraegys), զկռի (мушмула, mespilus germanica), մասրենի (шиповник, rosa canina), մոշենի (ежевика, rubus caesis), թթենի (шелковица, morus alba u morus nigra)[9]:

Տարածաշրջանը հայտնի էր ոչ միայն բազմահարուստ բուսատեսակների առկայությամբ, այլև՝ ջրառատ գետերով. «Ինճա չայը», «Կուրակ գետը» կամ «Ոսկանապատ գետը», «Արթենա ջուր» կամ «Բանանց գետը», «Ղոչղարա չայը», «Շամքորը», «Ջակիր չայը»[10]: Լճերից՝ «Գյոգ գյոլը» [այն իր անունը ստացել է ջրի կապույտ (գյոգ) գույնից]: «Աստծո ծովի» մասին ներկայացված է հետևյալ ավանդազրույցը. «Այդտեղ մի սպիտակ գոմեշ է եղել, որ յուր ձագի հետ, պոզերին մոմեր վառած դուրս է եկել լճից և արածել ափում: Գոմեշը՝ սուրբ համարելով, լիճն էլ «Աստծո ծով են կոչել»[11]:

Ե. Լալայանի գրառումներում առկա են նաև լեռների, ձորերի, քարերի, ծառերի, աղբյուրների շուրջ հորինված ավանդազրույցներ: Ուշագրավ են աղբյուրների՝ հմայական զորությամբ օժտված լինելու մասին ներկայացված ավանդազրույցները: Բանանց գյուղի մոտ գտնվող «Պաքերի աղբյուրը» երիտասարդացնում է մարդուն և սեր ներշնչում, «Նահատակի աղբյուրը» փարատում է վիշտը, թախիծը, հոգեկան հիվանդությունը, Նոր Փիփ գյուղին մոտ գտնվող «Ոսկան նահատակին» աղբյուրը բուժում է համրությունը, խլությունը և կուրությունը[12]:

Տարածված էին նաև ժայռերի՝ բուժիչ հատկությամբ օժտված լինելու հավատալիքները: Էրքեջ գյուղի մոտ գտնվող, մեջտեղից ճեղքվածք ունեցող մի ահագին ժայռից կաթ-կաթ ջուր է կաթում: «Չիք չորեքշաբթի» օրը մոտակա գյուղերից ահագին բազմություն ուխտագնացության է մեկնում, մոմեր վառում ժայռին, տակից հող վերցնում և կաթ-կաթ թափվող ջուրը շաղախելով քսում մկնատամի վրա, որ առողջանա[13]:

Ե. Լալայանը 8 ավանդազրույց է գրառել Չարդախլու գյուղի նշանավոր՝ «Թխկի ծառի», «Կաղնի խաչի», Գետաշենի «Չինար խաչի», Բրաջուր գյուղում «Բռշնի ծառի», Բուզլուղ գյուղում, Ս. Մինաս մատուռի մոտ գտնվող «Վիթխարի հացենիների», Բանանցի «Կաղնի խաչի» վերաբերյալ: Բլուրներով ու լեռներով, և անտառային բուսականությամբ բազմահարուստ վայրերում ապաստան են գտել վայրի կենդանիների տեսակներ. գարնան ավետաբեր սարյակները, արտույտները, ծիծեռնակները, ագռավները, կաքավներն ու բազում այլ կենդանիներ: Թռչուններից պաշտվում էր ծիծեռնակը. նրա մասին տարածված է հետևյալ ավանդազրույցը. «Նրան խնդրում էին, որ երեխաներին ճարտար խոսելու շնորհ պարգևի, որովհետև կարծում էին, որ նա մի ճարտար, քաղցրախոս երեխա է եղել: Խորթ մայրը, ատելով նրան, հիվանդ է ձևանում և պահանջում է ամուսնուց, որ այդ տղայի ճկույթը կտրի, տա իրեն, որ ուտի, առողջանա: Հայրը կտրել է տալիս երեխայի ճկույթը (ծիծեռնը), ցավից երեխան մահանում է: Երբ ճկույթը տարել է կնոջը՝ հանկարծ ճկույթը ծիծեռնակ է դառել, թռչել՝ երգելով».

Ծիծեռն եմ, հա ծիծեռնը,

Մորը կերած ծիծեռնն եմ,

Հորը մորթած ծիծեռնն եմ,

Թռել՝ ծիծեռնակ եմ դառել[14]:

Ավանդազրույցներ են ներկայացված նաև բուի, հոպոպի, մորեխի, շան, կատվի, արջի, կապիկի, ջորու մասին:

Չարագուշակ թռչուն է համարվել բուն: Երբ նա տան կտուրին երևում էր, տնեցիներին պատում էր թախիծ, չնայած այն ամենաիմաստուն թռչունն է համարվել. սկզբում նա նույնիսկ ընտանի է եղել, բայց հետո, երբ տեսել է մարգարեներին, վախեցել է, որ իրեն էլ կսպանեն, հեռացել է նրանցից և ապրել ավերակների մեջ: Երբ հարցրել են նրան, թե աշխարհում ի՞նչն է ավելի, շինություննե՞րը, թե՞ ավերակները, նա պատասխանել է. «Ավերակները, որովհետև ժամանակին բոլոր շինություններն էլ ավերակներ պիտի դառնան»: Իսկ երբ հարցրել են՝ ովքե՞ր են ավելի, կանա՞յք, թե՞ տղամարդիկ, պատասխանել է. – կանայք, որովհետև կնոջ լսող տղամարդն էլ կին է»[15]:

Գրառումներում ներկայացված են բնական տարերքի և տիեզերական երևույթների՝ արևի, լուսնի, աստղերի, հարդագողի ճանապարհի, անձրևի, երաշտի, կարկտի, կայծակի մասին ավանդազրույցներ: «Ոգիների պաշտամունքը» խորագրի ներքո տեղ են գտել նաև չար ու բարի ոգիների, սատանաների, օրորոցագողի, հրեշի (մարդակերպ էակների, յոթգլխանի ուշեփի մասին ավանդազրույցներ): Սրբավայրերից հիշատակվում են՝ Նահատակը, Իմամ-զադեն, Արթեն ճգնավորը: Ըստ «Պանտը կամ պանտալյոնի» մասին ավանդազրույցի, «Պանտը կամ Պանտալյոնը մի թուրք տղա է եղել, որ ընդունել է քրիստոնեություն և իր քրոջ հետ միասին փախել տնից: Թուրքերը հետևել են նրան և նահատակել այն լեռան վրա, որն այժմ նրա անունն է կրում, իսկ քրոջը դրել են մի պարկի մեջ և գլորել»[16]: Ըստ «Արթեն ճգնավորը» ավանդազրույցի, «Նա սարսափելի ցրտերին բարձրացել է իր անունը կրող լեռը և այնտեղ տանջել իրեն: Նրա գերեզմանը գտնվում է համանուն լեռան վրա և հրաշագործ է: Երաշտ ժամանակ գալիս քար են տանում այդտեղից, որ անձրև գա»[17]:

Կրակապաշտության հավատալիքներից հիշատակվում են «Կրակով երդվելը», կրակը վառելիս, հանգցնելիս «Հիսուս Քրիստոս ասելը», «Կրակի վրա չթքելը», գիշերները լողանալիս կրակը գցելը ջրի մեջ՝ չարը խափանելու համար: Տարածված էր օջախի պաշտամունքը: Մեռոնաջուրը օջախն են լցնում՝ ամենամաքուր տեղը համարելով այն: Օջախով երդվում, օրհնում և անիծում էին: Հարսանիքներին հարսը երկրպագելով հոր օջախը, նրանից մի քիչ մոխիր վերցնելով իր հետ տանում էր սկեսրանց տունը:

Ներընտանեկան համակարգում սրբորեն են պահպանվել որոշակի ավանդույթների կենցաղավարման ներէթնիկ դրսևորումները: Հարսանեկան սովորություններն ու ծեսերն ուղեկցվել են դարերի ընթացքում միմյանց փոխանցված որոշակի արարողությունների պարտադիր իրականացմամբ: Հնազանդության ու խոհեմության կոչեր են հնչում հարսնացուին՝ հայրական տնից հանելիս մոր վերջին պատգամները. «Խի՞ ես լաց ըլում, մի բուռ մոխիր ես, ուրիշին ենք տալիս, պետք ա գնաս, ջուրն ենք քըցում, պետք ա սուս կենաս, կրակն ենք քըցում, պետք ա աչքերդ խփես, մեջն ընկնես: Վախիլ մի, քու հերն ու մերը անջիգյար չեն, քեզ ոչ ջուրը կըքըցեն, վեչ՝ կրակը: Բալա ջան, ուր էլ ըլիս, մորդ կաթը մտահան չանես: Քեզ պահել եմ, ցրտից ու կրակից ազատել, թե տան միջին, կտրի տակին, թե աչքիցս հեռու, թե աչքիս աղաքին, հազար ու մի խրատ եմ տվել, օրհնանք ու անեծք ասել: Այ որդի, անեծքս ջուրը տանի, օրհնանքս գլխիտ գյոլ տա: Ղամի ըռեխը տան, սրի ծերովը ծակոտեն, գլխիդ մոխիր մաղեն, անունդ չկոտրես, միշտ հալալ կաթնակեր մնաս»[18]:

Հայրական օջախի հանդեպ սերն ու հարգանքը մշտարթուն պահելու առաքելությամբ են պայմանավորված հոր կողմից՝ աղջկան ուղղված հետևյալ պատգամները. «Բալա ջան, իմ ամակը չմոռանաս, հորդ օջախին խեթ աչքով մտիկ չտաս: Աստված քեզ ջուխտ ձեռով քու տիրոջը բաշխի: Հիմիկվանից դենը քու տերը առաջ Աստոծն ա, եդնան՝ (փեսայի հոր անունն է տալիս)»: Հետևյալ աղոթքներով էլ հայրը վերջին հրաժեշտն է հղում աղջկան. «Կալիդ քամի ըլլի, ջաղացիդ նօբաթ ըլլի, ջրիդ հերթ ըլլի»[19]: Այսպիսին էր ավանդապաշտ ընտանիքում ձևավորված բարոյական նորմերով առաջնորդվելու հրամայականը:

Հարսին հայրական տնից ուղեկցելիս «Ղավալ զուռնան» նվագում էր «Տարան հա՛յ» եղանակը, իսկ չարաճճի մակարները հարսի մորը լացացնելու նպատակով կատարում էին հիշյալ երգը[20]:

Քահանայի կամ տանուտերի առջև զուռնաչին նվերներ ստանալու ակնկալիքով դիմում է հարսանքավորներին. «Ա խալխը, ցնծացեք, շատ գիշեր է անցկացել, ով ինչքան ուզում ա, թագվորի սիրուն տա: Դուք էլ տուն եք, աղջիկ, տղա ունեք. Էս հացափոխ ա, էսօր էս տանը, էքուց՝ ձեր տանը»[21]: Զուռնաչիները, ղավալները հանպատրաստից զանազան եղանակներ են հնարել և որևէ տեղավայրի, ձորի, սարի անուն դրել, քանի որ, ինչպես իրենք են ասում, այդ եղանակը նկարագրում ու պատկերացնում է հենց այդ տեղավայրը[22]: Այսպես, բանանցեցի ղավալ Թյունի որդի ղավալ Ավագը հետևյալ անուններն է դրել յուր հնարած եղանակներին. «Զկնի ձորին», «Լալուկ քարին», «Գյոլի ղրաղին», «Պաքերի աղբյուրին» և այլն[23]: Հարսանիքին մատուցվող ամենահարգի կերակուրը ծիսական կորկոտն էր համարվել: Այն հատուկ արարողակարգով էր մատուցվում հյուրերին: Երբ կաթսան հանում են թոնրից ու ներս տանում, նվագախումբը հոտընկայս նվագում է. «Տատի սըռին» ժողովրդական մեղեդին:

Ի դեպ, հարսանիքներում մատուցվող ծիսական կորկոտը նորաստեղծ ընտանիքում՝ ծլարձակող սերմի, հատիկի գաղափարի խորհրդանիշն է համարվել: Պատահական չէր, որ այն եփվում էր թոնրում: Թոնիրը սուրբ է համարվել. այն եկեղեցուն հավասար է դասվել: Թոնրի շուրջ կնունք ու պսակ է արարվել, ինչպես եկեղեցում[24]:

Առաջնեկի և նրա հաջորդող աղջիկ երեխաների ծնունդը, սակայն խաթարում էր ընտանիքի անդորրը: Սկեսուրի կողմից հարսը ենթարկվում էր անեծքների. «Ջահել տղիս օրը սևացրիր աղջկերք բերելով. ջինսդ կտրվի»[25]: Ազգական կանայք գնում էին ոչ թե աչքալուսանք տալու, այլ՝ մխիթարում էին հետևյալ խոսքերով. «Բան չկա, աղջիկ բերողը տղա էլ կբերի. Հերն ու մերը սաղ ըլին, հըլը ով ա գիտում, դրա ըռաջին շատ չար ու բարի կա. Ծաղիկ, կարմրուկ … ասած ա կալովը պիրես, խախալով (մեծ մաղ.– Ս. Վ.) վեր օնիս»: Աղջիկ երեխայի նկատմամբ նման վերաբերմունքը հետևյալ առած ասացվածքներով ու բանաձև ընդհանրացումներով են պայմանավորել. «Աղջիկը ուրիշի ապրանք ա, դրսի պատ ա, իսկ արու երեխան տան սյունն ա, ծերության նեցուկ, Օջախը վառ պահող, Ծնողաց հիշատակը վառ պահող, նրանց գերեզմանը օրհնել տվող»[26]:

Թաղման ծիսակարգում տարածված էին սգերգերի կատարումները: Գանձակի գավառում կային ողբասաց կանայք, որոնք հանպատրաստից ստեղծագործելու կարողությամբ էին օժտված: Սգերգերում տեղ են գտել հատկապես հայ կենցաղին բնորոշ ողբասացների կատարողական ավանդույթներն ու նրանց հուզաշխարհի յուրահատուկ դրսևորումները: Սգերգերն իրենց մեջ ներառում են ժողովրդական բանարվեստին բնորոշ ոճական նրբերանգներ ու լեզվական բազմիմաստ արտահայտչամիջոցներ: Թաղման ծիսակարգում յուրաքանչյուր արարողակարգ ուղեկցվում էր ծիսական որոշակի գործողությունների պարտադիր կատարմամբ: Ստորև ներկայացնում ենք հանգուցյալին լողացնելիս նրան ուղղված հետևյալ օրհնանք-բարեմաղթանքները.

Քարդ քաղած ինի,

Հողդ մաղած ինի,

Դատաստանդ քաղցր ընի,

Գնալի ճանապարհդ բարի ընի,

Աղոթքդ տանդ վրա ընի,

Մնացածները բարի ինին,

Դու էլ բարի մեռել ընիս,

Չմոռանան քե[27]:

Որդեկորույս մոր ողբը՝ որդու հանդեպ տածած անսահման սիրո, միաժամանակ խոր վշտի ու կարոտի, քնարական վերապրումի մի յուրատիպ դրսևորում է.

Բալասանի ծաղիկ, որդի ջան,

Խորասանի ծաղիկ, որդի ջան,

Ատամները ջավահիր, որդի ջան,

Իմ խունջիկ-մունջիկ, որդի ջան,

Մհետ ետ իմ աչքերը խվարի քե տեսնալավ,

Իմ կռները չորանան քե պահելավ,

Իմ աստղը ծլկած, որդի ջան,

Իմ ծաղիկը ճլորած, որդի ջան,

Իմ լեզին կըրճըցրած, որդի ջան,

Իմ թազա-մազա, որդի ջան[28]:

Սկեսուրի՝ տան գլխավորի մահը հարսի կողմից ցավագին է ընդունվում: Տան գլխավորի պարտականություններն իր ուսերին կրելու մտահոգությունները նա արտահայտում է  հետևյալ սգերգում.

Իմ նանի,

Իմ տանը սարգյար[29], նանի,

Իմ տանը պլանի[30], նանի,

Իմ դռան ղուփուր[31], նանի,

Իմ տաշտի մեզար[32], նանի,

Ինձ թողել ես, թոռն ես քյինում[33].

Ես եկել եմ քու փեշը բռնել,

Ասում ես իմ տղան քեզ կպահի.

Էն ո՞նց կպահի.

Տանը մեծը քյինա,

Ահը քյինա, դողը քյինա.

Ուրտեղ քյինամ՝

Էնտեղ կմնամ,

Դուռը բաց կմնա,

Տունը անտեր կմնա,

Հավերը մոխիրը կքանդին,

Շները պáõ0լերը[34] կտանեն:

Ե. Լալայանի գրառումներում որոշակի տեղ են գրավում վիճակի երգերը, սույն ժողովածուում նա հրատարակել է 170 միավոր վիճակի երգ[35]: Երգերի տողատակում նա ներկայացնում է գրառումների վերաբերյալ հետևյալ վկայությունը. «Բացի իմ հավաքածուներից, իմ խնդրանքով վիճակի երգեր հավաքեցին նաև Ս. Հակոբյանը, Գորգյանը, Միրիմանյանը, Մ. Ենգիբարյանը, Մինասյանը, Հ. Թումանյանը (մոտ հազար հատ): Այս բոլորը միմյանց հետ համեմատեցի, ընտրելագույները ընտրեցի, ապա խնդրեցի Մ. Մամիկոնյանին, որ շատ լավ գիտի տեղի բարբառը, աչքի անցկացնել և շտկումներ կատարել: Շնորհակալություն եմ հայտնում բոլոր վերոհիշյալ պարոններին»[36]:

Գանձակցիները սրբորեն են պահպանել հայեցի կենսակերպը, դարերի խորքից իրենց փոխանցված ծեսերը, տոները, ավանդույթները: Նշանավոր տոներից նշել են՝ «Նոր տարին», «Ծնունդն ու մկրտությունը», «Քրիստոսի տոնը», «Սուրբ Սարգսի տոնը», «Տյառընդառաջը», «Միջունքը», «Ծաղկազարդը», «Չարչարանանց շաբաթը», «Չիք չորեքշաբթին», «Ավագ հինգշաբթին», «Ս. Վարդավառի տոնը»: Այս ամենը վկայում է, որ Գանձակի հայ բնակչությունն առաջնորդվել է հիմնականում ժողովրդի կողմից՝ դարերի ընթացքում արմատավորված և միմյանց փոխանցված հոգևոր մշակութային կացութաձևի պարտադիր օրենքներով:

Ժամանակին Գանձակում  իրականացվել էր այլէթնիկ հանրության որոշակի խմբերի ներգաղթ: Մասնավորապես, գերմանացիների ու դուխաբորների (մալականների) համար այն գաղթավայր է համարվել: Գերմանացիների գաղութներից նշանավոր էին Ելենենդորֆն ու Աննենֆելդը: Հատկապես գերմանացիներով բնակեցված Ելենենդորֆի բնակչությունն իրենց աշխատասիրությամբ, հոգևոր և նյութական արժեքների հանդեպ ցուցաբերած բացառիկ վերաբերմունքով մի առանձին վեհություն են հաղորդել գաղութին՝ կառուցելով գոթական ոճով, սրբատաշ կարմիր քարից եկեղեցի, պետական երկդասյա, երկսեռ դպրոց, երկհարկանի ու եռահարկ տներ՝ ընդարձակ բանջարանոցներով: Հիշյալ տարածքում բնակություն են հաստատել հայերը (160 հոգի), երկու տուն ռուս և երկու տուն՝ թուրք: Վերոհիշյալ եկեղեցում հայերն ունեին շարժական խորան մի դահլիճում, թեև իրավունք չունեին պատարագ մատուցելու: Նրանց տրված էր միայն ժամասացության այլ ծիսակատարություններ կատարելու իրավունք և Աննենֆելդը չուներ Ելենենդորֆի շքեղությունն ու առաջադիմությունը. պատճառը կենտրոնից հեռու գտնվելն էր:

Գանձակի գավառում էին գտնվում դուխաբորների հետևյալ գյուղերը. 1. Սլավյանկան, Նովո-Գորոլոյեն (Արթափա), 2. Նովո-Սպասկոյեն, 3. Նովո Տրոիցկոյեն (Գյունալ): Ըստ ավանդության՝ հնում Սլավյանկա գյուղը հայաբնակ է եղել և կրել է Վարդանապատ անունը: Թուրքերն այն կոչում էին Ենկիջա բազար: Մալականների գյուղերից Նովո-Սարատովկա գյուղը կոչվել է Փնտխլու (Կաղնուտ): Նովո Իվանովկա գյուղում էր գտնվում մի եկեղեցու ավերակ, որը կրում էր «Սպիտակ եկեղեցի» անունը: Հիշյալ գյուղը, ի դեպ, շատ անգամ կոչվել է «Աղքիլիսա» («Սպիտակ եկեղեցի»)[37]:

Նա անդրադարձել է աղանդավոր մալականների հիմնադիր Սիմեոն Ուկլեին, որը բնակվել է Տամբովի նահանգի Բորիսոգլեբսկի գավառում: Ի դեպ, այս աղանդն առաջ է եկել դուխաբորների աղանդից: «Մալական» անվանումը վերագրվել է հիշյալ աղանդին 1765 թ. Տամբովի հոգևոր կոնսիստորիայի կողմից՝ պատճառաբանելով, որ աղանդավորները պասին՝ կաթ են խմել[38]: Վերջիններս,  սակայն, իրենց հոգևոր քրիստոնյաներ են անվանել և «մալական» անվանումը պայմանավորել են նրանով, որ իրենց ընդունած վարդապետությունն այն բանավոր կաթն է, որի մասին խոսվում է Ս. գրքի մեջ: Ե. Լալայանն անդրադարձել է նաև նրանց կյանքի ու կենցաղի տարբեր դրսևորումներին. բնակարանի կահավորմանը, հանդերձանքին, տղամարդկանց և կանանց հագ ու կապին, հարսանեկան սովորություններին, վարք ու բարքին, ծննդաբերությանը, թաղման ծիսակարգին: Ի դեպ, ազգագրագետը, անձնական դիտարկումներից բացի, օգտվել է նաև հետևյալ աշխատություններից. Юзов. ,Русские диссиденты, староверы и духовные христианеե; Дангельштедт. ,Кавказские сектанты в их семейном и религиозном бытуե, ինչպես և ,Кавказե լրագրի 1858, 1864, 1876 և 1897 թ. համարներից[39]:

Ե. Լալայանի «Գանձակի գավառ» ժողովածուն իր սկզբնաղբյուրային կարևորությամբ եզակի երևույթ է:

ФОЛЬКЛОРНОЕ НАСЛЕДИЕ ГАНДЗАКА В

ЗАПИСЯХ ЕРВАНДА ЛАЛАЯНА

СВЕТЛАНА ВАРДАНЯН

Резюме

Записи Ерванда Лалаяна «Гандзак: материалы для будущего исследования» – весомый вклад в область армянской этнографии и фольклора. Они не потеряли своего значения до наших дней. Это – достоверные источники для освещения многих историко-культурных вопросов. Их злободневность возрастает в связи с тем, что армяне, в XX в. лишеные права проживания на родине тюрками-азерами, расселившись по всему миру, без сомнения, со временем забудут многие историко-культурные ценности, переданные им из глубины веков, при этом сохранив чувство любви и тоски по родине.

FOLKLORIC HERITAGE OF GANDZAK IN THE RECORDS

OF YERVAND LALAYAN

SVETLANA VARDANYAN

Summary

The records by Yervand Lalayan “Gandzak: Materials for the Further Iinvestigation” is a significant account in the field of the Armenian ethnography and folklore. They haven’t lost their modernity and significance until our days. These are reliable sources for elucidation of multiple historical-cultural items. Their importance is even amplified in our days, for the reason, that Armenian population was in the 20th century violently deprived of its inhabitance by Turk-Azeris, compelled to settle around the world, and people certainly will put many historical-cultural values transmitted to them from the depth of centuries out of mind, never loosing the sense of love to homeland and homesickness.

Заметки

[←1]

Մ. Խորենացի. Մատենագրությունք, Վենետիկ, 1865, էջ 610:

[←2]

Մ. Կաղանկատվացի. Պատմություն Աղվանից աշխարհի, Մոսկվա, 1860, էջ 251:

[←3]

Ե. Լալայան. Երկեր, հ. 2, Երևան, 1988, էջ 203:

[←4]

Ե. Լալայան. նշվ. աշխ., էջ 311:

[←5]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←6]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 329:

[←7]

Նույն տեղում, էջ 297:

[←8]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←9]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 280:

[←10]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 264:

[←11]

Նույն տեղում, էջ 266:

[←12]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 418:

[←13]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←14]

Ե. Լալայան. նշվ. աշխ., էջ 423–424:

[←15]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 425–428:

[←16]

Նույն տեղում, էջ 438:

[←17]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←18]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 354:

[←20]

Նույն տեղում:

[←21]

Նույն տեղում, էջ 358:

[←22]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 377:

[←23]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←24]

Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Է, Երևան, 1975, էջ 15:

[←25]

Նույն տեղում:

[←26]

Ե. Լալայան. նշվ. աշխ., էջ 377:

[←27]

Նույն տեղում, էջ 409:

[←28]

Նույն տեղում, էջ 411:

[←29]

Սարգյար – պաշտպան:

[←30]

Պլանի – բանալի:

[←31]

Ղուփուր – կողպեք:

[←32]

Մեզար – ծածկոց:

[←33]

Թոռն ես քյինում – ուր ես գնում:

[←34]

Պáõ0 լերը – խմորի գունդ:

[←35]

Ե. Լալայան. նշվ. աշխ., էջ 451:

[←36]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 473:

[←37]

Նույն տեղում, էջ 474–486:

[←38]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 474:

[←39]

Տե՛ս նույն տեղում: