ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՏԻՈՅԱՆ. Բառակազմական բազմակի պատճառաբանվածությունը ժամանակակից հայերենում (Երկրորդ լրամշակված հրատարակություն), Երևան, Հեղինակային հրատ., 2013, 274 էջ:

Բոլորովին վերջերս լույս է տեսել Սուսաննա Տիոյանի «Բառակազմական բազմակի պատճառաբանվածությունը ժամանակակից հայերենում» աշխատությունը, որը կարևոր ներդրում է հայերենի զարգացման բնագավառում: Այն տպագրվել է ՀՀ ԳԱԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ, պատասխանատու խմբագիրն է բ. գ. դ., պրոֆեսոր Վ. Գ. Համբարձումյանը,‎ գրախոսները` բ. գ. դ. ԳԱԱ թղթակից անդամ Ա. Ե. Սարգսյանը և բ. գ. թ. Ս. Գալստյանը:

Մենագրությունը նվիրված է ժամանակակից հայերենի բառակազմության այն խնդիրներին, որոնք վերաբերում են դեռևս ամբողջական քննության չառնված բառակազմական բազմապատճառաբանվածությանը:

Ս. Տիոյանն ուսումնասիրել և ներկայացրել է արմատական ածականների, արմատական բայերի, նախածանցավերջածանցավոր կազմության բառերը, հիմնավորել, որ բերված արմատական ածականներն ու արմատական բայերը օժտված են բազմապատճառաբանվածությամբ, որը կարող է նպաստել բացահայտելու նոր իմաստներ` մինչ այժմ անհայտ և լեզվի զարգացման հետագա փուլերում իրագործելի: Բազմապատճառաբանվածության շնորհիվ մեր բառապաշարը կարող է համալրվել այնպիսի բառերով, որոնք կառաջանան հետագա փուլերում:

Գիրքը կազմված է ներածությունից, երեք գլուխներից, հավելվածից, եզրակացություններից, օգտագործված գրականության ցանկից և պայմանական նշաններից: Ներածության մեջ հեղինակը ներկայացնում է բառակազմական պատճառաբանվածության ուսումնասիրությունը լեզվաբանության մեջ ընդհանրապես և ժամանակակից հայերենում` մասնավորապես: Առաջին գլխում տրվում է արմատական ածականների բառակազմական ներուժը, երկրորդում` արմատական բայերի բառակազմական ներուժը և դրանց բառակազմական բները, երրորդում` բառակազմական պատճառաբանվածության տեսակները նախածանցավոր-վերջածանցավոր կազմություններում, այնուհետև եզրակացություններ: Հիմնահարցի ուսումնասիրման դրդապատճառը եղել է այն, որ ժամանակակից հայերենում բառակազմական պատճառաբանվածությունը և դրա մի մասնավոր՝ համածանցման, այսինքն` միաժամանակ և՛ նախածանցի, և՛ վերջածանցի կցման երևույթը դեռևս բավարար չափով ուսումնասիրված չէ: Սույն աշխատանքի լույս աշխարհ գալուն մեծապես նպաստել են անվանի լեզվաբան Գ. Բ. Ջահուկյանի կազմած արմատական ածականների և արմատական բայերի ցանկերը` որպես բառակազմական գործընթացի անառարկելի ելակետ:

Աշխատության շնորհիվ է, որ՝

1. արմատական ածականների և արմատական բայերի բառակազմական գործընթացներում հատկապես բազմապատճառաբանվածության դեպքերի առկայությամբ հայտնաբերվել են չիրացված բառակազմական տակտեր` կիրառելով լեզվաբանական նորագույն մեթոդներ: Օրինակ` անցնել ü անցողաբար ü անցողական ü անցողիկ, իմանալ ü իմացաբանական ü իմացաբանորեն ü իմացաբանություն, երգել ü երգ ü երգահան ü երգահանություն և այլն:

2. Ճշգրտվել են բառակազմական բներում պատճառաբանվածության տեսակները` իմաստային / ձևական, անմիջական / միջնորդավորված տարատեսակներով: Օրինակ` ննջել ü ննջեցնել ü ննջեցյալ (վեջինիս ածանցյալն այս բառակազմական շղթայում մեկնաբանվում է միայն ձևականորեն, բայց ոչ իմաստային պատճառաբանվածությամբ, այսինքն` ննջեցնել-ով իմաստով): Դավանել ü դավադիր ü դավադրում ü դավադրություն, բայց դավանանք գոյականի դեպքում` դավակից ü դավակցություն (այս բառաբնի առաջին շղթայում առկա է դավադրել բայի իմաստը, իսկ երկրորդ շղթայում` դավանել բայինը):

3. Բացահայտվել են հնացած հազվադեպ գավառական հին և այլ նշումներով այնպիսի միավորներ, որոնք ժամանակակից հայերենի արդի փուլում սկսել են կիրառվել կամ կիրառելի են դրանց ածանցյալները: Օրինակ` շինել ü շինածո (հզվդ.), ժողովել ü ժողով ü ժողովական (հնց.), վարանել ü վարան(հզվդ.), անվարան ü անվարանորեն և այլն:

4. Ներկա քննությամբ վեր են հանվել բառերի կամ արմատների այնպիսի նմուշներ, որոնք Արդի հայերենի բացատրական բառարանում (այսուհետև՝ ԱՀԲԲ) չկան: Սույն ուսումնասիրությամբ արձանագրվել են նաև բառաբներում բառերի իմաստափոխության հետաքրքրություն ներկայացնող մի շարք երևույթներ: Օրինակ` կայ(կաց) ü կացարան ü կացություն ü կացիկ ü կացական, պաշարել ü պաշարում ü պաշարմունք իմաստափոխություն, այդ նմուշներից են` ապսպրել, կորզում, անլսելի, անմնացորդ, համաներում, նպաստավորում, հրամայական, գերապայծառ, կառուցող, վերակառուցող, նորոգ, վերանորոգող, վերանորոգելի և այլն:

5. Պարզվել է, որ բառակազմական շղթայում չիրացված և ԱՀԲԲ-ում չարձանագրված բառերի մեծ մասը դերբայական ձևեր են (հիմնականում հարակատար, ենթակայական, որոնք, համաձայն բառարանագրության սկզբունքի, որպես գլխաբառ չեն տրվում, բայց այլ բառերի բացատրություններում առկա են. օրինակ` հաշտ ü հաշտվողաբար ü հաշտվողորեն):

6. Անհստակություն է նկատվել արմատական ածականների մեծ մասում, հատկապես այն դեպքում, երբ բառակազմական շղթայում կա պատճառական բայ ու դրանից -ում-ով սերված բայանուն: Օրինակ` բարակ ü բարականալ ü բարակացնել ü բարակացում և բարակ ü բարակել ü բարակեցնել ü բարակեցում (այս բառը արձանագրված չէ ԱՀԲԲ-ում) կամ դանդաղ ü դանդաղանալ ü դանդաղացնել ü դանդաղացում (սա նույնպես արձանագրված չէ ԱՀԲԲ-ում), դանդաղ ü դանդաղել ü դանդաղեցնել ü դանդաղեցում, բայց երեր ü երերալ ü երերում ü երեր ü երերել. տե՛ս երերալ ü երերեցնել, նաև երերացնել ü երերացում (այս բառն էլ չկա ԱՀԲԲ-ում) և խիտ ü խտանալ ü խտացնել ü խտացում:

ԱՀԲԲ-ում մի դեպքում եցում-ով ձևը չի արձանագրվում, մյուս դեպքում` ացում-ովը, երրորդ դեպքում բայանունը միջնորդաբար սերվում է երերալ անորոշ դերբայից, այլ ոչ դրա պատճառականի ձևից, չորրորդ դեպքում միօրինակություն է, այսինքն` բարակ ածականի բարակացում բայանունն է ճիշտ, դանդաղ-ի դանդաղեցում-ը, իսկ երեր-ի՝ երերում-ը: Այսպիսիք արմատական ածական ելաբառերում համատարած են և միօրինականացման, նորմավորման պահանջ է առաջանում:

7. Ան- նախածանցով բառերի խմբում` երկու օրինակներում, նկատվել է պատճառաբանվածության ձևային, իմաստային ու ձևաիմաստային տարատեսակների դրսևորում, այսպես`

(կետագծերով սլաքները տակտային պատճառաբանվածության ձևային տարբերակի ցուցանիշներն են):

8. Նկատվել է, որ արմատական ածականների բառակազմական գործընթացում երևում են «բաց», «դատարկ» տակտեր, որոնք լեզվի զարգացման ընթացքում համալրվելու են նորանոր բառերով, ինչպես` անճշգրիտ, առարկելի, գերապայծառ, վերահսկող, համաներում, նորոգող և այլ բառերը:

9. Պարզվել է, որ նախածանցավոր-վերջածանցավոր երկպատճառաբանված բառերի նախածանցման դեպքում հիմնականում սերվում են գոյականներ, ավելի քիչ` ածականներ և հազվադեպ` մակբայներ՝ -ում, -ություն, -իչ, -ող, -ական, -աբար, -ովին վերջածանցներով: Նախածանցման դեպքում խոսքիմասային պատկանելության փոփոխություն չի կատարվում, իսկ ածանցյալների իմաստները փոխվում են` կապված ելաբառերի իմաստների վրա նախածանցների իմաստների ազդեցության չափից: – Ում է պահանջվում, օրինակ` բեռնել ü բեռնում (գ.) ü փոխբեռնում (գ.), հաղորդել ü հաղորդում (գ.) ü փոխհաղորդում (գ.), գնահատել ü գնահատում (գ.) ü գերագնահատում (գ.) և այլն:

10. Նախածանցավոր-վերջածանցավոր բարդությունների սերման վերջածանցման դեպքում ամեն մի ածանցյալ շարահյուսական պաշտոնի և իմաստային տեսանկյունից որոշակի մոտեցում է պահանջում: Օրինակ` արտատպել ü արտատպող, գերակատարել ü գերակատարող զույգ բառերում գործողության և այդ գործողության կատարողի իմաստին համապատասխան` տեղի է ունենում խոսքի մասերի անցում բայից գոյականի (այլև ածականի կամ դերբայի), սակայն նորաբնակ ü նորաբնակություն, վերաբնակ ü վերաբնակություն, տարաբնակ ü տարաբնակություն զույգերում խոսքի մասերի փոփոխություն տեղի չի ունենում, բայց կատարվում է իմաստափոխություն:

11. Թվով 461 նախածանցավոր-վերջածանցավոր երկպատճառաբանված ածանցյալների ցանկի վերհանումն ու ձևաիմաստային համապատասխանությունների ուսումնասիրությունը պարզել է, որ նշյալ երևույթը և համածանցման երևույթը բնորոշ են ժամանակակից հայերենի բառակազմությանը: Օրինակ՝ առճակատում, անդրշիրիմյան և այլն (տե՛ս կետ 12ի օրինակները):

12. Աշխատության 246–247 էջերում հեղինակը բերում է 27 համածանցման օրինակ, որոնց ելաբառերից միայն մեկն է դերանուն՝ (ես) անդր-ես-ություն, մյուսները գոյականներ են, այսպես` անդր-ծով-յան, անդր-ջրհեղեղ-յան, անդր-երկր-ային, անդր-ամպ-յան և այլն: Սերման արդյունքում ստացվում են ածականներ` առափնյա, անդրծովյան, ապօրինի և այլն, որոնցում կատարվում է խոսքիմասային անցում, և գոյականներ` անդրատենչություն, առճակատում և անդրեսություն, որտեղ խոսքիմասային անցում չկա:

Այսպես հեղինակը շարունակում է իր նորամուծությունները` կատարելով համապատասխան եզրակացություններ: Ընդ որում, մենագրության մեջ ընդգրկված են նաև արմատական բայերի ու արմատական ածականների բառակազմական բառարանները, այսինքն՝ բառակազմական ողջ ներուժը. այդ իմաստով այն կարող է նաև բառարանի դեր կատարել:

ՕՖԵԼՅԱ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ