ՉԽՈՍԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՍՈՎՈՐՈՒՅԹԻ ՎԵՐԱՊՐՈՒԿՆԵՐԸ «ՍԱԲՐԻ ԽՐԾԻԳ» (ՀԱՄԲԵՐՈՒԹՅԱՆ ՏԻԿՆԻԿ) ՀԵՔԻԱԹԱԽՄԲՈՒՄ

ԹԱՄԱՐ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Տիկնիկները մեծ դեր են կատարել տարբեր ժողովուրդների կյանքում: Դրանց անգամ կերակրում էին` կարծելով, թե ննջեցյալների հոգիները վերաբնակվում են վերջիններիս մեջ: Այդպիսի տիկնիկներ են ունեցել ռուսները, չինացիները, եգիպտացիները, չուկչաները, ալթայացիները: Հնագույն հավատալիքների համաձայն` տիկնիկները` իբրև մայրական տոհմի հրաշագործ ոգիներ, նորահարսին օգնում էին ամուսնու տանը` օտար տարածքում հատկապես ծննդաբերության ժամանակ: Վերոնշյալ տիկնիկները որբ աղջիկներին նույնպես առնում էին իրենց հովանավորության տակ` պաշտպանելով խորթ մայրերի հալածանքներից[1]:

Հայոց մեջ ծիսական տիկնիկները` խրծիկները, լայն կիրառության շնորհիվ ունեցել են տարբեր անուններ` Ասիլ-Բասիլ, Վասիլ, Ակլատիզ, Խլվլիկ, Խրտվիլակ, Նուրին, Ճոլի, Գոդի, Վիճկի Արուս, Խուչկուրուրու, Ուրբաթեկին, Պուրպատիկին, Բորբատիկին և այլն, որոնց ծիսահմայական զորության հավատով հանրույթը փորձում էր համապատասխան աստվածություններից հայցել բերք ու բարիքի պահպանություն, կենսամթերքների առատություն, չար ուժերից պաշտպանվածություն, բարեբախտություն, պտղաբերություն, արդարության ապահովություն:

Ստորև քննության կառնենք նորահարսին սատարող նախամոր ոգի` օժիտի տիկնիկի (համբերության «Սաբրի խրծիկ») հետ կապված հավատալիքների վերապրուկները, որոնք կենցաղավարում են հայկական մի խումբ հեքիաթներում, ինչպիսիք են` «Անբախտ ախճիգյը բախտավերվում ա» (Արցախ, հավելված), «Մըեռալին հու ախճըկանը հաքյաթը» (Ղարաբաղ), «Սափուր-սափուր խրցիկ» (Բուլանըխ), «Յոթ տարվան մեռել» (Տուրուբերան), «Սամուր-սամուր խրձիկ» (Մուշ), «Լ³;բլ³;բու խըռծիկ» (Վան-Վասպուրական), «Մեռուկ Մանուկ» (Արծկե), «Սաբրի խրծիգ» (Խնուս), «Ս³;բրի տիկին» (Պարսկահայք), որոնց վերլուծությունը հնարավորություն է ընձեռում որոշ եզրահանգումներ անել հազարամյակների ընթացքում մեզանում մշակված ամուսնաընտանեկան հարաբերությունները կարգավորող բանավոր կանոնների վերաբերյալ:

Վերոնշյալ հեքիաթախմբի ծագման հայրենիքը Պատմական Հայաստանի ազգագրական տարբեր շրջաններն են և համապատասխանում են Աարնե-Թոմփսոն-Ութերի (ATU) միջազգային նշացանկի 894 թվահամարին[2]: Հայ բանագիտության մեջ դրանք խմբված են «Քնած իշխանը» ընդհանուր խորագրի տակ[3] և ունեն հետևյալ համառոտ դիպաշարը (սյուժեն).

Ըստ գուշակի[4]՝ ընտանիքի մինուճար աղջիկը 7 տարի (տարբերակներում` 3–4 տարի կամ նույնքան ամիս, 7 օր) պիտի  մեռել լողացնի: Աղջիկը խելքը թռցնում է, ընկնում դաշտ ու ձոր: Ծնողներն էլ հետևում են նրան: Աղջիկը հասնում է մի քարայրի (պալատ, քոշկ ու սարայ, երկաթե դարպաս, անդուռ-անլուսամուտ, պարսպապատ  տուն) և երբ հենվում է պատին, մի անտեսանելի դուռ է բացվում ու նրան ներառում իր մեջ: Մնալով ներսում` աղջիկը հայտնաբերում է մի մահացած (կիսամեռ, վիրավոր) երիտասարդի (տարբերակ` մի կտոր թոք), որին յոթ տարի խնամում է: Նա  թափառախմբից «մին լ³;գյան վըեսկով» («ուր կըշըռանքյով ոսկի», «քսան օսկի փարա») գնում է մի որբ գնչու աղջկա (տարբերակներում` «մըրթըպու կէչկէ», «մըտըրբու ախչիկ», «բոշա», «բոշի գյաճկե», «ղարաչի»)` որպես իրեն զրուցընկեր («Ըսկի չէ, ընծիկ հընկերըմ կէղնի, զիմ սիրտ կբանա»)[5]: Յոթ տարին լրանալուց մի քանի ժամ պակաս, աղջիկը «բոշային» թողնում է մեռելի մոտ, իսկ ինքը կարճ ժամանակով դուրս գալիս: Տղան կենդանանում է և տեսնելով գնչուհուն իր կողքին` կարծում է` նա է իրեն 7 տարի պահել, խնամել ու  ամուսնանում է հետը: Վերադառնում է խնամառու աղջիկը, որին «բոշան» ներկայացնում է իբրև իր ծառա (տարբերակներում` «բեսլամա», «ճարիյա», «բարդաստի», «խզմաթքար», «խալայեղ»): Աղջիկը ճշմարտությունը բացահայտում է սիրո, համբերության խոսող  տիկնիկի («սավդա», «սափուր», «սամուր  խրձիկ»[6]), համբերության թասի ու հայելու  («սապրի թասըմ, սապրի փուչախըմ»[7]), նռան, դանակի ու տիկնիկի («շհանոռնը, չախկու, բուրընտիկին»[8]), երկչոտ տիկնիկի («Լ³;բլ³;բու խըռծիկ»[9]), համբերության տիկնիկի, կճուճի, մի գավաթ թույնի («մէկ սապրի խրձիկ, մեկ էլ բըղբըղիկ, ֆինճան մէլ աղու»[10]) միջոցով[11], իսկ մեկ այլ տարբերակում` գնչուհու  հաց ուտելու ձևից[12]: «Բոշան» արժանի պատիժ է ստանում, աղջիկն ամուսնանում է երիտասարդի հետ:

«Լա;բլա;բու խըռծիկ» հեքիաթում նախամուսնական ծես անցնող աղջկա ծնողները նրա հետ հավասարապես տանջվում են, փոխում են բնակության վայրը, փորձում են շրջանցել վտանգը, բայց երբ աղջիկը հայտնվում է ակնթարթորեն բացվող ու փակվող քարայրի ներսում, «էսա ախչըկան խեր-մերն են, կտիսնան որ ախչիկ չէկավ, կէլնեն կինեն ըզտեխ. ախչի՛կ, ախչի՛կ, ախչիկ չկա: Կուլա;ն, կմռմըռան, կտըփեն մեչ ուրենց գյըլխուն, ֆայդա չանե, ախչիկ չերևա: Չուր իրիկուն կուլա;ն, կֆըռան, չեն կանա կընտընե, ծեռ կքյաշեն, փեոր-փեոշման կթողնին, կտա;ռնան ետ:

Իրիկն ի կասի.– Կընի՛կ, աստըծու խետ խաղալ չէլնի, ինչ որ գյըրուկ ի մարթու գյըլոխ էն պիտի էլնի, ճար չըկա»[13]:

Պատուհասված աղջիկը քարայրի ներսում հայտնաբերում է «ջըհել-ջիվան տղե մե` յարալու-փարալու, քրքրուկ ու հլհլուկ, սաղ ջանդակ ծակծկուկ, ասղան քթի տեղ սալամաթ չկա: Աղջկա սիրտ կը մռմռա վըր տղին, կէրթա  կը հասնի, զտղի գլուխ կը վերու, կը դնե վըր ուր չոքին, ցերեկն անքուն, գիշեր` կես-քուն, թամամ յոթ տարի էդ թաուր կը պահե զհիվանդ»[14]:

Աղջիկը յոթ տարի խնամում  է անշարժ տղային` սպասելով իր բախտ– «Վիճակին» (հմմտ. Համբարձման կճուճի բախտանշանին ուղեկցող ծիսական  երգի անկանխատեսելի բովանդակության հետ), որին մի ակնթարթում տիրանում է գնչուհին` օգտվելով խնամակալ աղջկա անկեղծությունից. «Աղջիկ տեսաւ օր եօթ տարին թմաւ, մեռուկ Մանուկ յարութեն պտի առի, կէչկին ասաց.– Մանուկի գլօխ դիր վըր քու չոքին. ես էրթամ գլօխ լուամ, սերսըփիմ յիգամ. որ Մանուկ մէ խետ ժաժ կուգեայ. ընձի իմաց մի՛ տու, որ մե՛կ էլ ժաժ կուգայ, ընձի իմաց տուր, որ ես գեամ. Մանուկ յարութեն առնի, մենք խասինք մեր մուրազին»[15]:

Երբ Մանուկը հարության նշաններ է ցույց տալիս, գնչուհին դիտավորյալ չի հայտնում աղջկան և, ներկայանալով իբրև խնամառու, ամուսնանում է տղայի հետ. «Մեռուկ Մանուկ էրկու խետ ժաժ կուգեայ, կէչէն աղջկէն չիմցուցայ.  Մեռուկ Մանուկ կէլի յարութեն խըտ կէչին կառի»[16]: Ծիսական լվացում անցած, մաքրված աղջիկը գալիս և տեսնում է, որ «բոշան» խաբեությամբ տիրացել է իր բախտին:

Բուլանըխից գրառված «Սամուր-սամուր խրձիկ» հեքիաթում պարզորոշ խոսվում է նախամուսնական նվիրագործման ծես անցնող տղայի մասին, ում հիվանդությունը յոթ տարին լրանալուն պես անցնում է, տղան կախարդանքից թովչազերծվում է, «թլիսմ կավրի, սըփ ու սաղ գելնա նստի, հմա կը բռնե զբոշի աղջըկա  ճակատ կը պագե, կըսե.

– Մատամ, օր դու իդա յոթ տարի զիսի պահեր ու պաշտպաներ իս, ես` քըզի, դու` ընձի»[17]:

Արցախից գրառված «Անբախտ ախճիգյը բախտավերվում ա» հեքիաթում, երբ մահացած տղան սկսում է կենդանության նշաններ ցույց տալ, «էտ հային ախճիգյը սկսում ա հմանչիլը, ո;ւրա;ն մըթկըմը ասըմ ա. «Էս տըղան վար եր կենա, պա համո՞թ չի, հի՞նչ կասե»[18]: Երբ մի օր է մնում, որ տղան կենդանանա, «հային ախճիգյը» տղային լողացնում է, շորերը դնում կողքը և խուսափման սովորույթի համաձայն` ամաչելուց անցնում է կողքի սենյակը, իսկ «ղարաչի ախճիգյը»` «բոշան», կանգնած է մնում տղայի գլխավերևը և  ուշքի եկած տղայի մոտ տպավորություն է ստեղծում, թե ինքն է նրան յոթը տարի լողացրել, պահել  և արժանի է նրա սիրուն[19]:

Հեքիաթներից մեկում տղան երախտագիտությունից դրդված համբուրում է «բոշայի» ճակատը և ասում. «– Ախչիկ, քյանի որ տյու էսա աղեկութեն արեցիր խետ զիկ, զիկ էսա կախարդութնից ազատեցիր` էլ խորոտ-գյեշ չեմ աչկե, տյու զիկ կընիկ, ես քյե իրիկ»[20]:

Եվ քանի  որ ամուսնության հետ կապված ծեսերը  ենթադրում են նաև գլխի ծանր հարդարանքներ, որոնցով կապվում են քիթն ու բերանը և որոնց միջոցով օրինականացվում են չխոսկանության հնամենի սովորությունները[21], ուստի աղջկա լռությամբ ամրագրվում են գնչուհու անկաշկանդ սադրանքները:

Հայկական միջավայրում դարեր շարունակ գոյատևել են գնչուների էթնիկական խմբեր, որոնց հետ փոխհարաբերությունների արդյունքում վերջիններիս նկատմամբ մշակվել է պատկերացումների որոշակի համալիր, որի համաձայն` «գնչուհին դիտվել է որպես զորեղ, սուր և չար լեզվի կրող: Այս պատկերացումը պայմանավորված էր վերջինիս արագախոսությամբ, խոսելիս երբեք չշփոթվելու և չշվարելու, ժամանակին անհրաժեշտ պատասխան գտնելու և հաճախակի չարամիտ պատասխան տալու ունակությամբ: Վերջինիս խոսուն վկայությունը հայոց մեջ տարածված «բոշի պես խոսքը ջեբումն է» ասույթն է, կանանց «ղարաչի» պիտակավորումը»[22], ինչը իր կնիքն է թողել նաև հայկական հեքիաթներում:

«Մըեռալին հու ախճըկանը հաքյաթում» նույնպես խնամակալ աղջիկը  ամաչելուց գնում է հեռու տեղ կանգնում, իսկ խորամանկը իր պահանջներն է առաջադրում. «Ես ըմ քյեզ օխտը օր, օխտը քշեր լղըցըրալ, սըղացալ ըս, ես քու կնեգյըտ ըմ տ³;ռնալու»[23]:

Մեկ այլ հեքիաթում հենց նոր հարություն առած տղայի ներկայությամբ բոշան գոռալով սպառնում է հայի աղջկան, նրան ներկայացնելով որպես մի անբանի, որն իբր ամբողջ օրը քնում է և թերանում ծառայի իր պարտականությունները կատարելու մեջ. «Ումուդախոր խեռըլուկ, ակխա՞ր, տե շուտ էլի խացի թ³դ³;;ր³;ւք տե, անոթի ենքյ, որ էտա քյընելու թ³;պիյաթ չթողնես, քյե կմըլեմ տյուս, խեղճ ես»[24]:

Ուշագրավ է, որ «Լ³;բլ³;բու խըռծիկ» հեքիաթում աղջիկը մեռած կամ կիսամեռ տղայի փոխարեն վերմակի տակ տեսնում է մի կտոր թոք, որը հազիվ է շնչում («մեչեն ն³;ֆաս կէլնի»): Սկզբում նա սարսափում է, իսկ հետո սկսում է մտածել, թե տեսնես ինչ հանցանք է գործել այս թոքի տերը, որ մարմինը անխնա կտրտել են և միայն այս փոքրիկ կտոր թոքն են թողել, որ շարունակ տանջվի. «Էս ի՞նչ կ³;նդա;ր մեղավոր էլեր ի էսա թոքյի տեր, որ ջ³;նդ³;կ բիթո;ւն կըտըռտեր են, կըտորներ վով կիտի որ աշխըրներ ցըվրեր են, մընացեր ի էսա մեկ կըտոր թոքյ. հա;լա; աստված իսոր խոգյին չառե, թողե որ չ³;րչըրվի»[25]:

Հնդեվրոպական բանահյուսական ավանդույթում ընդունված է մարմնի առանձին մասերի` մազի, եղունգի, կաշվի միջոցով ամբողջի ընկալման պատկերացումը, ինչը և տեսնում ենք վերոնշյալ հայկական հեքիաթում, որտեղ բզկտված թոքը խորհրդանշում է  նվիրագործյալ տղային: Եթե քննվող հեքիաթախմբի փոփոխակներում նախամուսնական փորձությունների համապատասխան փուլ անցնող աղջիկը յոթ տարի մեռել է լողացնում և խնամում, ապա «Լ³;բլ³;բու խըռծիկ» հեքիաթում աղջիկն իջեցնում է մեռելի գլխավերևում  կախված նվագարանները` «տյուֆն ու քյամ³;նին» և յոթ տարի շարունակ` գիշեր ու ցերեկ, մի կողմից լացում է, մյուս կողմից` երգում ու նվագում:

Ի դեպ, դիցաբանական պատկերացումների համաձայն` մարդը, նույնանալով բնությանը, իր առօրյա կենսընթացում խաղարկում է արևածագն ու մայրամուտը, կյանքն ու մահը[26]: Խոսքը կյանք է. խոսել նշանակում է արևի պես փայլել[27], չէ՞ որ մեռածը չի խոսում, առավել ևս աղջկա կրած չարչարանքներին զուգահեռ բարձր ձայնով և երաժշտությամբ ուղեկցվող խոսքի ազդեցությամբ թոքը մեծանում է և վերածվում մի կտրիճ երիտասարդի:

Այս հեքիաթում կիրառվում են բանահյուսական մտածողությանը բնորոշ անձի կամ երևույթի չափերի փոքրացումը` լիտոտան, և դրան ուղղակիորեն հակադրվող մեծացումը` չափազանցությունը (հիպերբոլը). «Ես որ բաշլայեցի խաղ ասել` տիսա  որ էտա թոքյի կտոր յավաշ-յավաշ ճոճացավ, էլա;վ մեյ խատ բ³;բ³;գյիթ մարթ, աման հ³;լա; խոգյի չըկեր մեչ, խեռըլուկի պես էր»[28]:

Եվ ինչպես մեռնող և հառնող հին եգիպտական աստվածության` Օսիրիսի մասին առասպելում Իսիդան հավաքում է երկրի տարբեր կողմերում ցրված  Օսիրիսի մարմնի տասնչորս մասերը, ի մի բերում բոլորը, վերստեղծում մարմնի ամբողջականությունը, որպեսզի հնարավոր դառնա նրա հարությունը, այնպես էլ նվիրագործյալ աղջիկը, յոթ տարի շարունակ նվագելով և խաղ ասելով, հոգ է տանում գաղտնածիսային փորձություն անցնող տղայից մնացած մի կտոր թոքի համար, որը կազդուրվելով` վերականգնում է մարմնի օրգանների ամբողջականությունը, և այն անհրաժեշտ միասնական համակարգը, որից հետո միայն, հնագույն հավատալիքների համաձայն, հոգին ճանաչում է մարմնին և հարություն տալիս նրա տիրոջը[29]:

Հարություն առած հերոսը պատվիրում է «բոշա» կնոջը, որ ուշադիր լինի ծառայի նկատմամբ: Արծկեի բարբառով պատմված «Մեռուկ Մանուկ» հեքիաթում համանուն հերոսը «ամեն օր կէչկին կասայ. – Էդ ճարին (ծառային – Թ. Հ.) խա՛ց տու, ջու՛ր տուր, մեղք ա»[30]: Այնինչ հենց ինքը՝ գնչուհին, սեղանի շուրջը հաց չի ուտում, այլ հացը թաքցնում է «օթախի քյ³;ւնջերըմը» (անկյուններում) և իբր թե այն մուրում է և հետո միայն ուտում[31]: Հեքիաթը համահունչ է գնչուների վերաբերյալ մեզանում ձևավորված այն պատկերացմանը, ըստ որի` «գնչուհին համարվել է աներես, պնդերես, անամոթ: Դա մուրացկանությամբ զբաղվելու ու շորթելու հակում ունենալու հետևանքն է, որը հայերի մեջ արմատավորել է «բոշի երես», «բոշի խախալ»– շատ պնդերես, անամոթ լինելու դարձվածային համարժեքները»[32]:

Ուշագրավ է նաև, որ տղան ու խնամակալ աղջիկը հիմնականում իրար հետ խոսում են միջնորդավորված ձևով` գնչուհու միջոցով, քանի որ ավանդական հայ հանրույթում կնոջ շփումները տղամարդու հետ սովորութային իրավունքով խիստ չափավորված էին[33]:

«Սոյլամազ խանըմի հեքիաթում»[34] խուսափման սովորույթով հարսը կեսրարի հետ չէր խոսում. «Հարսը ընչար էտ օրը կեսառի հետ խոսացած չէր»[35], էլ չենք խոսում այն մասին, որ խանումի Սոյլամազ անունը հենց նշանակում է չխոսկան:

Գնչուհին պատվիրում է, որ ամուսինը գնա քաղաք, առևտուր անի և իր համար գույնզգույն, զոլավոր կտավ բերի. «Գնա՛, ընձի զաղ-զաղ մանուսայ առ արի՛, էնիմ շոր»: Մանուկը, որ մինչ այդ գիտեր, թե իր կինը հայուհի է («Մանուկն ա, գինայ, թէ կէչկէն խայ ա»), զարմանքով ընդդիմանում է. «Էդի քրդու շոր ա, խայի շոր ուզայ, բերեմ»[36]: Հետո համառող կնոջն ասում է, որ իր ուզածը կբերի, միայն թող ծառային էլ հարցնի, թե նրա համար ինչ բերի քաղաքից: Հեքիաթի բոլոր փոփոխակներում աղջիկը ոչինչ չի ուզում, միայն խնդրում է իր համար բերել «Սաբրի խրծիգը»` համբերության տիկնիկը: Հեքիաթի այս դրվագը խորհրդանշական է նաև օտար-յուրային էթնիկական ընկալումների առումով, որտեղ թվում է, թե հանդուգն գնչուհին հակադրված է հանիրավի պատուհասված հայուհուն ոչ միայն իր հագուստ-կապուստով, տարազով, անկանոն սնվելու մշակույթով, այլև խարդախ ու նենգ վարվելակարգով: Իրականում «ենթամշակույթները հայտնի չափով ինքնավար են, փակ և չեն հավակնում փոխարինել տիրապետող մշակույթին»[37] և պատահական չէ, որ  մշակութաբան Պ. Գուրևիչը, խոսելով էթնոսի ներսում կանոնների և բարոյական նորմերի առանձնահատուկ կոդեքսի մասին, օրինակ է բերում գնչուներին, որոնք  թափառախմբի ներսում կատարած գողությունը գնահատում են որպես հանցագործություն, սակայն խաբելը, «ուրիշներից գողանալը անվայել բան չեն համարում»[38],  ինչը տեսնում ենք նաև հեքիաթներում:

«È³;µÉ³;µáõ խըռծիկ» հեքիաթում աղջիկը տեսնում է, որ իր յոթ տարվա չարչարանքը բոշա աղջկա «կըսմաթն» է դարձել, «մուխ գյըլխուց  տյուս կուտա, աման ծեն չի խանե, քյանի որ լաճ հ³;րիր էր, քյամ³;նին մըտըրբու ախչըկան ծեռն էր տիսե, ուր ցավ կքյաշի ուր ատամ, կասի. «Ի՞նչ անեմ, աստված ըսըսկըն³;էր գյըրե իմ գյըլխուն, ըսըսկըն³;  էլ պիտի էլներ»[39]:

Մեզ հետաքրքրող հեքիաթներում կենդանացած հերոսը գնում է քաղաք առևտուր անելու և իր գնչուհի կնոջից պատուհասված աղջկա խնդրանքով որոնում է «Սաբրի խրծիգը»` համբերության տիկնիկը, որը, լինելով տնայնագործական արխաիկ արտադրանք, վկայում է ավանդական կենսընթացում չխոսկանության պատճառով տիկնիկների պահանջվածության, օժիտի մեջ դրանց դնելու ծիսական նշանակության մասին: Տիկնիկը յուրօրինակ զրուցընկեր էր, որին խաղացնելով` հետը խոսելով, մեկուսացած դեռատի հերոսուհին պիտի փորձեր հաղթահարել իրեն բաժին հասած փորձությունները: Տուրուբերան-Մուշից գրառված «Սապր սալամաթ»[40] հեքիաթի վերնագիրը, որը նշանակում է` «համբերությունը կյանք է», դարձյալ համադրվում է «սաբրի (սապրի) խրձիգի» գաղտնիմաստին:

Ռուսական ժողովրդական «Գեղեցկուհի Վասիլիսան» հեքիաթում վաճառականի կինը մահվան մահճում վերմակի տակից հանում է մի տիկնիկ, հագցնում և մայրական օրհնության հետ այն հանձնում իր դստերը` Վասիլիսային` պատվիրելով նեղության մեջ ընկնելիս նրան կերակրել և հետևել խորհուրդներին: Տիկնիկը աղջկան մշտապես սատարում է, վշտի մեջ մխիթարում, իսկ Վասիլիսան նրանից երբեք չի բաժանվում[41]:

«Տիկնիկի հետ  շփվելու իրավունքը պատկանել է միայն հարսին, որն ամբողջ կյանքում պետք է նրան պահեր ու պահպաներ»[42]:

Հեքիաթների բոլոր տարբերակներում շուկայում առևտուր անելիս հարուցյալ տղան կամ մոռանում է կատարել աղջկա խնդրանքը և միայն ուշացումով է հիշում «Սաբրի խրծիգի» մասին, որի պատճառով կես ճանապարհին ձիու ոտքերը քարանում են[43], առջևը փուշ է բուսնում, հետևը` վարդ[44], կամ էլ երկար որոնելուց հետո դժվարությամբ է գտնում այն,  ինչն էլ հուշում է, որ այդ տիկնիկները ազատ վաճառքի ենթակա չեն և դրանց արտադրությունը, գաղտնածիսային բնույթից ելնելով, առանձին անհատների մենաշնորհն է եղել[45]:

Սարգիս Հարությունյանի բանավոր վկայությամբ` դժվար ձեռք բերվող որևէ իրի, առարկայի առնչությամբ ժողովուրդն ասում է` «շինեցիր խամխամու խրծիկ»[46]:

«Սաբրի խրծիգը» պատրաստում էին հանրության մեջ հեղինակություն վայելող փորձառու տարեց կանայք՝ գաղտնի պայմաններում: Տիկնիկի կորուստը կամ անհետացումը հավասարազոր է եղել դժբախտության. «Օժիտի տիկնիկը նոր ստեղծված օջախի պահպանողն ու ջերմացնողն էր, միջնորդը` գերդաստանի կին հովանավորների առաջ, որը հարսին պետք է պահպանի չար ուժերից, օգնի նրան պտղավորվելու և ծննդաբերելու»[47]:

Հեքիաթներում «Սաբրի խրծիգ» տրամադրողներն իրենց պարտքն են համարում գնորդին հիշեցնել, որ այդ տիկնիկը պահանջողի նկատմամբ ուշադիր լինեն, որովհետև նրա հոգին փոթորկված է, համբերությունը` հատած, և ուր որ է պիտի պայթի:

Տղան «սալախ կէնի դուքըներ, կեսա.– Գյալո՛, Սափուր-սափուր խրցիկ, դո՞ր կա:

Դոր կէրթա, Սափուր-սափուր խրցիկ չգտնա: Կէրթա մե դուքան մե քաղքից դուրս ա, կեսա.

– Գյալո՛, Սափուր-սափուր խրցիկ չկա՞ օդի:

Կեսա.– Կան օդա, տղա, կտանիս վի՞ն:

Կեսա.– Կտանիմ իմ բարդաստուն:

Կեսա.– Տղա՛, էդի դարդլու ա, օր զէտի ուզած ատօր կտանիս, մուղաթ կենաս իդա տիրոջ»[48]:

«Յոթ տարվան մեռել» հեքիաթում «Թուճարն ասեց էդ մարդուն. «Վեր կտանես զէդի, էդոր տեր դարդլի է, ուր դարդեր պիտի գանգտի սապրի թասին, սապրի փուչախին` մուխյաթ մանցի օր չպատռի, խըլիս ձեռքեն»«[49]:

Օրվա մեծ մասն իր անկյունում մեկուսացած, ձայնազուրկ հերոսուհին վերցնում է խրծիկը և մի մութ անկյունում նրան պատմում, թե ինչպես ինքը հայտնվեց այդ տանը, յոթ տարի խնամեց կիսամեռ տղային, եկավ բոշա աղջիկը և տղային «իր ձեռնէն առավ»[50]: Ամեն անգամ աղջիկը հարցնում է տիկնիկին` ես պատռվեմ, թե՞ դու: Տղան թաքստոցից ասում է. «Դու մը՛ պատռի, դու մը՛ պատռի, թը բըղբըղիկ, սապրի խրձիկ պատռին, դու մը՛ պատռի»[51]: Ասելուն պես «բըղբըղիկ, սապրի խրձիկ պատռան յիրարուց»[52]:

Չմոռանանք, որ հայոց բանավոր ավանդության մեջ ամուսնությունն ու երջանկությունը կանխորոշվում են վիճակախաղի ծիսական տիկնիկի միջոցով, որին ամրացված կճուճի (հավգիր) մեջ աղջիկները գցում են իրենց բախտանշանը[53], ինչին ուղեկցող քառատող  երգն էլ պիտի հուշի իրենց բաժին բախտը: Վասպուրականում Համբարձման չորեքշաբթի օրը աղջիկները կճուճը զարդարում են ծաղիկներով և պատրաստում «Վիճակը», որը ոչ այլ ինչ է, «եթէ ոչ խաչաձև փայտի վրայ շինուած մի անշունչ էակ, պճնուած ոսկիներով, ուլունքներով և գունաւոր ժապաւէններով, հագնուած է որպէս մի մանկամարդ կին»[54]: Հինգշաբթի գիշերը աղջիկները «Վիճակը» թողնում են բաց երկնքի տակ, ծիսական երգեցողությամբ բախտ են աղերսում աստղերից, և ողջ գիշեր աչալրջորեն հսկում են իրենց պահուստը` պահպանելով  այն տղաներից:

Հետաքրքիր է նկատել, որ հեքիաթի երկու՝ «Մեռուկ Մանուկ» և «Յոթ տարվան մեռել» փոփոխակներում համբերության տիկնիկը  կպած է թասին, ինչպես Համբարձման «Վիճակի» տիկնիկն է ամրացված կճուճին: Եվ ինչպես բախտագուշակման ծեսի վերջում ամեն մեկը նրա վրա կախած իր զարդն էր վերցնում, և մերկացած տիկնիկը մաս-մաս էր արվում և թաղվում գերեզմանոցում, կամ թողնվում դաշտում ու սրբավայրերում, այնպես էլ «Սաբրի խրծիգն» է պայթում («կէղնի փշուր-փշուր»[55], «կէղի խազար կտոր»[56]) և մասնատվելով անջատվում վիճակահանության թասից:

Համբերության թասը լցվում է, թափվում, և ճշմարտությունը բացահայտվում է. «Իդա հախս տղեն դռան հետևեն կթռի դուրս, կեսա.– Ախչիկ, քու գլխուն արևուն մեռնիմ, ես չգինինք օր թը դուն էր, գինենք թե բոշի գյաճկեն էր ընձի պախեր էր, ընձի մեխք չկա, էնիկ լեզվով թարիֆ էնեց, դու լէ ծեն չէնեցիր»[57]:

Պակաս ուշագրավ չէ, որ հայոց մեջ հայտնի տարբեր տոների ու ծեսերի ժամանակ օգտագործված բազմաթիվ տիկնիկներից մեզ հետաքրքրող «Սաբրի խրծիգը» (հարսի հովանավոր օժիտի տիկնիկը) «È³;µÉ³;µáõ խըռծիկ» հեքիաթում կապվում է հոգու պաշտամունքին առնչվող թատերածիսական  «Ղարագû;զ» տիկնիկին, որոնցով հատուկ ներկայացումներ են տվել տարվա որոշակի տոներին` Բարեկենդանին:

Վերոնշյալ «È³;µÉ³;µáõ խըռծիկ» հեքիաթում տղայի տունդարձի ճանապարհն անցնում էր գերեզմանի մոտով, և երբ նա նստում է հանգստանալու, հանկարծ բարձրաձայն հիշում է, որ մոռացել է  «ծառայի» խնդրած «լ³;բլ³;բու խըռծիկը»: Հենց այդ պահին գերեզմանաքարի տակից` «գյեոռիմ քյարիմ տըկից մեյ թըզ³;նոց խըռծիկըմ կթըռնի տյուս, կուգյա կկայնի էսա լաճու³;ռճև, կասի. «Է՜յ ախպերացու, զիկ ընչի՞ կանչիցիր, լ³;բլ³;բու խըռծիկ ես եմ, ի՞նչ կուզիս»[58]:

Ժողովրդական պատկերացումների համաձայն` մարդկանց և կենդանիներին կյանք տվողը հոգին է, որը մեռնելիս անջատվում է տիրոջից և շարունակում իր անտեսանելի կյանքը: Սակայն այն կարող է տեսանելի կերպարանք ընդունել` իբրև կենդանի կամ թռչուն (սև կամ սպիտակ): «Հոգին սովորաբար պատկերացվում է մարդկային կերպարանքով կամ իբրև մարմնակերպ մի բան, երբեմն մարմնից միայն քիչ ավելի փոքր»[59]: Տեղին է հիշել, որ ստվերների տիկնիկային թատրոնն իր ծիսական բնույթով նույնպես կապված է հոգու պաշտամունքի հետ, իսկ մարդկանց ու կենդանիների կերպարանք ունեցող տիկնիկները հոգիների միջոցով կարող են հայտնվել այս աշխարհում, սատարել և մասնակցություն ունենալ ծանր իրավիճակում հայտնված իրենց հարազատների կյանքին, ինչի մասին վկայում են Հայաստանում լայնորեն տարածված ստվերների տիկնիկային «Ղարագû;զ» ժողովրդական թատրոնն ու «Ղարագû;զ» խաղացնողների մասին դաշտային ազգագրական նյութերը[60]:

«Ըստ եղած բազմաթիվ տեղեկությունների` օժիտի տիկնիկն ունեցել է պատրաստելու ավանդութային լայն դաշտ և առանձնահատկություններ»[61]: Այս առումով անփոխարինելի պիտի համարել հայկական հեքիաթների տարբեր դիպաշարերում մոտիվային մակարդակով ցրված համր կամ չխոսկան աղջկան խոսեցնելու, ինչպես նաև անվտանգության նկատառումներով գիշերն անտառում հերթապահող երեք ընկերների (եղբայրների) մասնագիտական հմտությունները գործի դնելու մասին պատմող արտասյուժետային դրվագները[62], որոնք հընթացս տեղեկություններ են հաղորդում նաև  ծիսական տիկնիկի պատրաստման փուլերի ու եղանակների մասին: Վերոնշյալ հեքիաթներում առաջինը հերթապահում է հյուսնը (դուրգար, խառադ), որը քունը հաղթահարելու նպատակով քոթուկից կին է տաշում: Հերթապահությունը շարունակում է դերձակը, որը տեսնելով փայտե կնոջը, որոշում է նրան շորեր հագցնել (տարբերակ` ծառի տերևից շոր է կարում)[63], վերջում հսկում է տերտերը, որի աղոթքով աստված շունչ ու հոգի է պարգևում տիկնիկին: Լուսադեմին արթնանալով` ընկերները սկսում են վիճել, թե ում է պատկանում կինը և ում դերակատարումն է առաջնային նրա ստեղծման գործում: Հայաստանի պատմաազգագրական տարբեր շրջաններից գրառված  մեզ հետաքրքրող այս հեքիաթներում գերազանցապես կարևորվում է տերտերի դերը, ում աղոթքով արարիչը կենդանություն է պարգևում չոր փայտին: Նշված հեքիաթների բովանդակային ու կոմպոզիցիոն առանձնահատկությունները համարելով մեր ուսումնասիրության նպատակից դուրս` նկատենք միայն, որ տիկնիկը պատրաստում են գիշերը, մութ անտառում` մարդկանց աչքից հեռու, կրակի շուրջը, խիստ հերթապահության պայմաններում, ինչն էլ վկայում է տիկնիկի պաշտամունքային նշանակության մասին: Եվ քանի որ ընդհանուր առասպելաբանության մեջ ցանկացած իրի կամ առարկայի ստեղծումը արարման առասպելի ծիսական կիրառություն է, որի համատեքստում արհեստավորը համադրվում է արարչին, ուստի «ոչինչ չի կարող երկար գոյատևել, եթե օժտված չէ հոգով»[64], և «արարման առասպելը օրինակելի մանրակերտ (մոդել) կարող է ծառայել ցանկացած ծիսական արարողության համար, որի նպատակը ամբողջականության վերականգնումն  է»[65]:

Պատահական չէ, որ կրոնադիցաբանական պատկերացումների համաձայն, եթե հեքիաթի հերոսի մասնատված մարմինը հնարավոր է վերակենդանացնել միայն բոլոր մարմնամասերի առկայության դեպքում, ապա մարդու կրկնակ համարվող ծիսական տիկնիկի պատրաստման պարագայում գոնե մի մարմնամաս (քիթ, ականջ)  պիտի պակասեր, որպեսզի տիկնիկը չկենդանանար և շարունակեր պահպանել իր էզոթերիկ  (գաղտնախորհուրդ) գոյությունը:

Ամփոփենք. սովորութաիրավական արգելքների թելադրանքով հեքիաթի` ամուսնական փորձություններ հաղթահարող հերոսուհու միակ նեցուկն ու ապավենը նախամոր բարյացակամությունը ապահովող ծիսական տիկնիկն է, որի հետ զրուցելով` նորահարսը հաղթահարում է չխոսկանությամբ ու ներփակ կյանքով պայմանավորված հուզական լարվածության բեռը և ամենազոր տիկնիկից  ակնկալում ճշմարտությունը բացահայտելու հնարավորություն:

ПЕРЕЖИТКИ ТРАДИЦИИ МОЛЧАЛИВОСТИ В ЦИКЛЕ СКАЗОК «САБРИ ХРЦИК» (КУКЛА ТЕРПЕНИЯ)

ТАМАР АЙРАПЕТЯН

Резюме

Ритуальные куклы – хрцики, в армянской фольклорной традиции имели широкое распространение и именно поэтому представлялись под разными названиями: Асил-Басил, Васил, Аклатиз, Хлвлик, Нурин, Чоли, Годи, Борбатикин и другие.  Люди, веря в  их магическо-ритуальную силу, посредством кукол, преклонялись богам, взывая о помощи, и просили у них богатого урожая, процветания, сохранения урожая, защиты от  сил зла, удачи, плодородия и обеспечения справедливости. Согласно древним поверьям, куклы, которые считались магическими духами по материнской линии, помогали  невестке в доме мужа –  на чужой территории. Исследование пережитков поверий, связанных со свадебной куклой («Сабри хрцик» – кукла терпения) в цикле армянских народных сказок, дает возможность представить неписаные законы, регулирующие семейно-супружеские отношения в армянской традиции в течение тысячелетий.

THE SURVIVALS OF THE TRADITION OF TACITURNITY IN THE “SABRI KHRDZIK” (DOLL OF PATIENCE) FAIRY TALE CYCLE

TAMAR HAYRAPETYAN

Summary

In Armenian tradition ritual dolls–khrdziks were widely used and that is the reason they came under different names: Asil-Basil, Vasil, Aklatiz, Khlvlik, Nurin, Tcholi, Godi, Borbatikin and many others. Believing in the power of their deities, people used to appeal to gods through the dolls asking for rich harvest, fertility, good luck, justice and protection from evil forces. According to ancient beliefs dolls as miraculous spirits of maternal lineage were endowed with the ability to help the newly married woman in her husband’s home, a territory which is alien to her. The study of survivals of various beliefs connected with the dowry doll of a newly married woman (“Sabri Khrtsik” – the doll of patience) in Armenian fairytale cycle. The doll is regarded to be the soul of the mother ancestress supporting the newly married woman. The thorough analysis of the fairy tale cycle reveals marriage and family relation traditions among Armenians formed during centuries as well as unwritten rules regulating them.

Заметки

[←1]

Е. Мелетинский. Герой волшебной сказки. М., 1958, с. 185–186.

[←2]

H.-J. Uther, p. 519.

[←3]

Հայ ժողովրդական հեքիաթներ (այսուհետև՝ ՀԺՀ), հ. V, - 30, հ. VI, - 8,  հ. X, -19, հ. XI, - 37, հ. XII, - 44, հ. XIV, - 15, Էմինեան ազգագրական ժողովածու (այսուհետև՝ ԷԱԺ), հ. Դ, - 26, Հայ ազգագրություն և բանահյուսություն (այսուհետև՝ ՀԱԲ), հ. 19, - 9(11), Երևան, 1999, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի բանահյուսական արխիվ  (այսուհետև՝ ԲԱ), Գ. Ստեփանյանի ֆոնդ, FFXI:3391–3394:

[←4]

Գուշակն ագռավն է (ՀԺՀ, հ. VI, - 8), ճնճղուկն է (ՀԺՀ, հ. X, - 19), ջրի կժի մեջ ընկած ակն է (ՀԺՀ, հ. XII, - 44), ջրի ճամփին ընկած գանգն է (ՀԺՀ, հ. XI, - 37):

[←5]

ՀԺՀ, հ. XII, էջ 357:

[←6]

ՀԺՀ, հ. X, էջ 89–91, հ. XI, էջ 337–342: «Խրձիկ Բլ. Բղ. Դվ. Թեհ. Խ. Վն. [խռծիկ] պաճուճապատանք, խամաճիկ, տիկնիկ. գուգլա» (Հր. Աճառեան. ԷԱԺ), հ. Թ, Թիֆլիս, 1913, էջ 496:

[←7]

ՀԺՀ,  հ. XII, էջ 356–359:

[←8]

ՀԺՀ, հ. VI, էջ 55–57:

[←9]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 186–193:

[←10]

ԷԱԺ, հ. Դ, էջ 174–176:

[←11]

«Խուրծկուլուլու» անվան սկզբի մասի մեջ երևում է «խրծիկ» բառի արմատը` «խուրծ», որը նշանակում է տիկնիկ: «Խուչկուրուրու» բառի մեջ «խուչ» աղճատումն է «խուրծ» բառի: «Պուրպատիկին» անվան մեջ «պուրպա» մասը «պուպրիկ», «պուրպիկ», «պուպուկ» ձևերով նշանակում է տիկնիկ (հմմտ. գերմ. Puppe, ֆրանս. poupռe): «Ուրբաթեկին» անունը հավանորեն աղճատումն է «պուրպատիկին» բառի: «Պուրպատիկին» բառը, սակայն, կարող է և աղճատումն լինել «բուրբատիկին» բառի, որը գավառական արտասանությամբ դարձած է «պուրպատիկին» (Մ. Աբեղյան. Երկեր, հ. Է, Երևան, 1975, էջ 169):

[←12]

ՀԺՀ, հ. V, էջ 633–636:

[←13]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 187:

[←14]

ՀԺՀ, հ. X, էջ 90:

[←15]

ԷԱԺ, հ. Դ, էջ 175:

[←16]

Նույն տեղում:

[←17]

ՀԺՀ,  հ. X, էջ 90:

[←18]

ՀԺՀ, հ. V, էջ 634–635:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 635:

[←20]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 189:

[←21]

Վ. Բդոյան. Հայ ազգագրություն, Երևան, 1974, էջ 127–128:

[←22]

Ա. Խաչատրյան. Գնչուհին հայոց պատկերացումներում.– Հայ ժողովրդական մշակույթ, Հանրապետական գիտական նստաշրջան IX, Զեկուցումների հիմնադրույթներ, Երևան, 1997, էջ 19:

[←23]

ՀԺՀ,  հ. VI, էջ 56:

[←24]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 189:

[←25]

Նույն տեղում, էջ 191:

[←26]

О. Фрейденберг. Поэтика сюжета и жанра. М., 1997, с. 52.

[←27]

Նույն տեղում, էջ 69–71, 229:

[←28]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 191:

[←29]

М. Матье. Древнеегипетские мифы. М.–Л., 1956, с. 53.

[←30]

ԷԱԺ, հ. Դ, էջ 175:

[←31]

ՀԺՀ, հ. V, էջ 634:

[←32]

Ա. Խաչատրյան. նշվ. աշխ., էջ 19:

[←33]

Հարսն ընտանիքի մեծահասակների և, հատկապես, տղամարդ անդամների հետ հաղորդակցվում էր դեռահաս երեխաների միջոցով կամ երեսը շրջելով դեպի պատը՝ խոսում էր հազիվ լսելի ձայնով: Մեր կարծիքով՝ չի բացառվում, որ նման դեպքերում ասելիքը կարող էր փոխանցել իբր թե տիկնիկի հետ խոսելով:

[←34]

ՀԺՀ, հ. I,  էջ 382–399:

[←35]

Նույն տեղում, էջ 385:

[←36]

ԷԱԺ, հ. Դ, էջ 175:

[←37]

П. Гуревич. Культурология. М., 2001, с. 153.

[←38]

Նույն տեղում:

[←39]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 189:

[←40]

ՀԺՀ, հ. XIII, էջ 295–299:

[←41]

Народные русские сказки, из сборника А. Афанасьева. М., 1991, с. 61–66.

[←42]

Ժ. Խաչատրյան. Օժիտի տիկնիկը Գյումրիում.– Շիրակի պատմամշակութային ժառանգությունը, Հանրապետական վեցերորդ գիտական նստաշրջանի նյութեր, Գյումրի, 2004, էջ 55: Ի դեպ խորհրդային տարիներին հարսանեկան մեքենան զարդարող տիկնիկը, ըստ բանագետ Ա. Ղազիյանի Արցախում կատարած գրառումների, հարսանեկան արարողության ավարտին քավորկնոջ կողմից հանդիսավորությամբ հանձնվում էր նորահարսին, որը այն մշտապես պահում էր իր ննջարանում:

[←43]

ՀԺՀ, հ. XI, էջ 339:

[←44]

ՀԺՀ,  հ. XII, էջ 358:

[←45]

ՀԺՀ, հ. X, էջ 90, հ. XI, էջ 339:

[←46]

«Խամխամու խրծիկը» նույն «Լա;բլա;բու» կամ «Սաբրի խրծիկն» է` Խնուսի, Մուշի և Ալաշկերտի բարբառով: Այս տեղեկությունների համար շնորհակալ եմ բանագետ Ս. Հարությունյանին:

[←47]

Ժ. Խաչատրյան. Օժիտի տիկնիկը Գյումրիում, էջ 55:

[←48]

ՀԺՀ, հ. XI, էջ 339:

[←49]

ՀԺՀ,  հ. XII, էջ 358:

[←50]

ԷԱԺ, հ. Դ, էջ 176:

[←51]

Նույն տեղում:

[←52]

Նույն տեղում: Ուշագրավն այն է, որ Հանս Քրիստիան Անդերսենի «Ջրահարսը» հեքիաթում համանուն հերոսուհին իր ձայնը զոհաբերում է ծովի վհուկին և լեզուն հանելով համաձայնում է, որ վհուկը ծայրատելով իրեն համրացնի, միայն թե իր ձկան պոչը երկատվելով փոխակերպվի ոտքերի, և ինքը հասնի հողեղեն արքայազնին (Հանս Քրիստիան Անդերսեն. Հեքիաթներ, Երևան, 2005, էջ 48):

[←53]

Մ. Աբեղյան. նշվ. աշխ., հ. Է, էջ 56–57:

[←54]

Վանայ սազ. Առաջին մաս, էջ 86:

[←55]

ՀԺՀ, հ. X, էջ 91:

[←56]

ՀԺՀ, հ. XI, էջ 342:

[←57]

Նույն տեղում:

[←58]

ՀԺՀ, հ. XIV, էջ 189–190:

[←59]

Մ. Աբեղյան. նշվ. աշխ., հ. Է, էջ 17:

[←60]

Ժ. Խաչատրյան. Ջավախքի հայ ժողովրդական պարերը, ՀԱԲ, հ. 7, Երևան, 1975, էջ 107–109: «Ղարագօ;զ» պաշտամունքային տիկնիկը տարբեր ժողովուրդների մեջ ունեցել է իր զուգահեռները` Պանչը` Անգլիայում, Պոլչինելան` Իտալիայում, Դոն Կրիստոբել Պոլչինելան` Իսպանիայում, Պոլիշինելը` Ֆրանսիայում, Առլեկինը` Բոլոնիայում, Գունսվուրստը` Գերմանիայում, Պետրուշկան` Ռուսաստանում, Կուշպարեկը` Չեխոսլովակիայում, Կարագօ;զը կամ Ղարագօ;զը` Թուրքիայում, Պեհլևան կեչելը` Պարսկաստանում, Պալվանկաչալը` Ուզբեկստանում, Կարագյոզիսը` Հունաստանում և այլն (նույն տեղում):

[←61]

Ժ. Խաչատրյան. Օժիտի տիկնիկը Գյումրիում, էջ 55:

[←62]

ՀԺՀ, հ. I, - 29, հ. III,  - 28, հ. IV,  - 4, հ. VI, - 21, հ. XII, - 11, հ. XIII, - 39, ՀԱԲ, հ. 14, - 12, ՀԱԲ, հ. 20, - 7,  - 11,  Գ. Տէր-Աղեքսանդրեան. Թիֆլիսեցոց մտաւոր կեանքը, - 8, էջ 256–361 և այլն:

[←63]

ՀԺՀ, հ. II, էջ 39–49, հ. III, էջ 510–512:

[←64]

М. Элиаде. Миф о вечном возвращении. Архетипы и повторяемость. СПб., 1998, с. 35.

[←65]

Նույն տեղում, էջ 43: