ՀԱՄԱԲԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵՐԸ ՀԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ք ՀՈԳՆԱԿԵՐՏԻՆ ՆԱԽՈՐԴՈՂ աւ, իւ ԿԱՊԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀՆՉՅՈՒՆԱԿԱՆ ԴՐՍԵՎՈՐՄԱՆ ՀԱՐՑՈՒՄ

ՍԱՐԳԻՍ ԱՎԵՏՅԱՆ

Հայերենագիտության մեջ առավել ընդունված տեսակետի համաձայն` հին հայերենի աւ, իւ-ը բաղաձայնից առաջ երկբարբառներ են եղել` au, iu իսկ ձայնավորից առաջ և բառավերջում` ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ` av, iv[1] կամ aw, iw[2]: Բայց ք հոգնակերտին նախորդող աւ, իւ-ի հնչյունական արժեքի հարցը վիճահարույց է: Հ. Հյուբշմանը, հակառակ տառադարձման իր իսկ ընդունած սկզբունքին (այն է՝ բաղաձայնից առաջ աւ = au, իւ = iu), գտնում է, որ բառավերջյան աւ, իւ կապակցությունների ւ(= v)ը բաղաձայնական արժեքը պահպանում էր հոգնակիի ք վերջավորությունից առաջ: Ուստի նա հին հայերենի հոգնակի գործիականի աւք և իւք հնչյունակապակցությունները տառադարձում է [-avkc] և [-ivkc] ձևով՝ եզակի գործիականի աւ [-av]-ին և իւ [-iv]-ին համապատասխան. օրինակ` tełeav [տեղեաւ] - եզ. գործ., tełeavkc [տեղեաւք] - հոգ. գործ. (տեղի ‹‹տեղ‹‹ բառից), srtiv [սրտիւ] - եզ. գործ., srtivkc [սրտիւք] - հոգ. գործ. (սիրտ բառից) և այլն[3]:

Է. Աղայանը հոգնակիի ք վերջավորությանը նախորդող աւ, իւ-ի հնչյունական արժեքի վերաբերյալ Հ. Հյուբշմանի տեսակետն ընդունում է հոգնակի ուղղականի դեպքում, մինչդեռ հոգնակի գործիականի հարցում Հ. Աճառյանի հետևողությամբ գտնում է, որ քաղաքաւք, բանիւք և նման ձևերում աւ-ը և իւ-ը երկբարբառներ են եղել (au, iu): Ի դեպ, հոգնակի ուղղականի հաւք, թիւք ու նման ձևերում աւ-ի և իւ-ի՝ ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ լինելը Է. Աղայանը բացատրում է ք-ից առաջ ենթադրյալ ը-ի առկայությամբ՝ հաւըք, թիւըք և այլն[4]:

Այն, որ հ. հայ. հոգ. գործ. -աւք-ի դեպքում աւ-ը երկբարբառ է եղել, անառարկելիորեն հաստատվում է հայերեն որոշ բարբառների տվյալներով: Այսպես, հ. հայ. -աւք > -օք գործիականի վերջավորության պահպանման դեպքեր կարող են համարվել Ղարաբաղի բարբառի ծէռօք (< ձեռաւք), աչօք (< աչաւք), մըտօկ (< մտօք < մտաւք) ձևերը, որոնք հանդիպում են հատկապես ծերերի խոսքում[5]: Այն հանգամանքը, որ Ղարաբաղի բարբառի -օք վերջավորությամբ ձևերը գործածվում են մանավանդ տարեց մարդկանց կողմից, թերևս, վկայում է, որ դրանք հնուց ժառանգվել են ժողովրդական լեզվի միջոցով, այլ ոչ թե հետագայում փոխառվել գրական ճանապարհով: Բայց առավել կարևոր են Արաբկիրի բարբառի ընձեռած տվյալները: Եթե Ղարաբաղի բարբառում -օք (< -աւք) վերջավորությամբ ձևերը վերապրուկային մնացորդներ են ներկայացնում, ապա Արաբկիրի բարբառում -օք-ը ընդհանրացել է որպես գործիականի հոլովական վերջավորություն և հանդես է գալիս նաև այնպիսի կազմություններում, որոնք ակնհայտորեն չեն կարող դիտվել որպես հին հայերենից փոխառված ձևեր (հմմտ. ձեռքօք ‹‹ձեռքով››, ըսէլօք ‹‹ասելով›› և այլն[6]): Նկատենք, օրինակ, ձեռքօք ձևում -օք վերջավորությունը ձեռք բառին ավելացել է հ. հայ. ք հոգնակերտի իմաստային մթագնումից հետո, երբ ձեռք ձևը արդեն գիտակցվելիս է եղել որպես եզակի: Նմանապես, հետագա կազմություն է ըսէլօք ձևը, քանի որ հին հայերենում, ինչպես հայտնի է, անորոշ դերբայը ենթարկվում է Ո պարզ հոլովման, այնպես որ *ասելաւք ձև չէր կարող գոյություն ունենալ: Հետևաբար, Արաբկիրի բարբառում -օք-ը, դառնալով գործիականի կենսունակ վերջավորություն, տարածվել է իր սկզբնական սահմաններից դուրս` հանդես գալով նախկինում տարբեր հոլովումների պատկանող բառերի հետ (ի տարբերություն մյուս բարբառների և գրական աշխարհաբարի, որտեղ ընդհանրացել է գործ. -ով վերջավորությունը):

Նկատենք, որ տիպաբանական տեսանկյունից լեզուներում բառամիջում ձայնավորի ու բաղաձայնի միջև գործում է երկու հակադիր հնչյունական միտում. մի կողմից p, b, f, v, w բաղաձայնները վերածվում են երկբարբառի ոչ վանկարար u ձայնավորի, այսինքն` նախկին ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններից առաջանում են երկբարբառներ, մյուս կողմից` նախկին երկբարբառներից զարգանում են ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ` երկբարբառի ոչ վանկարար u ձայնավորի բաղաձայնացման (u > w,v, f հնչյունական զարգացման) հետևանքով[7]: Արդ, եթե հաշվի առնենք, որ հայերենի նախագրային շրջանում (թերևս, հին հայերենում նույնպես) բառամիջում բաղաձայնից առաջ գործել է նախկին ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններից երկբարբառների առաջացման միտումը[8] (հմմտ. հ.ե. *dāp-ni > հ. հայ. տաւն, հ.ե. *sip-to- > հ. հայ. հիւթ և այլն[9]), և որ հոգ. գործ. -աւք (= aukc) ձևի ոչ վանկարար ւ (u) ձայնավորը ծագում է հ.-ե. *-bh- բաղաձայնից[10], ապա դրանից հետևում է, որ հ. հայ. հոգ. գործ. -աւք (= aukc) ձևի աւ (au) երկբարբառն առաջացել է նախկին *-aw- < *-abh- ձայնավոր + բաղաձայն կապակցությունից` նշված հնչյունական միտումի համաձայն:

Դրությունն այլ է հ. հայ. հոգ. ուղղ. -աւք (= aukc) հնչյունակապակցության պարագայում. հայերենի տարաժամանակյա տվյալները վկայում են, որ հ. հայ. հոգ. ուղղ. հաւք, կաքաւք և նման ձևերում աւ-ը երկբարբառային արտասանություն չի ունեցել. հմմտ. հ. հայ. հաւ բառի հոգնակի ուղղականի հաւք ձևը, որը ‹‹ժողովրդական լեզվում պահպանվել է և իմաստափոխվելով՝ դարձել եզակի‹‹[11]: Սակայն դժվար է համաձայնել Է. Աղայանի հետ, որ իբր հոգնակի ուղղականի ք-ից առաջ ը ձայնավոր է արտասանվել, ուստի աւ, եւ, իւ-ը ձեռք չեն բերել երկբարբառային արտասանություն, այլ պահպանվել են որպես ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ: Այդ տեսակետը նախ և առաջ հակասում է հին հայերենի համար Է. Աղայանի կողմից նշվող վանկակազմության օրինաչափություններին, որոնց համաձայն՝ ‹‹հին հայերենում վանկը կարող էր փակվել շփական կամ ձայնորդ + որևէ բաղաձայն կապակցությամբ, բայց ոչ երբեք՝ որևէ բաղաձայն + ձայնորդ կապակցությամբ‹‹[12]: Հետևաբար, ը ձայնավորով վանկ են կազմել բաղաձայն + ձայնորդը, ինչպես նաև երկու ձայնորդը կամ երկու բաղաձայնը, մինչդեռ շփական կամ ձայնորդ + բաղաձայն կապակցության դեպքում ը չի արտասանվել. հմմտ. մի կողմից` բարձ, բը-ժիշկ, մյուս կողմից՝ ձու-կըն, տա-րըր, ա-տա-մըն և այլն[13]: Գալով քերականական ձևերին՝ Է. Աղայանը, մի կողմից, գտնում է, որ աստեղք, ճառք, ծովք և նման ձևերում, որտեղ ունենք շփական կամ ձայնորդ + ք կապակցություն, ք-ից առաջ ը չի արտասանվել[14], մյուս կողմից՝ հետագա հնչյունական զարգացումները նկատի ունենալով՝ ենթադրում է, որ, ի տարբերություն հոգնակի գործիականի, հոգնակի ուղղականում -ւք հնչյունակապակցության ք-ից առաջ ը է եղել, օրինակ` քաղաքաւք - հոգ. գործ., բայց նաւըք, հաւըք - հոգ. ուղղ. և այլն: Միևնույն ժամանակ հ. հայ. տղայք > բրբռ. տղէք և նման ձևերում նկատվող այ > է հնչյունական զարգացումից ելնելով` նա գտնում է, որ հոգնակի ուղղականում -յք-ի դեպքում քին ը չի նախորդել, հետևաբար այ-ը երկբարբառ է եղել[15]:

Եթե նկատի ունենանք, որ դասական հայերենում ow հնչյունակապակցության դեպքում ւ-ի փոխարեն վ-ը կիրառվում է գրության անհրաժեշտությունից ելնելով, որպեսզի ow հնչյունակապակցությունը գրությամբ չշփոթվի ու(u) ձայնավորի հետ (ըստ այդմ` ո-ին հաջորդող վ-ը հնչյունական արժեքով համապատասխանում է բառավերջի ու միջձայնավորային ւ-ին` արտահայտելով w կիսաձայնը[16], կամ էլ, ըստ այլ հետազոտողների, շրթնատամնային v կամ երկշրթնային Թ շփականը[17]), և որ հին հայերենի վանկակազմության օրինաչափությունների համաձայն` ձայնորդ կամ շփական + բաղաձայն կապակցությունը մեկ վանկ է կազմում առանց ը ձայնավորի, այդ պարագայում անբացատրելի է մնում, թե ինչու միևնույն w կամ v + ք կապակցությունը մի դեպքում պետք է ենթարկվեր վանկակազմության ընդհանուր օրենքին և մեկ վանկ կազմեր առանց ը ձայնավորի (հմմտ. ծովք), իսկ մեկ այլ դեպքում պետք է ք-ին նախորդող ը ունենար (հաւըք, հովիւըք և այլն):

Հարկ է նշել նաև, որ հին հայերենում աւ, իւ և այ կապակցությունների գործառության շրջանակները համընկնում են. աւ,իւ, այ-ը բաղաձայնից առաջ երկբարբառներ են ներկայացնում, ըստ այդմ՝ ւ-ն և յ-ն հանդես են գալիս որպես երկբարբառի ոչ վանկարար տարր, իսկ ձայնավորից առաջ և բառավերջում աւ, իւ, այ-ը ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ են. հմմտ. մի կողմից` հայր, փայտ, աւդ, տաւն, սիւն և այլն, որտեղ ունենք ai, au, iu երկբարբառներ, մյուս կողմից՝ տղայ, կաքաւ, ազնիւ, որոնցում առկա են ay, aw, iw (ըստ Է. Աղայանի՝ aԹ, iԹ կամ av, iv) ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ[18]: Այդ պարագայում անհասկանալի է, թե ինչու յ ձայնորդը հոգնակի ուղղականում, իսկ ւ ձայնորդը հոգնակի գործիականում կարող էին ք հոգնակերտի հետ մեկ վանկ կազմել առանց ը ձայնավորի, և, ըստ այդմ, ւ և յ ձայնորդ բաղաձայնները՝ վերածվել երկբարբառի ոչ վանկարար տարրի (հմմտ. տղայք և քաղաքաւք), մինչդեռ հոգնակի ուղղականում միևնույն ւ ձայնորդը, շեղվելով ընդհանուր կանոնից, հաջորդող ք հոգնակերտի հետ վանկ պիտի կազմեր ը ձայնավորի միջոցով, իսկ այդ պարագայում, բնականաբար, չէին կարող համապատասխան երկբարբառներ առաջանալ: Անշուշտ, ճիշտ չէր լինի մտածել, թե *հաւըք, *հովիւըք և նման ձևերում ենթադրյալ ը-ն ձևաբանական պայմանավորվածություն է ունեցել, այսինքն՝ հոգնակի ուղղականը բնութագրվել է ք հոգնակերտին նախորդող ը ձայնավորի առկայությամբ: Եթե այդպես լիներ, նույն ը-ն պետք է հանդես գար նաև տղայք տիպի հոգնակի ուղղականի ձևում, իսկ այդ դեպքում *տղայըք ձևի այ-ը այլևս երկբարբառ չէր լինի և հետագայում բարբառներում չէր կարող այ > է պարզեցման ենթարկվել: Եվ վերջապես, եթե նկատի ունենանք, որ հ. հայ. հաւ բառի հոգնակի ուղղականի ‹‹հաւք ձևը ժողովրդական լեզվում պահպանվել է և իմաստափոխվելով՝ դարձել եզակի‹‹[19], և այդ պարագայում բարբառային հաւք, հաֆք, խավք, խավֆք ‹‹թռչուն, հավ‹‹[20] ձևերից ոչ մեկում ք-ից առաջ ը հանդես չի գալիս, ապա այդ փաստը նույնպես հաստատում է, որ հ. հայ. հաւք և, ըստ այդմ, առհասարակ հոգնակի ուղղականի -աւք, -եւք, -իւք հնչյունակապակցությունների ք-ին նախորդող ը չի եղել:

Հոգնակի ուղղականի ք-ից առաջ աւ, եւ, իւ-ի պահպանվելը որպես ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ, կարծում ենք, պայմանավորված է եղել եզակի ուղղականի բառավերջյան աւ, եւ, իւ ձայնավոր + բաղաձայն կապակցությունների համաբանական ազդեցությամբ: Մինչդեռ հոգնակի գործիականի -աւք հնչյունակապակցության դեպքում երկբարբառի առաջացմանը, թերևս, նպաստել է հետևյալ հանգամանքը. ի տարբերություն հոգ. ուղղ. -աւք,

-եւք, -իւք ձևերի, որոնք սովորաբար զուգահեռաբար ունեն եզ. ուղղ. -աւ, -եւ, -իւ ձևեր (և հենց դա էլ հիմք է ծառայել նշված համաբանական հնչյունական զարգացման համար), հոգ. գործ. -աւք ձևը միշտ չէ, որ համապատասխան եզակի թվի -աւ ձև ունի. մասնավորապես, եզ. գործ. -աւ ձևը բացակայում է հին հայերենի Ա և Ի-Ա հոլովումներին պատկանող անեզական բառերի, ինչպես նաև տարահիմք հոլովում ունեցող մի շարք բառերի դեպքում. հմմտ. կամք – կամաւք, խելք – խելաւք, փառք – փառաւք, ձեռք – ձեռաւք (եզ. ձեռամբ), աչք – աչաւք (եզ. ակամբ) և այլն, որոնցից սկիզբ առնելով ու ընդհանրանալով՝ աւ (= au) երկբարբառային արտասանությունը այնուհետև կարող էր տարածվել նաև զուգահեռաբար եզ. գործ. -աւ ունեցող հոգ. գործ. -աւք ձևի վրա (օր.` քաղաքաւ [kcałakcaw] – եզ. գործ., քաղաքաւք [kcałakcaukc] – հոգ. գործ. և այլն):

Ինչ վերաբերում է -իւք տիպի հոգնակի գործիականի ձևին (բանիւք, սրտիւք և այլն), կարծում ենք` հնարավոր չէ ստուգապես ասել՝ արդյոք վերջինս ենթարկվե՞լ է եզակի գործիականի (բանիւ, սրտիւ) համաբանական ազդեցությանը և, ըստ այդմ, արտասանվել` -iwkh (baniwkh, srtiwkh և այլն), իսկ այնուհետև՝ -ivkh` w > v հնչյունական զարգացմամբ (banivkh, srtivkh և այլն), թե՞ բաղաձայնից առաջ ընդհանուր օրինաչափության համաձայն ունեցել է երկբարբառային արտասանություն՝ -iukh (baniukh, srtiukh և այլն): Բանն այն է, որ, ի տարբերություն հ. հայ. հոգ. գործ. -աւք ձևի, որը, ինչպես տեսանք, Արաբկիրի բարբառում պահպանվել է որպես գործիական հոլովի ընդհանրական վերջավորություն, իսկ Ղարաբաղի բարբառում՝ մնացորդային տեսքով, հ. հայ. -իւք տիպի գործիականի ձևեր ժողովրդական լեզվում (բարբառներից ո՛չ մեկում) չեն պահպանվել: Ուստի շատ հնարավոր է, որ բանիւք, սրտիւք և նման ձևերի համար ենթադրվող baniukh, srtiukh արտասանությունը իրականում ոչ թե հինհայերենյան է, այլ ավանդական, որը ձևավորվել է հետագայում հին հայերեն տեքստերի ընթերցման ժամանակ՝ ձիւն, սիւք և այլ բառերի իւ երկբարբառի արտասանության նմանակմամբ: Մյուս կողմից, այն հանգամանքը, որ հոգ. գործ. աւք-ը, ի տարբերություն հոգ. ուղղ. աւք-ի, երկբարբառային արտասանություն է ունեցել և չի ենթարկվել եզակի գործիականի համաբանական ազդեցությանը, չի կարող հիմք ծառայել ենթադրելու, որ նույն բանը պիտի տեղի ունենար նաև հոգ. գործ. -իւք-ի պարագայում: Պետք է նկատի ունենալ, որ թեև համաբանությունը չափազանց կարևոր դեր է խաղում լեզվի պատմական զարգացման մեջ քերականական ձևերի ընդհանրացման ու միօրինակացման հարցում[21], այդուհանդերձ քերականական ձևերի համաբանական փոփոխությունները (և առհասարակ ձևաբանական փոփոխությունները), ի տարբերություն հնչյունական օրինաչափ փոփոխությունների (հնչյունական օրենքների), տեղի չեն ունենում ինքնաբերաբար, այլ պայմանավորված են քերականական ձևերի գործառությամբ, ուստի միշտ չէ, որ ընդգրկում են համանման բոլոր դեպքերը[22]: Այլ կերպ ասած՝ համաբանության ընձեռած հնարավորությունից լեզուն մի դեպքում կարող է օգտվել, իսկ մեկ այլ դեպքում՝ ոչ: Բացի այդ, տվյալ համաբանական փոփոխությունը կարող է կա՛մ դառնալ ընդհանուր օրինաչափություն, կա՛մ էլ զանազան գործոններով պայմանավորված` չընդհանրանալ: Այսպես, հայերենի պատմական զարգացման ընթացքում հ. հայ. ե խոնարհման ան ածանցավոր բայերը, որոնք հին հայերենում անցյալ կատարյալում (և նրա հիմքից կազմվող ժամանակաձևերում) խոնարհվում էին ներգործաձև վերջավորություններով (հմմտ. հասանեմ - հասի ‹‹հասա››, եհաս ‹‹հասավ››, գտանեմ - գտի ‹‹գտա››, եգիտ ‹‹գտավ›› և այլն) ընդհանրական համաբանական փոփոխության հետևանքով միջին հայերենի շրջանից սկսած հանդես են գալիս կրավորաձև վերջավորություններով` հասայ, հասաւ, գտայ, գտաւ և այլն[23]: Իսկ սահմանափակ համաբանական փոփոխություն է տեղի ունեցել, օրինակ, իսպաներենի պատմական զարգացման ընթացքում. բայի խոնարհման հարացույցում տարբեր պատճառներով առաջացել են ձայնավորների հերթագայություններ, այդ թվում՝ e/i և o/u: Ընդ որում, e/i հերթագայությունը հիմնականում պահպանվել է ժամանակակից իսպաներենում, և միայն որոշ բայերի դեպքում է iն համաբանությամբ ընդհանրացել ողջ հարացույցում. հմմտ. մի կողմից՝ ժ. իսպ. vestir ‹‹հագնել‹‹, visto ‹‹հագնում եմ‹‹, vestimos ‹‹հագնում ենք››, մյուս կողմից՝ ժ. իսպ. vivir (< հ. իսպ. vevir) ‹‹ապրել‹‹, vivo ‹‹ապրում եմ››, vivimos ‹‹ապրում ենք›› (փոխ.՝ vevimos): Ընդհակառակը, o/u հերթագայության դեպքում uն համաբանությամբ ընդհանրացել է բայերի մեծ մասի դեպքում. հմմտ. ժ. իսպ. subir ‹‹բարձրանալ››, subo ‹‹բարձրանում եմ››, subimos ‹‹բարձրանում ենք›› և այլն[24]: Ինչպես տեսնում ենք, տվյալ դեպքում համաբանական փոփոխությունը ոչ միայն չի ընդհանրացել, այլև երկու նույնաբնույթ հերթագայությունների վրա (որոնք ծագմամբ ու գործառույթով միանգամայն զուգահեռ են եղել միմյանց) ազդել է տարբեր չափով. o/u հերթագայությունը գրեթե վերացել է, մինչդեռ e/iն հիմնականում պահպանվել է` բացառությամբ մի քանի բայերի:

Քերականական-համաբանական փոփոխությունների մյուս առանձնահատկությունն էլ այն է, որ, ի տարբերություն հնչյունական օրենքների, որոնց դեպքում հիմնականում հնարավոր է լինում բացահայտել բացառությունների ու շեղումների պատճառները, քերականական-համաբանական փոփոխությունների պարագայում դա ոչ միշտ է հաջողվում[25]:

Արդ, քանի որ համաբանական-քերականական փոփոխությունները լեզուներում մի դեպքում կարող են ընդհանրանալ, իսկ մեկ այլ դեպքում՝ սահմանափակ դրսևորում ունենալ, այսինքն` համաբանական փոփոխությունների ընդգրկման ծավալը կանխատեսելի չէ, ուստի հ. հայ. հոգ. ուղղ. -աւք, -եւք, -իւք ձևերի վրա եզ. ուղղ. -աւ, -եւ, -իւ-ի ունեցած համաբանական ազդեցության փաստից չենք կարող հետևություն անել, որ հին հայերենում անպայման նույն բանը պետք է տեղի ունենար նաև հոգ. գործ. -իւք-ի դեպքում՝ եզ. գործ. -իւ-ի ազդեցությամբ: Մյուս կողմից, թեև ի հոլովման պատկանող խօսք, կուրծք, հմայք և այլ անեզական բառերի խօսիւք, կրծիւք, հմայիւք գործիականի ձևերը եզակի թվի համապատասխան ձևերի բացակայության պարագայում սկզբունքորեն կարող էին նպաստել հոգ. գործ. -իւքի՝ -iukh երկբարբառային արտասանության ընդհանրացմանը (հմմտ. փառաւք, կամաւք և այլ անեզական ձևերի դերը հոգ. գործ. -աւք-ի՝ -aukh երկբարբառային արտասանության ընդհանրացման հարցում), այդուհանդերձ հնարավոր չէ հաստատապես ասել, թե հնչյունական զարգացման երկու հնարավորություններից տվյալ դեպքում որ մեկն է տիրապետող դարձել. ի հոլովման անեզական բառերի շնորհիվ ընդհանրացած -iukh երկբարբառային արտասանությո՞ւնը, թե՞ եզ. գործ. -իւ-ի համաբանական ազդեցությամբ պայմանավորված -iwkh (> -ivkh) ձայնավոր + բաղաձայն կապակցությունը: Ինչպես արդեն ասացինք, հ. հայ.

-իւք-ի հանգող հոգնակի գործիականի ձևը հայերեն բարբառներում հետք չի թողել, որը մեծապես կօգներ խնդրի լուծմանը:

Այսպիսով, հին հայերենի աւ, իւ-ը բաղաձայնից առաջ երկբարբառներ են եղել` au, iu, իսկ ձայնավորից առաջ և բառավերջում` ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ` aw (> av ), iw (> iv): Հայերենի նախագրային շրջանում (թերևս, հին հայերենում նույնպես) բառամիջում բաղաձայնից առաջ գործել է նախկին ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններից երկբարբառների առաջացման միտումը. ըստ այդմ` հ. հայ. հոգ. գործ. -աւք (= aukc) ձևի աւ (au) երկբարբառն առաջացել է *-aw- < *-abh- ձայնավոր + բաղաձայն կապակցությունից: Սակայն հոգնակի ուղղականում ք հոգնակերտին նախորդող աւ, իւ-ը, հակառակ ընդհանուր օրինաչափության (այն է՝ բաղաձայնից առաջ աւ = au, իւ = iu), երկբարբառային արտասանություն չեն ունեցել. տվյալ դեպքում աւ, իւ-ի պահպանվելը որպես aw (> av ), iw (> iv) ձայնավոր + բաղաձայն կապակցություններ պայմանավորված է եղել եզակի ուղղականի բառավերջյան աւ, իւ ձայնավոր + բաղաձայն կապակցությունների համաբանական ազդեցությամբ:

РОЛЬ АНАЛОГИИ В ФОНЕТИЧЕСКОЙ РЕАЛИЗАЦИИ ЗВУКОСОЧЕТАНИЙ աւ, իւ ПРЕДШЕСТВУЮЩИХ ПОКАЗАТЕЛЮ МНОЖЕСТВЕННОГО ЧИСЛА ք В ДРЕВНЕАРМЯНСКОМ

САРГИС АВЕТЯН

Резюме

Вопрос о фонетической реализации звукосочетаний աւ, իւ перед показателем множественного числа ք является спорным. Одни исследователи считают, что в данном случае աւ, իւ реализовались как aw(> av ), iw (> iv). По мнению других, указанная точка зрения верна только по отношению к именительному падежу множественного числа, но в творительном падеже множественного числа աւ, իւ представляли дифтонги au, iu соответственно. Для того, чтобы обúяснить наличие aw (> av ), iw (> iv) перед окончанием ք, обычно предполагается, что между õ (= w > v) и ք выступал гласный ը (напр. հաւըք, հովիւըք). Наличие предполагаемого ը противоречило бы закономерностям слогообразования в древнеармянском, и кроме того, оно не подтверждается диахроническими данными армянского языка. Скорее, наличие звукосочетаний աւ (aw > av), իւ (iw > iv) перед ք в именительном падеже множественного числа (напр. հաւք [hawkc > havkc], հովիւք [howiwkc > hovivkc]) обúясняется по аналогии с формой именительного падежа единственного числа, характеризованного конечными звукосочетаниями աւ (aw > av), իւ (iw > iv) (напр. հաւ [haw > hav], հովիւ [howiw > hoviv]). Отражение звукосочетания -աւք формы творительного падежа множественного числа в некоторых современных диалектах в виде - օք очевидно показывает, что в данном случае содержался дифтонг au в древнеармянском. Но не ясно, ввиду отсутствия соответствующих диахронических данных, представляло ли իւ в форме творительного падежа множественного числа дифтонг iu или, по аналогии с формой творительного падежа единственного числа, окaнчивающейся на - իւ (-iw > -iv), функционировало как звукосочетание iw (> iv).

THE ROLE OF ANALOGY IN THE PHONETIC REALIZATION

OF THE SEQUENCES աւ, իւ PRECEDING THE PLURAL MARKER ք IN OLD ARMENIAN

SARGIS AVETYAN

Summary

The question of phonetic realization of աւ, իւ preceding the pl. marker ք is disputable. Some scholars consider that աւ, իւ were realized as aw (> av ), iw (> iv) before the pl. marker ք. According to others, the mentioned view holds true with regard to the pl. Nom. only, whereas in the pl. Instr. աւ, իւ represented the diphthongs au, iu, respectively. The existence of the sequences aw (> av ), iw (> iv) before the pl. marker ք is usually accounted for by presuming that the vowel ը occurred between ւ (= w > v) and ք (e. g. հաւըք, հովիւըք ). However, the alleged occurrence of the vowel ը would contradict the patterns of syllable-formation in Old Armenian. Moreover, it is not borne out by diachronic evidence of Armenian. Rather, the occurrence of the sequences աւ (aw > av), իւ (iw > iv) before ք in the pl. Nom. (հաւք [hawkc > havkc], հովիւք [howiwkc > hovivkc]) is due to analogical influence from the sing. Nom. characterized by the word-final sequences աւ (aw > av), իւ (iw > iv), respectively (հաւ [haw > hav], հովիւ [howiw > hoviv]). As to the pl. Instr. forms in - աւք and - իւք, the latter, surely, contained the diphthong au, as evidenced by its reflex - օք in some modern dialects, but it is not clear, for want of respective diachronic data, whether իւ represented the diphthong iu in the pl. Instr., or it behaved as iw (> iv) on the analogy of the sing. Instr. in - իւ (-iw > -iv).

Заметки

[←1]

Տե՛ս H. HՖbschmann. Kleine Schriften zum Armenischen, Hildesheim – New York, 1976, S. 148–149; Նույնի՝ Armenische Grammatik, Erster Teil: Armenische Etymologie, Hildesheim – New York, 1972, S. 2; Է. Աղայան. Գրաբարի քերականություն, հ. 1, Հնչյունաբանություն, Երևան, 1964, էջ 116–122:

[←2]

Տե՛ս A. Meillet. Esquisse d’une grammaire comparռe de l’armռnien classique. Vienne, 1936, p. 48–49: Հմմտ. նաև` Ս. Ավետյան. Վ/Ւ/ՈՒ-ի հնչյունական արժեքը և հնչույթային կարգավիճակը դասական հայերենում, Երևան, 2012, էջ 15–16:

[←3]

Տե՛ս H. HՖbschmann. Kleine Schriften zum Armenischen, S. 240.

[←4]

Տե՛ս Է. Աղայան. նշվ. աշխ., էջ 119–122: Նշենք, որ Հ. Աճառյանը աւ, եւ, իւ կապակցությունները բոլոր դիրքերում համարում է երկբարբառներ (տե՛ս Հ. Աճառյան. Հայոց գրերը, Երևան, 1984, էջ 588, նույնի՝ Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, Երևան, 1971, էջ 227–229):

[←5]

Տե՛ս Կ. Դավթյան. Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը, Երևան, 1966, էջ 107:

[←6]

Տե՛ս Ա. Ղարիբյան. Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953, էջ 142:

[←7]

Տե՛ս Ս. Ավետյան. նշվ. աշխ., էջ 83–86:

[←8]

Նույն տեղում, էջ 114:

[←9]

Այդ բառերի ստուգաբանության համար տե՛ս Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն. նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 117, 146:

[←10]

Տե՛ս A. Meillet. Նշվ. աշխ., էջ 71, Г. Б. Джаукян. Сравнительная грамматика армянского языка. Ереван, 1982, с. 139.

[←11]

Տե՛ս Է. Աղայան. նշվ. աշխ., էջ 120:

[←12]

Նույն տեղում, էջ 85:

[←13]

Նույն տեղում, էջ 255–256:

[←14]

Նույն տեղում, էջ 249:

[←15]

Նույն տեղում, էջ 250–251:

[←16]

Տե՛ս A. Meillet. Նշվ. աշխ., էջ 48–49, հմմտ. նաև` Ս. Ավետյան. նշվ. աշխ., էջ 15–16:

[←17]

Տե՛ս Է. Աղայան. նշվ. աշխ., էջ 118–122, 234–235 և էջ 232` տողատակ, հմմտ. նաև` Ս. Ավետյան. նշվ. աշխ., էջ 20–23, 25–26:

[←18]

Տե՛ս Է. Աղայան. նշվ. աշխ., էջ 113–115, 119–122:

[←19]

Նույն տեղում, էջ 120:

[←20]

Տե՛ս Հ. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, հ. 3, Երևան, 1977, էջ 66:

[←21]

Տե՛ս Է. Աղայան. Լեզվաբանության հիմունքներ, Երևան, 1987, էջ 273–274, 608–611, Ս. Ավետյան. Համաբանության դերը հին հայերենի բուն և արգելական հրամայականների հետագա զարգացման մեջ.– «Բանբեր Երևանի համալսարանի», 2007, -3, էջ 66–74:

[←22]

Տե՛ս Æ. Âàíäðèåñ. ßçûê. Ì., 1937, ñ. 151–154, 157–158.

[←23]

Տե՛ս Ս. Ավետյան. Հին հայերենի ե խոնարհման ան ածանցավոր բայերի անցյալ կատարյալի ձևերի հետագա զարգացումը.–«Բանբեր Երևանի համալսարանի, Բանասիրություն», 2013, 141.2, էջ 54–57:

[←24]

Տե՛ս Ì. Â. Ñåðãèåâñêèé. Ââåäåíèå â ðîìàíñêîå ÿçûêîçíàíèå. Ì., 1952, ñ. 196.

[←25]

Տե՛ս Ս. Ավետյան. Տիպաբանական առանձնահատկությունների դերը լեզվի պատմական զարգացման ընդհանուր միտումների դրսևորման հարցում.– «Բանբեր Երևանի համալսարանի», 2009, -3, էջ 106–107: