ԱՐԳԱՍԱԲԵՐ ԳԻՏԱԿԱՆ ԿՅԱՆՔՈՎ

(Մուրադ Հասրաթյանի ծննդյան 80-ամյակի առթիվ)

Ճարտարապետության դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Մուրադ Հասրաթյանի ծննդյան 80-ամյակը` հետևողական աշխատանքով համադրված մեծ վաստակի ուղի է: Նա հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության դասական՝ թորամանյանական դպրոցի ներկայացուցիչներից է: Նրա գործերը բնագավառի վերջին տասնամյակների մասնագիտական եղանակ ստեղծող արժեքներից են, որոնք կարևոր նշանակություն ունեցան հայկական ճարտարապետության ճանաչողության խորացման գործընթացում: Մ. Հասրաթյանի գործունեությունը բազմաբովանդակ է, նրա վաստակի վերլուծությունը կարևոր է իր ներդրումներով, ազգային և միջազգային առնչություններով:

Մուրադ Հասրաթյանը ծնվել է 1935 թ. հունիսի 20-ին Երևանում, հայտնի մտավորական ու հայագետ` Մորուս Հասրաթյանի և մանկավարժ` հայերենի ուսուցչուհի Սիրանուշ Մարտիրոսյանի ընտանիքում: Փայլուն ավարտելով Աբովյանի անվան 2-րդ միջնակարգ դպրոցը և ճարտարապետության ֆակուլտետի մասնագիտական ուսումնառությունը, նա, սկզբում` որպես նախագծող ճարտարապետ, աշխատել է Երևաննախագիծ ինստիտուտում: Նրա մասնագիտական բազմակողմանի ունակությունները՝ փորձնական կյանքի առաջին քայլերից իսկ, իրենց դրսևորումն են գտել նաև գիտահետազոտության մեջ՝ որպես Հայաստանի ԳԱ արվեստի ինստիտուտի աշխատակից, որի ճարտարապետության բաժնի ղեկավարն է 1988 թ. առ այսօր:

Փորձով հարստացած գիտական կյանքը, հետագայում բնականոն կարգով ներգրավել է մանկավարժական և հասարակական գործունեության ոլորտները ևս: Մանկավարժության ասպարեզում Մ. Հասրաթյանի մասնագիտական թեքումը ճարտարապետության տեսության և պատմության, հուշարձանների վերականգնման բնագավառն է: Նա դասավանդել և դասավանդում է Երևանի պետական համալսարանում, Երևանի գեղարվեստի պետական ակադեմիայում, Երևանի ճարտարապետության և շինարարության պետական համալսարանում: Որպես հայկական ճարտարապետության առաջավոր մասնագետ՝ 2000 թ. հրավիրվել է Սորբոնի համալսարան` վարելու «Հայկական միջնադարյան ճարտարապետություն» դասընթացը: 2003 թ. արդյունավետ դասախոսական գործունեության համար Մ. Հասրաթյանն արժանացել է պրոֆեսորի գիտական կոչման: 2006 թ. նշանավորվեց գիտնականի կյանքում. նա ընտրվեց ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ: Իսկ 2007 թ. ծանրակշիռ գործունեության համար ստացավ ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետի պատվավոր կոչում: Արդարև, Մ. Հասրաթյանը մեծ ներդրում ունի հայաստանյան և միջազգային գիտաժողովների կազմակերպման գործում, նա` Հայ արվեստին նվիրված հայ-իտալական միջազգային 5 գիտաժողովների գործուն մասնակիցներից է:

Մ. Հասրաթյանի գիտահետազոտական առաջին գործերը վերաբերել են հայկական արդի ճարտարապետության ոլորտին և աստիճանաբար երանգափոխվել դեպի միջնադարյան ճարտարապետության կոթողների մասնագիտական ծանրակշիռ մեկնաբանությունները: 1960-ականների կեսերին հրատարակված «Երևանի նոր դիմագծերից մեկը», «Երևանի վաղը», «Երևանի նորաձև փողոցները», «Երևանը երեկ, այսօր և վաղը» և այլ հոդվածները շարունակվել են 1968 և 1972 թթ. Մոսկվայում` հեղինակային կազմով հրատարակված «Երևան» և «Խորհրդային Հայաստանի ճարտարապետությունը» գրքերով: Վերջինն իր սիստեմատիզացիայով կարելի է համարել անկյունաքարային հետազոտություն խորհրդահայ ճարտարապետության հետագա ուսումնասիրությունների համար:

1969 թ. շրջադարձային տարի էր Մ. Հասրաթյանի կենսագրության մեջ: Այդ տարում նա ԳԱ արվեստի ինստիտուտի գիտական խորհրդում պաշտպանել է «Սյունիքի ԺԵ–ԺԸ դարերի ճարտարապետական համալիրները» խորագիրը կրող թեկնածուական ատենախոսությունը, որն առանձին գրքով լույս է տեսել Երևանում 1973 թ.: Մ. Հասրաթյանի աշխատությունն արժեքավոր հավելում էր մինչ այդ հրատարակված հայկական ճարտարապետության պատմության հայտնի ուսումնասիրություններին: Թեկնածուական աշխատության շարունակությունը հանդիսացող` «Հայաստանի ԺԵ–ԺԹ դարի սկզբի ճարտարապետությունը» խորագիրը կրող, գիտական զեկուցման ձևով 1993 թ. դոկտորական աստիճանի հայցման ատենախոսությամբ, Մ. Հասրաթյանը հիմք ընդունելով իր և այլ հետազոտողների նորահայտ նյութերը ցույց տվեց, որ ուշ միջնադարը հայկական ճարտարապետության զարգացման հետևողական և արժեքավոր փուլերից է: Թեպետ այդ դարերին Հայաստանում չարձանագրվեցին համաշխարհային ճարտարապետության Վերածննդի և բարոկկոյի վերելքները, այնուամենայնիվ, հայկական շինարվեստում ցայտուն արտահայտվել է հետևողական ավանդականությունը, որ կամրջավորեց հայկական զարգացած միջնադարյան և նոր ժամանակաշրջանի ստեղծագործական որոնումները: Ատենախոսությունը, որպես հայկական ուշ միջնադարյան ճարտարապետության կուռ և ամբողջական շարադրանք, իր տեղն է գտել «Հայկական ճարտարապետության պատմություն» վեցհատորյա ակադեմիական հրատարակության 5-րդ` դեռևս անտիպ հատորում:

Մ. Հասրաթյանի գիտաստեղծագործական ժառանգությունը հնարավոր է պարբերացնել երեք խմբի. առաջինը՝ հայկական ճարտարապետության համընդհանուր պատմության ուսումնասիրություններն են, երկրորդը` առանձին հուշարձանների և համալիրների վավերագրական վերլուծությունները և երրորդը` տեսաքննական հետազոտությունները: Նշվածները միասնաբար առայժմ կազմում են՝ 20 գիրք, 25-ից ավելի գրքույկ և ուղեցույց, գիտական հեղինակավոր ամսագրերում և հանդեսներում հրատարակված 500-ից ավելի հոդվածներ, թեզեր, մոտ 300 հանրագիտարանային տեղեկատվություններ և այլն:

1. Մ. Հասրաթյանի հայկական ճարտարապետության համընդհանուր պատմությանը վերաբերող աշխատությունները կարևոր ներդրումներ են: Ֆրանսերեն և ռուսերեն լեզուներով 1985 թ. Մոսկվայում հրատարակված «Ակնարկ հայկական ճարտարապետության պատմության», ինչպես նաև 2001 թ. հայերեն ու անգլերեն լեզուներով լույս տեսած «Հայաստանի Քրիստոնեական ճարտարապետության 1700 տարին» աշխատություններում, հեղինակը նպատակամղվում է ստեղծագործաբար լրացնել հայկական ճարտարապետության մինչ այդ հայտնի դրույթները: Տվյալ հանգամանքը բացահայտորեն երևում է նրա քննական կարգի զանազան հրատարակություններում, որոնցից հատկապես կարևոր են՝ «Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրությունը Ֆրանսիայում», «Հայ միջնադարյան ճարտարապետության հիմնահարցերը «Բազմավեպի» էջերում», «Հայ միջնադարյան ճարտարապետության ուսումնասիրության ձեռքբերումները, ներկա վիճակը և անելիքները», «Հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրությունը Իտալիայում» և այլ հոդվածներ:

Մ. Հասրաթյանի ստեղծագործական ժառանգության դիտարկվող բնագավառի կապակցությամբ կարևոր է նշել, որ 1980–1990 թթ. հայագիտության ասպարեզում տպագրվեցին հայկական ճարտարապետության համընդհանուր պատմության կարևոր աշխատություններ: Տվյալ գործընթացում Մ. Հասրաթյանն իր աշխատություններում բացի այն, որ ընդգրկում է հայաստանյան և արտասահմանյան հայագետների նորահայտ նյութերը, նա՝ նաև ձգտում է նորանոր հուշարձաններով հարստացնել հայկական ճարտարապետության պատմության ընդհանրացնող դասակարգումները: Նա կամրջավորում է հայկական ճարտարապետության պատմական և արդի ժամանակաշրջանները, ժառանգորդության սկզբունքով շաղկապում է պատմահնագիտական նյութերը խորհրդահայ ճարտարապետության նվաճումների հետ: Փաստորեն, տվյալ սկզբունքով է համադրված «Հայկական ճարտարապետությունը սկզբից մինչև մեր օրերը» (ֆրանսերեն, Լիոն, 2010 թ.) և «Հայ արվեստի պատմություն» մոնումենտալ հատորի համատեքստում՝ նրա կողմից շարադրված ճարտարապետության ենթամասը, որի համար նա 2010 թ. հեղինակային խմբի կազմում արժանացավ ՀՀ պետական մրցանակի:

Հայկական ճարտարապետության պատմության խնդիրներով է պայմանավորվել նաև Մ. Հասրաթյանի պատմական Հայաստանի առանձին ժամանակաշրջանների ճարտարապետության ուսումնասիրության աշխատությունները: Այս առումով կարևոր ներդրում է գիտնականի անգլերեն և ռուսերեն լեզուներով 2000 թ. Մոսկվայում լույս ընծայված «Վաղքրիստոնեական հայկական ճարտարապետություն» մենագրությունը: Գրքում առաջին անգամ ներկայացվում են այդ ժամանակաշրջանի հայտնի բոլոր հուշարձաններն իրենց ամենալայն դասակարգմամբ և լուսանկարչական ու գրաֆիկական հարուստ նյութերով: Փաստորեն, աշխատությունում վաղ միջնադարյան հուշարձանների դասակարգումը կատարվել է ոչ թե աղյուսակային կարգով, այլ հուշարձանների ծրագրային ընդգրկմամբ` ծավալատարածական ձևերի աստիճանական կազմավորման հերթականությամբ:

Պատմական Հայաստանի տարածքների ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրություններում Մ. Հասրաթյանը հիմնականում կենտրոնացել է Սյունիք և Արցախ նահանգների նյութերի վրա: Գիտնականի արցախյան ուսումնասիրությունները ոչ միայն շարունակում են Սյունիքի ուշ միջնադարյան ժառանգության և վաղ միջնադարյան հուշարձանների հարցերը, այլև ի դեմս 1992 թ. հրատարակված «Հայկական ճարտարապետության Արցախի դպրոցը» գրքի՝ խորանում են միջնադարյան դպրոցների տեսապատմական հասկացություններում: Սույն աշխատության առաջաբանում Մ. Հասրաթյանը հստակորեն ցույց է տալիս, որ ադրբեջանցիների կողմից կատարված Արցախի հայկական հուշարձանների ազգային պատկանելության խեղաթյուրման փորձերը գիտականորեն սնանկ են: Արցախի հուշարձանների հայկական միջնադարյան ճարտարապետության անքակտելի մաս լինելն ակներև դարձնելու համար, նա սկզբում համեմատական վերլուծությամբ ուսումնասիրում է տարածքի վաղ քրիստոնեական հուշարձանները, ապա, հանձինս Ամարասի վանքում պահպանված Գրիգորիսի դամբարանի, նաև Մոխրենիսի, Վանքասարի և այլ վաղմիջնադարյան եկեղեցիների տիպագոյացման հայկական ծագումնաբանությունը: Մ. Հասրաթյանը Արցախի ճարտարապետության դպրոցի դրսևորումը դիտարկում է տարածքի կարևորագույն վանքերի կառուցապատման խորքով: Նա հիմնական շեշտը դնում է Արցախի տարածքին բնորոշ արվեստների սինթեզի միջոցով ճարտարապետական տարածության ստեղծման առանձնահատկության վրա, որտեղ հարթությունը, ծավալն ու տարածությունը միահյուսվում են թեմատիկ քանդակների ու հարդարման տարրերի անցումներով:

Մեծ են նաև գիտնականի գիտելիքները շենքերի ձևագոյացման առանձնահատկությունների բնութագրման գործում: Նա միանգամայն հստակ նկատում է Արցախի եկեղեցաշինության հարազատ թեմաները՝ միանավ բազիլիկ, «ներգծված խաչ» և թաղածածկ դահլիճներով եկեղեցական տիպերի նախասիրվածությունը, ներսից ուղղանկյուն խորանով եկեղեցիների փուլային արտացոլվածությունը Արցախի միջնադարյան ժառանգությունում և այլն:

2. Ուսումնասիրությունների 2-րդ խումբը Մ. Հասրաթյանի կողմից կատարված ճարտարապետության առանձին հուշարձանների և համալիրների վավերագրական վերլուծությունները և փաստագրաչափագրական ուսումնասիրություններն ընդլայնեցին հայկական ճարտարապետության հետազոտական ներկապնակը: Այդ գործերն այսօր սկզբնաղբյուրի նշանակություն ունեն, որոնցից առանձնապես կարևորվում են հետևյալները՝ «Արգինայի տաճարի հատակագծի վերակազմությունը», «Տեկորի Ս. Սարգիս վկայարանը», «Էջմիածնի Մայր տաճարի ճարտարապետությունը Ղազար Փարպեցու օրոք», «Սուրբ Թարգմանչաց նվիրված եկեղեցիները և վանքերը» և այլն: Հուշարձանների ուսումնասիրության շարքում կան նաև ամրաշինական և ինժեներական կառույցներ, ինչպես` Մեղրու և Հալիձորի բերդերը, Կախենիի ամրոցը, Շվանիձորի ջրանցույցը և այլն:

Պետք է նկատել, որ վանքային համալիրների ուսումնասիրությունը Մ. Հասրաթյանի տարերքն է: Փաստորեն, նրա երկու ատենախոսությունների հիմնական առանցքը կազմում է վանքերի քննական փաստագրումն ու արվեստաբանական դիպուկ բնութագրումը: Հատկապես ուշագրավ է այդ ուսումնասիրությունների հրապարակումը հայերենի հետ նաև ռուսերեն, ֆրանսերեն, որոշ դեպքերում նաև անգլերեն լեզուներով: Այս առումով հատկանշական են հեղինակակցությամբ հրապարակված «Կեչառիս»-ը, «Գանձասար»-ը, «Նորավանք»-ը, «Սաղմոսավանք»-ը և այլ նկարազարդ գրքերն ու հետևյալ հոդվածները` «Հայ ճարտարապետության և քանդակագործության նորահայտ հուշարձաններ Նորավանքում», «Նորավանքի վանական համալիրի ճարտարապետությունը և պատկերաքանդակները», «Շիրակի վաղ միջնադարյան ճարտարապետական անսամբլները», «Հայոց դարձի նախասկիզբ սրբավայր Խոր Վիրապի վանքը», «Ս. Վարդանին և Ս. Վարդանանց նվիրված վանքերը և եկեղեցիները» և այլն: Գնահատելու համար նշված նյութերի կարևորությունը, բավական է այս մասը եզրափակել մի աշխատությամբ ևս. դա հայ և օտար հինգ հեղինակների կազմում Մ. Հասրաթյանի մասնակցությամբ, Հռոմում 1988 թ. իտալերեն լույս տեսած «Հայկական ճարտարապետություն» շրջադարձային նշանակության կոթողային երկհատորյակն է, որ այսօր հավակնում է դառնալ հայկական ճարտարապետության պատմական ուսումնասիրությունների իրադրող ոդիսականը:

3. Մ. Հասրաթյանի կողմից կատարված տեսաքննական, այսինքն` տիպաբանական, հորինվածքային, շինարվեստի, ճարտարապետական փոխազդեցությունների հետազոտությունները, կարելի է ներդրումներ համարել ոչ միայն հայկական, այլև առհասարակ քրիստոնեական ճարտարապետության հետազոտական ժառանգության մեջ: Ուղղակի հավաք ձևով նշենք դրանցից մի քանիսը` «Պաշտամունքային շենքերի տիպաբանությունը հայկական ուշ միջնադարյան ճարտարապետությունում», «Սյունիքի 17–18-րդ դարերի վանք-ամրոցները», «Հայկական վաղ քրիստոնեական եզակի երկգմբեթ տաճարը», «Հայկական երկխորան եկեղեցիներ» և այլն:

Մ. Հասրաթյանի կատարած գիտական հետազոտությունների ավանդը մեծ է հայ ճարտարապետության հետազոտման անդաստանում: Գիտնականի նվիրյալ գործունեությունը նրան արժանացրել է բազմաթիվ բարձր մրցանակների. 2009 թ., 2010 թ., 2011 թ. պարգևատրվել է 4 ոսկյա մեդալներով, 2011 թ. արժանացել է Թորոս Թորամանյանի անվան ակադեմիական մրցանակի և բազմաթիվ այլ պատվավոր կոչումների, այդ թվում՝ 2013 թ. ընտրվել է ճարտարապետության միջազգային ակադեմիայի թղթակից անդամ: Գիտնականի տասնյակ տարիների ուղին, հիրավի, արգասաբեր է: Այսօր նա լիավյուն ստեղծագործում է և անխոնջ մասնակցում սերունդների պատրաստման գործին: Այսու, ծննդյան հոբելյանական տարեթվի առթիվ, հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրության սիրված երախտավորին մաղթենք քաջառողջություն, հարատև հաջողություն և ապագա նորանոր նվաճումներ:

ԴԱՎԻԹ ՔԵՐԹՄԵՆՋՅԱՆ