II

ՆՈՐ ԲԱՅԱԶԵՏԻ ԳԱՎԱՌԸ ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ

ՎԱՐՉԱՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԲԱԺԱՆՈՒՄՆԵՐՈՒՄ

(1920–1930 թթ.)

ՀԱՄԼԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

ՀՍԽՀ վարչատարածքային փոփոխությունների պատմությունն ավելի լավ ու խորը հասկանալու համար հարկ ենք համարում համառոտակի անդրադառնալ խորհրդայնացման նախօրյակին Հայաստանի վարչական կառուցվածքի պատմությանը:

Հայտնի է, որ 1918 թ. մայիսի 28-ին Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի անկախությունը: Սրա հիման վրա Արևելյան Հայաստանի մեծ մասի վրա ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետությունը: Որպես անկախ պետություն` անհրաժեշտություն առաջացավ Հայաստանի Հանրապետությունում մտցնել նոր վարչական կառուցվածքներ, հստակեցնել վերջիններիս վարչատարածքային սահմանները և, ըստ այդմ էլ, կազմավորել տեղական իշխանությունների մարմիններ:

Նոր վարչատարածքային փոփոխություններ կատարելու ուղղությամբ լուրջ քայլեր արվեցին միայն 1919 թ., երբ հանրապետության ներքաղաքական կացությունը կայունացման միտումներ դրսևորեց: Նույն թվականի փետրվարին հանրապետության Ներքին գործերի նախարարությունը ստեղծեց հանձնաժողով` Հայաստանը նոր վարչատարածքային գավառների բաժանելու համար: Հանձնաժողովականները, համակողմանիորեն ուսումնասիրելով ու քննարկելով խնդրին վերաբերող բոլոր նյութերը և տեղերից բնակչության կողմից արված առաջարկությունները, իհարկե, ուշադրության կենտրոնում ունենալով հանրապետության տնտեսական ու քաղաքական շահերը, հանգեցին միակամ եզրակացության՝ վարչատարածքային բաժանում անցկացնել ոչ միայն այն տեղերում, որոնց վրա անվիճելիորեն տարածվում էր հանրապետության իշխանությունը, այլև վիճելի համարվող այն տարածքներում (խոսքը հիմնականում Նախիջևանի գավառի մասին է), որոնք տվյալ պահին գտնվում էին Մեծ Բրիտանիայի ժամանակավոր կառավարման ներքո[1]: 1919 թ. փետրվարի 26-ին տեղի ունեցած նիստում հանձնաժողովը որոշեց Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բաժանել 10 վարչական գավառների՝ Նախիջևանի, Շարուրի, Երևանի, Էջմիածնի, Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Գյումրի), Ղարաքիլիսայի (այժմ՝ Վանաձոր), Դիլիջանի, Նոր Բայազետի (այժմ` Գավառ), Սուրմալուի և Դարալագյազի (այժմ` Եղեգնաձոր)[2]:

Հանրապետության տարածքի ընդլայման անհրաժեշտությամբ պայմանավորված` կազմավորվում են Կարսի և Զանգեզուրի շրջանները: Վարչական նոր բաժանման հետևանքով Նոր Բայազետի գավառի [բաղկացած էր Նոր Բայազետի, Ելենովկայի (այժմ՝ Սևան), Բասարգեչարի (այժմ՝ Վարդենիս), Ղարանլուղի (այժմ՝ Մարտունի) գավառամասերից] կազմից դուրս մնացին և նորաստեղծ Դիլիջանի գավառին[3] միացվեցին Ջիլի գյուղական հասարակության (Սևանա լճի արևելյան կողմում) 4 գյուղերը՝ Արդանիշ, Աղբուլաղ, Թոխլուջա (այժմ՝ Դրախտիկ), Նադեժդինո (այժմ՝ Ջիլ), և նույն գավառի ևս 2 գյուղերը՝ Չիբուխլուն (այժմ՝ Ծովագյուղ) և Սեմյոնովկան[4]:

Նոր Բայազետի գավառից մի ստվար հատված էլ՝ Քյանքյանի գյուղական հասարակությունը (Ներքին Ախտայի հատվածից), մտցվեց Երևանի գավառի կազմի մեջ[5]:

Հանրապետության կառավարությունը երկրի վարչական փոփոխությունների խնդրին անդրադարձավ 1920 թ. գարնանը:

Մի վերջին անգամ Հայաստանի տարածքը վարչական փոփոխության ենթարկվեց ՀՀ կառավարության 1920 թ. մայիսի 2-ին ընդունած օրենքի հիման վրա, ըստ որի՝ այն բաժանվեց 4 նահանգների՝ Արարատյան կամ Երևանի, Շիրակի կամ Ալեքսանդրապոլի, Կարսի կամ Վանանդի և Սյունիքի կամ Զանգեզուրի[6]: Ըստ այդմ՝ Նոր Բայազետի գավառը մտցվեց Երևանի նահանգի կազմի մեջ[7]:

Հանրապետության վարչատարածքային կառուցվածքի այս վիճակն անփոփոխ մնաց մինչև Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատվելը:

Պարբերաբար կրկնվող վարչատարածքային փոփոխությունները մտածելու տեղիք են տալիս. ո՞րն էր երկրի և պետության շահը: Մեր կարծիքով` Հայաստանը ներքաղաքական առումով մեկ հիմնական շահ ուներ՝ իշխանության կենտրոնացման ճանապարհով կայունացնել երկրի ներքին վիճակը, ասել է՝ զսպաշապիկ հագցնել մահմեդական բնակչության անջատողական ձգտումներին, քանի որ Հայաստանի մի շարք շրջաններում [Նախիջևանում, Զանգիբասարում (այժմ` Մասիս), Բասարգեչարում և այլուր] հաճախակի էին դարձել մուսուլման բնակչության խռովությունները:

Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո հանրապետության տարածքը մի շարք անգամներ ենթարկվեց ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ մասնակի վարչատարածքային բաժանումների, որոնց հիմքում ընկած էին թե՛ տնտեսական և թե՛ քաղաքական դրդապատճառներ:

Ակնհայտ է, որ տնտեսության արդյունավետ զարգացումն ընթանում է տվյալ երկրի նաև ներքին շրջանների միջև տնտեսական, կոմունիկացիոն և այլ կապերը շարունակաբար խորացնելու և ամրապնդելու նշանաբանով: Հետևաբար, ամեն մի վարչական փոփոխություն ինքնանպատակ գործընթաց չէ, այլ սոցիալ-տնտեսական և հասարակական-քաղաքական պահանջների հենքի վրա ձևավորված պետական քաղաքականություն: Տնտեսական առումով` Հայաստանի բնակլիմայական առանձնահատուկ պայմանները, տնտեսական գործունեության ձևերի բազմազանությունը, աշխատուժի և աշխատանքային ռեսուրսների տեղաբաշխվածությունը, ներքին շրջանների տնտեսական կապերի առկա անհարմարությունները (ծայրամասային բնակավայրերի կտրվածությունը կենտրոնական շրջաններից, բարեկարգ ճանապարհների ու ռադիո-հեռախոսակապի բացակայությունը և այլն) խթան հանդիսացան նոր վարչական բաժանումների համար:

Մյուս կողմից` վարչատարածքային բաժանումները օգնում էին լուծել կամ հնարավորինս մեղմել հողասակավության խնդիրը, գյուղերի և գավառների միջսահմանային վեճերը:

Հավելենք, որ վարչատարածքային միավորների փոփոխությունները պայմանավորված էին նաև հին վարչական հիմնարկությունների ու պաշտոնների վերացումով և նորերի ստեղծումով, տվյալ դեպքում տեղերում հեղկոմների իշխանությունը ամրապնդելու[8], մինչև խորհրդային մարմինների կազմակերպումը երկիրը կառավարելու անհրաժեշտությամբ: Այդ կապակցությամբ պատմաբան Վ. Ղազախեցյանն իրավացիորեն նկատել է. «Հեղկոմների կազմավորման սկզբունքների մասին դեկրետի հետ միաժամանակ պարզություն մտցվեց նաև հանրապետության վարչատարածքային կառուցվածքի հարցում, որն անհրաժեշտ էր առաջիկա ընտրությունների կապակցությամբ»[9]:

Հայաստանի նոր վարչական փոփոխությունների հարցը կենտրոնական տեղ գրավեց ՀՍԽՀ կառավարության 1921 թ. հուլիսի 20-ի նիստում: Կառավարության նախագահ Ալ. Մյասնիկյանի ղեկավարությամբ այդ փոփոխությունների նախագիծը քննարկվեց և որոշ ուղղումներով ընդունվեց: Ըստ այդմ` Խորհրդային Հայաստանի տարածքը վարչական տեսակետից բաժանվում էր 33 գավառամասի և 8 գավառի` Երևանի, Էջմիածնի, Ալեքսանդրապոլի, Ղարաքիլիսայի, Լոռու (կենտրոնը Ջալալօղլի, այժմ` Ստեփանավան), Իջևանի, Նոր Բայազետի և Դարալագյազի:

Երևան քաղաքը չէր մտնում նույնանուն գավառի կազմում և հանդիսանում էր առանձին վարչական միավոր: Ալեքսանդրապոլ ու Նոր Բայազետ քաղաքները, մտնելով նույն գավառների մեջ, վարչական տեսակետից կազմում էին իրենց գավառամասերին համապատասխան միավորներ[10]:

Վարչատարածքային փոփոխությունների, այսպես կոչված, շքերթը շարունակվեց մեկ ամիս անց` 1921 թ. օգոստոսին` կապված Զանգեզուրը Խորհրդային Հայաստանի կազմի մեջ մտցնելու հետ: Ի լրումն Ժողկոմխորհի, նույն տարվա հուլիսի 20-ի Հայաստանի վարչական բաժանման դեկրետի` վերջինս օգոստոսի 31-ին որոշեց Զանգեզուրի` ՀՍԽՀ-ն կցված մասից կազմել առանձին Զանգեզուրի գավառ (Գորիս կենտրոնով)[11]: ՀՍԽՀ-ն վարչատարածքային առումով ունեցավ 9 գավառ և 39 գավառամաս[12]:

1922 թ. ՀՍԽՀ-ում կատարվեց մասնակի վարչական փոփոխություն. Իջևանի գավառը վերակազմավորվեց որպես Դիլիջանի գավառ, և ստեղծվեց նոր՝ Մեղրիի գավառը: Փաստորեն, 1922 թ. դրությամբ Խորհրդային Հայաստանը վարչականորեն բաժանված էր 10 գավառի և 41 գավառամասի (շրջանի): Գավառներն էին` Երևանի, Ալեքսանդրապոլի, Լոռիի, Դիլիջանի, Նոր Բայազետի, Ղարաքիլիսայի, Էջմիածնի, Դարալագյազի, Զանգեզուրի, Մեղրիի[13]:

Նոր Բայազետի գավառը տարածված էր Սևանա լճի արևելյան, հարավ-արևելյան, հարավային, արևմտյան և մասամբ նաև հյուսիս-արևելյան կողմերում, որը հիմնականում համընկնում է ներկայիս Գեղարքունիքի մարզի Վարդենիսի, Մարտունու, Գավառի և Սևանի ենթաշրջանների զբաղեցրած տարածքներին: Արևելքում նրա սահմանն անցնում էր ավազանը Դիլիջանի գավառից բաժանող Սևանա լեռնաշղթայով, ապա արևելքից սահմանակցվում էր Արցախին, հարավից՝ Սյունիքի Վայոց Ձորին, իսկ արևմուտքում հասնում էր մինչև Ախտայի գավառամասի սահմանները:

Պաշտոնական վիճակագրության տվյալներով Նոր Բայազետի գավառի ընդհանուր տարածքը, մինչև 1929 թ. վարչական բաժանումը (ներառյալ Սևանա լիճը՝ 1231,68 քառ. կմ)[14], 3246,6 քառ. կմ էր[15] կամ 231761 դեսյատին[16], կամ 5375,0 քառ. վերստ[17], որը կազմում էր ՀՍԽՀ ամբողջ տարածքի (29063,6 քառ. կմ)[18] 11,17 %-ը:

1928–1929 թթ. ԽՍՀՄ-ում ավարտվեց ժողովրդական տնտեսության վերականգնումը: Այնուհետև, ինչպես նշված է ՀամԿ (բ)Կ 16-րդ կոնֆերանսի (1929 թ.) որոշումներում, առաջին հնգամյակի ընթացքում երկրի սոցիալիստական շինարարության մեջ կատարվելու էր կտրուկ առաջընթաց, աննախադեպ զարգանալու էր հանրապետությունների ու մարզերի տնտեսական և մշակութային կյանքը[19]:

Վիթխարի խնդիրները հաջողությամբ լուծելու համար ինչպես ամբողջ երկրում, այնպես էլ Հայաստանում առաջնային էր համարվում արտադրողական ուժերի հետագա հիմնավորված ու կշռադատված տեղաբաշխումը, արդյունաբերությունը հնարավորինս հումքի աղբյուրներին մոտեցնելը, բնակլիմայական պայմաններին համապատասխան շրջանների արտադրական մասնագիտացումը և այլն: Ուստի նախատեսվում էր երկիրը ենթարկել նոր վարչական փոփոխությունների: Ըստ այդմ` հնգամյա պլանի խնդիրներին համապատասխան, ի թիվս ԽՍՀՄ մյուս հանրապետությունների, Հայաստանը ևս ենթարկվելու էր նոր վարչատարածքային փոփոխությունների: Նոր նախագծով առաջարկվում էր տնտեսական ու վարչական բաժանման շրջանային համակարգը, որի հիմքում դրված էր արտադրական սկզբունքը[20]: «Ամբողջ երկիրը,– ասված է հիշյալ նախագծում,– բաժանված է այնպիսի շրջանների, որոնք արտադրական տեսակետից, առավելագույն ամբողջություն, մի միասնություն են կազմում իրենցից և իրենց արտադրական տեսքով տարբերվում են մյուս շրջաններից… Նկատի են առնված ոչ միայն տվյալ շրջանի տնտեսության այժմյան վիճակը, այլև խոշոր չափով նրա տնտեսության զարգացման հեռանկարը»[21]:

Հանրապետության իշխանությունները միակամ իրենց համաձայնությունը հայտնեցին վարչատարածքային փոփոխությունների այն սկզբունքներին, որոնք ձևակերպված էին ՀամԿ (բ)Կ 16-րդ կոնֆերանսի բանաձևերում:

1929 թ. հուլիսին ՀՍԽՀ բանվորների, գյուղացիների և կարմիր բանակայինների խորհուրդների 6-րդ համագումարը Հայաստանի սահմաններում վարչատնտեսական նոր շրջանացում կատարելու մասին որոշում ընդունեց[22]: Մինչ այդ ՀՍԽՀ պետպլանը ստեղծել էր հանձնաժողով՝ Մ. Սահակյանի գլխավորությամբ, որը պետք է մշակեր Հայաստանի տնտեսական-վարչական շրջանացման նախագիծը: Այդ աշխատանքը շուտով ավարտվեց: Նախագծով Հայաստանը բաժանվելու էր 5 շրջանի (օկրուգ)` Երևանի, Լենինականի, Լոռի-Փամբակի, Նոր Բայազետի և Զանգեզուրի[23]:

Նոր Բայազետի գավառի դեպքում նախագծում առանձին պարզաբանվում է, որ «արտադրական տեսակետից գավառը ճանապարհների բացակայության պատճառով լինելու է ամենահետամնացը, սակայն ունենալու է անասնաբուծության զարգացման մեծ հեռանկարներ»: Այնուհետև նշվում է, որ «Շրջանում են գտնվում Անդրկովկասի լավագույն արոտատեղիները, շրջանն ընդգրկում է Սևանա լճի ամբողջ ավազանը և լճի նավագնացությամբ նրա մասերը կապվում են իրար հետ, որպես մի ամբողջություն: Բացի դրանից, շրջանի համար խոշոր նշանակություն ունի լճային տնտեսությունը»[24]:

Նոր շրջանացման նախագիծը քննարկվեց 1929 թ. հուլիսին Երևանում կայացած հանրապետական խորհրդակցությունում: Խորհրդակցությունը Մ. Սահակյանի հանձնաժողովին հանձնարարեց նախագծում կատարել հետևյալ փոփոխությունները. ա) 35 շրջանի փոխարեն նախատեսել 31-ը, բ) նպատակահարմար համարել վերացնել նախագծով նախատեսվող հետևյալ շրջանները.

Բաշգառնու շրջանը բաժանվում է Կոտայքի, Բեյուք-Վեդու և Հրազդանի շրջանների միջև,

Դսեղի շրջանը բաժանվում է Ալլահվերդու, Ղարաքիլիսայի և Ստեփանավանի շրջանների միջև,

Դիլիջանի շրջանը ձուլվելու է Իջևանի շրջանի հետ, իսկ Քեշիշքենդի և Փաշալվի շրջանները կազմելու են մեկ շրջան:

Խորհրդակցությունը որոշել է Աղբաբայի շրջանը չմիացնել Ղըզըլ-Ղոչի շրջանին, ինչպես այդ որոշված էր նախագծով, այլ ստեղծել առանձին շրջան[25]:

1929 թ. հուլիսի 26-ին ՀՍԽՀ Կենտգործկոմի նախագահությունը, քննարկելով Հայաստանի բանվորների, գյուղացիների ու կարմիր բանակայինների խորհուրդների 6-րդ համագումարի` ՀՍԽՀ սահմաններում նոր շրջանացում կատարելու մասին որոշումը, համապատասխան հանձնաժողովի ստեղծած նախագիծը և հանրապետական խորհրդակցությունում դրա քննարկման արդյունքները, որոշում է.

1. ՀՍԽՀ-ում գոյություն ունեցող վարչական բաժանումները վերացնել:

2. «գավառ» վարչական տերմինը թողնել անփոփոխ` գործածելով այն ռուսական «օկրուգ» բառի իմաստով, «գավառակ» վարչական տերմինը վերացնել` փոխարինելով այն «շրջան» ( ռայոն) տերմինով,

3. այժմյան Նոր Բայազետի գավառը վերանվանել Սևանի գավառ, Լոռու-Փամբակի և Դիլիջանի գավառները վերանվանել Լոռու գավառ: Մնացած գավառների անունները թողնել անփոփոխ,

4. ՀՍԽՀ ամբողջ տարածքը բաժանել հինգ գավառների` բաղկացած 31 շրջաններից: Ըստ այդմ` Երևանի գավառն իր կազմում ուներ 10, Լենինականինը` 7, Լոռի-Փամբակինը` 5, Սևանինը` 6 և Զանգեզուրինը՝ 3 շրջան, ընդհանուր թվով` 31[26]:

Վարչատարածքային այս բաժանումից նկատելի է, որ հանրապետության տարածքը բաժանված էր այնպիսի շրջանների, որոնք արտադրական տեսակետից առավելագույն ամբողջություն, մի միասնություն էին կազմում: Հատկանշական է, որ շրջանները բաժանելիս նկատի էր առնված ոչ միայն տվյալ շրջանի այժմյան վիճակը, այլև խոշոր հաշվով նրա տնտեսության զարգացման հեռանկարները[27]:

1929 թ. հուլիսի 30-ին ՀՍԽՀ Կենտգործկոմի նախագահությունը նկատելի փոփոխություններով հաստատեց Հայաստանի շրջանացման նոր ծրագիրը[28]:

Ինչպես տեսանք, հիշյալ նախագիծը շոշափում էր նաև Նոր Բայազետի գավառի վարչական կենտրոնի հարցը, ըստ որի «Նոր Բայազետ քաղաքը շնորհիվ իր կտրվածության (գավառամասերից, գավառներից և հանրապետության կենտրոնից – Հ. Հ.) և չշարժության չի կարող գավառի կենտրոնը համարվել: Այդ տեսակետից հատկապես Երևան-Աղստաֆա գիծը (հասկանալ` երկաթգիծը – Հ. Հ.) կառուցելուց հետո Ելենովկան[29] ամեն հարմարություններն ունի և մի շարք տեխնիկական խնդիրների լուծումից հետո նա կդառնա գավառի կենտրոն»[30]:

Սևանի գավառը կազմվեց նախկին Նոր Բայազետի գավառից, Դիլիջանի գավառի Կարմիր գյուղի գավառակից, Երևանի գավառի Աշտարակի ու Ապարանի գավառակների մի մասից և Դարալագյազի գավառի մի մասից (Ալլագիլլյարի արոտավայրերից)[31]:

Ինչպես արդեն ասվել է, Սևանի գավառն ուներ 6 շրջան՝ Ալափարսի (կենտրոնը` Ալափարս), Ախտայի կամ Ռնդամալի (կենտրոնը` Ներքին Ախտա), Նոր Բայազետի (կենտրոնը` Նոր Բայազետ), Մարտունու (կենտրոնը` Մարտունի), Բասարգեչարի (կենտրոնը` Բասարգեչար) և Կարմիր գյուղի (կենտրոնը` Կարմիր)[32]:

Արխիվային վավերագրերը հավաստում են, որ Սևանի գավառի մեջ մտնող Ալափարսի շրջանը ստեղծվել է Կոտայքի գավառակի Քյանքյան, Ղզղալա, Դավախարաբա (լքված), Դալլաքլու (լքված), Ղույլի (լքված), Նուռնուզ, Նոր Նիկոլաևկա, Աշտարակի գավառակի Ղարաջորան (այժմ` Արա գյուղ), Թուլինաբի (այժմ` Սարալանջ), Քյալաշամբ (այժմ` Քարաշամբ), Թղիթ (այժմ` Թեղենիք), Արքել (այժմ` Լուսակերտ) և Ապարանի գավառակի Բուժական, Քիրաջլու, Ղալա, Ախտայի գավառակի Ներքին և Վերին Քաղսիներ, Թեզխարաբա (լքված), Արզաքենդ, Աղվերան, Բժնի, Գյումուշ (այժմ` Կարենիս), Ուզանլար (լքված), Սուխոյ-ֆոնտան (այժմ` Ֆանտան) և Սոլակ գյուղերից:

Ախտայի շրջանն իր մեջ ներառում էր Ելենովկայի և Ախտայի կամ Ռնդամալի գավառակները (բացառությամբ Ախտայի գավառակի վերոգրյալ այն գյուղերի, որոնք անցել են Ալափարսի շրջանին և Դիլիջանի գավառակի Չիբուխլու (այժմ` Ծովագյուղ) ու Սեմյոնովկա գյուղերի[33]:

Նոր Բայազետի շրջանը ստեղծվել է համանուն գավառակի տարածքի վրա, իր ունեցած սահմաններով անփոփոխ: Այս շրջանի օրինակով կազմավորվել է և Մարտունու շրջանը: Բասարգեչարի շրջանը` համանուն գավառակից` իր նախկին սահմաններով [բացառությամբ՝ Ջիլ և Բաբաջան (այժմ` Ծափաթաղ) գյուղերի, որոնք անցան Կարմիր գյուղի շրջանին][34]:

Կարմիր գյուղի շրջանը կազմավորվել է համանուն գավառակից, Բասարգեչարի գավառակի Ջիլ և Բաբաջան գյուղերից [բացի Կարմիր գյուղի գավառակի Գյոլքյանդ (այժմ` Այգուտ), Չայքյանդ (այժմ` Դպրաբակ), Ղարաղալա, Յանղ-Փայա (լքված) և Ամիրխեր (լքված) գյուղերից, որոնք մտցվեցին Իջևանի շրջանի կազմի մեջ][35]:

Անդրադառնալով 1929 թ. հուլիսի 26-ի վարչական փոփոխություններին` որպես հանրապետության սոցիալ-տնտեսական զարգացման խնդիրներից բխող անհրաժեշտության` «Ավանգարդ» թերթը նշում է. «Խորհրդային իշխանությունը, ոչ մի դեպքում և ոչ մի պայմանով, չէր կարող բավարարվել եղած վարչական բաժանումով, որի շնորհիվ ասենք, օրինակ, Ապարանի հացահատիկային գավառակը մեխանիկորեն միացվում էր Երևանի այգեգործական-տեխնիկական բույսերի կուլտուրայի շրջանի հետ, կամ Ղարաքիլիսայի հետ քիչ առնչություն ունեցող Համամլուի (այժմ` Սպիտակ) գավառակը, մեխանիկաբար ամրացվում է Լոռի-Փամբակին և այլն» ու եզրակացնում. «Պարզ է, որ նման վարչական բաժանումով պլանային տնտեսություն չի կարելի վարել և անհրաժեշտ էր կործանել վարչական գավառային բաժանման այդ հին շրջանները, կառուցել նոր շրջաններ, որոնք համապատասխանեին նրա պահանջներին»[36]:

Վարչական բարեփոխումները հավատ էին ներշնչում, որ ընդմիշտ կվերանան անհարմարություններն իշխանության տեղական մարմինների ամրապնդման, կառավարումը տեղերին ավելի մոտեցնելու, հանրապետական կենտրոնի և շրջանների, ինչպես նաև վերջիններիս միջև համակողմանի կապերի հաստատման հետ: Սակայն ընդամենը մեկ տարի պահանջվեց, որ կյանքը հաստատեր, որ վարչական փոփոխությունների տվյալ ուղին լավագույնը չէր, և պետք էր որոնել վարչատարածքային փոփոխության այլ ուղիներ:

Այդպիսին դառնալու էր նոր տնտեսական-վարչական բաժանումը: 1930 թ. հուլիսի 15-ին ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմը որոշում ընդունեց գավառների վերացման, գավառները նոր շրջանացման ենթարկելու և նոր տնտեսական-վարչական բաժանում սահմանելու մասին` վարչատարածքային միավորների երկաստիճան համակարգով` գյուղական խորհուրդ և շրջան[37]: Որոշումը[38] հաստատվեց ՀամԿ(բ)Կ 16-րդ համագումարի կողմից (1930 թ.): «Համագումարը ամբողջովին և լիովին հավանություն է տալիս Կենտկոմի այն որոշմանը, որով վերացվում է գավառը և ամրացվելու է շրջանը, որպես գյուղի սոցիալիստական շինարարության հիմնական օղակը, որը պետք է վճռաբար մոտեցնի կուսակցական, խորհրդային ապարատը գյուղին, կոլտնտեսություններին և մասսաներին»[39], _ ասված է ՀամԿ(բ)Կ 16-րդ համագումարի ընդունած բանաձևում: Համագումարը հանձնարարում է Կենտկոմին կիրառել գործնական այն միջոցները, որոնք կապված են գավառների վերացման և շրջանների ու մարզերի ամրապնդման հետ:

Կուսակցությունը շրջանացման նոր քաղաքականությամբ խնդիր ուներ կառավարումն ավելի մոտեցնել տեղերին, մյուս կողմից էլ` իշխանության տեղական մարմինները ամրապնդել[40]: ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի վերոնշյալ որոշման մեջ հենց այդպես էլ ասված է. «Գավառների վերացման ամբողջ աշխատանքի ընթացքում անհրաժեշտ է ելնել կուսակցական, խորհրդային, տնտեսական, կոոպերատիվ և արհմիութենական ապարատները մաքսիմալ չափով շրջանին և գյուղին մոտեցնելու հիմնական խնդրից»[41]:

Բանն այն է, որ պլանային և օպերատիվ ֆունկցիաների կենտրոնացումը գավառում ստեղծել էր այնպիսի դրություն, որ շրջանային մարմինները կարող էին գործել և անմիջականորեն միայն իրենց շրջանին վերաբերող հարցեր լուծել գավառական մարմինների ցուցումներով: Դրա պատճառով չէր կարող բավականաչափ զարգանալ շրջանային մարմինների ու դրանց հետ անմիջականորեն կապված գյուղխորհուրդների նախաձեռնողականությունը: Եթե այդ բոլորին ավելացնենք այն, որ շրջաններն ապահովված չէին բանիմաց ու որակյալ աշխատողներով, և լավագույն կադրերը կենտրոնացած էին գավառում, ապա պարզ կդառնա շրջանի թուլությունը և նրա անպատրաստ վիճակը` հաջող կերպով լուծելու գյուղի սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային հարցերը, որոնք դրված էին կուսակցական և խորհրդային մարմինների առաջ:

Այլ խոսքով` նոր վարչական բաժանման շնորհիվ կարող էին բավականաչափ զարգանալ շրջանային մարմինները ու դրանց հետ անմիջականորեն կապված գյուղխորհուրդները: Լուծվում էր մեկ այլ խնդիր ևս. բանիմաց և փորձառու կադրերը, որոնք հիմնականում կենտրոնացած էին գավառում, կտեղափոխվեին որակյալ կադրերով անապահով շրջաններ:

Հանրապետության նոր շրջանացումը էական նշանակություն պիտի ունենար նաև սպառողական կոոպերացիաների զարգացումը խթանելու տեսակետից: Խոսքն այն մասին է, որ նախկին վարչական կառուցվածքը սպառողական կոոպերացիաների աշխատանքների համար ստեղծում էր անհարմարություններ. մի կողմից` ապրանքների փոխադրության տևողությունը երկարացնում և ընդհատումներ էր մտցնում ապրանքամատակարարման գործում, իսկ մյուս կողմից` առաջացնում էր կոոպերացիայի ֆինանսական դրության լարվածություն և ազդում էր կազմակերպչական ու կուլտուրական աշխատանքի սպասարկման որակի վրա:

ՀամԿ(բ)Կ Կենտկոմի օրինակին հետևելով` ԽՍՀՄ Կենտգործկոմը ևս ընդունեց գավառները վերացնելու մասին որոշում[42]:

Հայաստանի Պետպլանը Ա. Գուլոյանի նախագահությամբ ստեղծեց հանձնաժողով՝ գավառների վերացման և նոր շրջանացման նախագիծ ստեղծելու նպատակով: Հանձնաժողովը, մշակելով Հայաստանի շրջանցման նոր բաժանման նախագիծը, անհրաժեշտ համարեց 1/3-ով կրճատել գոյություն ունեցող շրջանների թիվը` 31-ից հասցնելով մինչև 20-ի[43]:

Պետպլանի սահմանած նոր շրջանները, որ հաստատվեց Կենտրոնական վերստուգիչ հանձնաժողովին (ԿՎՀ) կից միջվարչական հանձնաժողովի կողմից, պետք է հիմք ծառայեր Հայաստանի նոր շրջանացումը վերջնականապես հաստատելու համար:

Ըստ վերոգրյալ նախագծի` Սևանի գավառի 6 շրջանների խոշորացումով ստեղծվելու էր երեք շրջան: Ախտայի և Ալափարսի շրջանները (ընդամենը 62 բնակավայր, 50 հազ. բնակչություն)[44] միավորվելու էին մեկ շրջանի մեջ (կենտրոնը` Ախտա)[45]: Նոր Բայազետի շրջանը կազմված էր լինելու գոյություն ունեցող շրջանից և լուծարման ենթակա Մարտունու շրջանի մի մասից (ընդամենը 36 բնակավայր, 46 հազ. բնակչություն)[46]: Բասարգեչարի շրջանը, իր հիմնական տարածքից բացի, կազմում ունենալու էր Կարմիր գյուղի շրջանի գյուղերը, ևս երկուսը` Մարտունու շրջանից[47] (ընդամենը 51 բնակավայր, 48 հազ. բնակչություն)[48]:

1930 թ. հուլիսի 28-ին ՀՍԽՀ Պետպլանի կողմից հրավիրված հանրապետական խորհրդակցությունը, որին մասնակցում էին բոլոր շրջգործկոմների, գավկոմների, կոմիսարիատների, կոոպերատիվների և արհմիութենական կազմակերպությունների պատասխանատու ներկայացուցիչներ, լսեց ու քննարկեց շրջանացման հանձնաժողովի նախագահ Ա. Գուլոյանի զեկուցումը «Գավառների վերացման և ՀՍԽՀ նոր վարչական բաժանման» հարցի մասին: Նա նշեց, որ Հայաստանի պայմաններում հնարավոր չէ նոր բաժանման դեպքում դարձյալ պահպանել 31 շրջանների գոյությունը: Հանձնաժողովի կազմած նախագծով առաջարկվում էր ստեղծել 24 շրջան: Ներկայացնելով հանձնաժողովի մոտեցումները` Ա. Գուլոյանը բացատրում է, որ «Նախքան այս նախագիծը, որի մասին պիտի զեկուցեմ ձեզ, նախատեսել էինք Հայաստանում ունենալ 20 շրջան: Հետագա ուղղումներից հետո ավելի ճիշտ և նպատակահարմար համարեցինք միացված որոշ շրջաններն անջատել, որի հետևանքով ստացանք 24 շրջան: Վերականգնեցինք Սիսիանը, Մոլլա-Գյոկչան, Թալինը և Վեդին, որպես ինքնուրույն շրջաններ»[49]: Զեկուցողը նշում է, որ ընկերներից ոմանք դեմ են արտահայտվում Մարտունու շրջանի վերացմանը, գտնում են, որ հարկավոր է թողնել այն որպես ինքնուրույն շրջան և չծանրաբեռնել առանց այդ էլ դժվար ղեկավարվող Բասարգեչարի շրջանը[50]: Առաջ անցնելով նշենք, որ Մարտունիի շրջանը չվերացվեց:

Պետպլանի նախագահ Ա. Գուլոյանը վարչական այս բարեփոխումը կարևորում է նաև շրջանները որակյալ կադրերով համալրելու և նրանց տեղական բյուջեն լրացուցիչ դրամական հոսքերով ապահովելու հանգամանքով: Նա փաստեր է բերել նաև այդ մասին` նշելով, որ եթե մինչև այժմ գավառական ապարատում զբաղված էին 530 հոգի, որոնք ստանում էին 44.777 ռ., ապա այժմ կուսակցության որոշմամբ նրանց 90 %-ը մշտական աշխատանքի է ուղարկվում շրջաններ ու գյուղեր` իր հետ շրջան մտցնելով նաև բավականաչափ դրամական միջոցներ: Այնուհետև նա բացատրում է, որ նախատեսվում է գյուղական խորհուրդների 60 %-ին տալ ինքնուրույն բյուջե ունենալու իրավունք[51]: Խորհրդակցությունն ընդունեց 18 կետից բաղկացած որոշում: Նշենք թեմայի հետ առնչվող դրանցից 3-ը. ա) հավանություն տալ պետպլանի նախագծին, բ) գտնել աննպատակահարմար Մարտունու շրջանի պահպանումը որպես առանձին շրջան, գ) Կարմիր գյուղի շրջանի 4 գյուղերը և Չիբուխլուն ու Սեմյոնովկան[52] տալ Դիլիջանի շրջանին[53]:

Հանձնաժողովի ուսումնասիրության արդյունքների հիման վրա՝ վերացնել Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետության գավառները և սահմանել նոր բաժանում` վարչական տերիտորիալ միավորների երկաստիճան համակարգով` գյուղական խորհուրդ ու շրջան: Գավառների գործառույթները փոխանցվում էին շրջաններին: Շրջանն այն հանգույցն էր, որտեղ պետք է կենսագործվեին կուսակցության և խորհրդային իշխանության որոշումները:

Ըստ վերոգրյալ որոշման` գավառները վերացնելու ընթացքում, որպես կանոն, արգելվում էր գոյություն ունեցող շրջանների և գյուղական խորհուրդների կողմից ամբողջացված վարչատարածքային ստորին միավորների սահմաններն ընդարձակել կամ կրճատել[54]:

ՀՍԽՀ Կենտգործկոմի նախագահությանը կից կազմվեց հատուկ հանձնաժողով` Ամատունու գլխավորությամբ, գավառների վերացման աշխատանքները ղեկավարելու համար[55]:

1930 թ. սեպտեմբերի 9-ին, ելնելով ԽՍՀՄ Կենտգործկոմի 1930 թ. հուլիսի 23-ի ու Անդրկովկասյան Կենտգործկոմի 1930 թ. հուլիսի 28-ի որոշումներից և ի լրումն ՀՍԽՀ Կենտգործկոմի 1930 թ. օգոստոսի 5-ի որոշման, ՀՍԽՀ Կենտգործկոմի նախագահությունն ընդունեց Հայաստանի գավառները վերացնելու և նոր շրջաններ կազմակերպելու հիմնական սկզբունքների մասին որոշում. ա) վերացնել հետևյալ շրջանները` Ղզըլղոչի, Համամլուի, Կարմիր գյուղի, Հաջի-Խալիլի, Ալափարսի և Հրազդանի, բ) անհրաժեշտ համարել կազմակերպել Դիլիջանի նոր շրջան:

ՀՍԽՀ Կենտգործկոմի 1930 թ. սեպտեմբերի 9-ի որոշմամբ, ըստ բնակչության թվաքանակի, շրջանների համար սահմանվեց երեք աստիճանակարգ: Առաջին աստիճանակարգի մեջ դասվում էին մինչև 20 հազար բնակչություն և շրջգործկոմի 29 աշխատող ունեցող շրջանները: Երկրորդի մեջ` 20 հազարից մինչև 40 հազար բնակչություն և շրջգործկոմի 38 աշխատող ունեցող շրջանները, իսկ երրորդ աստիճանակարգի պահանջները բավարարելու համար շրջանը պետք է ունենար 40 հազարից ավելի բնակչություն և շրջգործկոմի 38 աշխատակիցներ[56]:

Հայաստանում ստեղծվեց 25 շրջան, որոնք ուղղակի ենթարկվում էին հանրապետության ղեկավար կենտրոնին[57]:

Սևանի գավառը բաժանվեց 4 ինքնուրույն շրջանի` Ախտայի – տարածքը՝ 1228 քառ. կմ (կենտրոնը՝ Ներքին Ախտա), Բասարգեչարի – տարածքը` 1201 քառ. կմ (կենտրոնը` Բասարգեչար), Նոր Բայազետի – տարածքը` 620 քառ. կմ (կենտրոնը` Նոր Բայազետ) և Մարտունիի – տարածքը` 1120 քառ. կմ (կենտրոնը` Մարտունի)[58]:

Ախտայի շրջանը կազմավորվել է նախկին Ռնդամալի շրջանից (բացի Դիլիջանի շրջանին անցած Չիբուխլու և Սեմյոնովկա գյուղերից) և Ալափարսի շրջանի մեծ մասից:

Բասարգեչարի շրջանը հիմնվել է իր նախկին տարածքի վրա:

Մարտունու շրջանը ստեղծվել է իր նախկին տարածքի վրա:

Նոր Բայազետի շրջանը կազմավորվել է իր նախկին տարածքի վրա:

- 1, 2, 3, 4 աղյուսակների տեսքով ներկայացնում ենք վիճակագրական տվյալներ վերոգրյալ շրջանների վերաբերյալ՝ ըստ նոր շրջանային բաժանումների[59]:

[60]*

Աղյուսակ 1

Ախտայի շրջան^60

Աղյուսակ 2[61]

Բասարգեչարի շրջան^61

Աղյուսակ 3[62]

Աղյուսակ 4[63]

Մարտունիի շրջան^62

Աղյուսակների վիճակագրական տվյալներից հետևում է, որ Մարտունու և Նոր Բայազետի շրջանները դասվել են երկրորդ աստիճանակարգի, իսկ Ախտայինը և Բասարգեչարինը` երրորդ աստիճանակարգի շրջանների ցանկում:

Նկատենք, որ վարչական բարեփոխումների հետ կապված` առաջացան բազում նոր խնդիրներ, որոնք պահանջում էին շուտափույթ լուծումներ:

Իրենց լուծմանն էին սպասում նաև նախորդ տարիներից կուտակված խնդիրները: Հաղորդակցության գծով կարևոր նշանակություն ուներ ճանապարհաշինության ծավալումը` նոր ճանապարհների շահագործումը, եղածների բարեկարգումը: Բավական է նշել, որ առաջին հնգամյակի տարիներին Հայաստանի ճանապարհային շինարարության վրա նախատեսվել էր ծախսել 32.540 հազ. ռուբլի, որից 1.800.000 ռ. տեղական նշանակություն ունեցող ճանապարհների վրա[64]: Նախատեսվում էր արագացնել Նոր Բայազետ–Բասարգեչար խճուղու կառուցումը, որը հնարավորություն կտար ավտոմոբիլային կանոնավոր հաղորդակցություն հաստատել Նոր Բայազետի վրայով Երևանի հետ: Այս ճանապարհի շինարարության հետ միաժամանակ ծրագրվում էր զարկ տալ նավագնացությանը Սևանա լճի վրա` որպես հաղորդակցության լավագույն ու ամենաէժան միջոցներից մեկի:

Նախատեսվում էր կանոնավորել շրջանների ներսում միջգյուղական ճանապարհները ու դրանց հատկացնել հաղորդակցության այնպիսի փոխադրամիջոցներ, ինչպես կառքը, ավտոմոբիլը և այլն[65]:

Խնդիր էր դրվում Նոր Բայազետի վրայով հեռախոսային կապ հաստատել Բասարգեչարի և Երևանի միջև: Ընթացքում նոր հեռախոսակապուղիներ անցկացնել շրջկենտրոնների, նաև վերջիններիս ու  գյուղական խոշոր բնակավայրերի միջև[66]:

1930 թ. վերջերից հանրապետության վերադաս մարմիններում ծավալվեցին աշխատանքներ` նշված խնդիրները գործնական հողի վրա դնելու ուղղությամբ:

Այսպիսով, ամբողջ շարադրանքից կարելի է հանգել երկու առանցքային հետևության. ա) վարչական բարեփոխումների իրականացմամբ խորհրդային իշխանությունները խնդիր ունեին դրանք ծառայեցնել պետության ամրապնդմանը, երկրի բարեկեցությանն ու համակողմանի զարգացմանը, բ) սոցիալիստական արտադրաեղանակի անկենսունակությունը միտումնավոր կապել նաև վարչատարածքային անհարմարությունների հետ:

УЕЗД НОВОГО БАЯЗЕТА В АДМИНИСТРАТИВНО - ТЕРРИТОРИАЛЬНОМ ДЕЛЕНИИ СОВЕТСКОЙ АРМЕНИИ

(1920–1930 гг.)

ГАМЛЕТ АРУТЮНЯН

Резюме

После советизации территория Армении несколько раз была подвергнута как общему, так и частичному административно - территориальному делению, в основе которого лежали экономические и политические мотивы. Особенности природно - климатических условий Армении в экономическом аспекте, разнообразие экономической деятельности, распределение рабочей силы и трудовых ресурсов, неудобства экономических связей внутри областей, послужили толчком для создания новых административно - территориальных единиц, что было обусловлено необходимостью централизовать управление страной. В так называемом административно-территориальном параде изменений вращался и уезд Нового Баязета.

NEW BAYAZET PROVINCE IN ADMINISTRATIVE – TERRITORIAL DIVISIONS OF SOVIET ARMENIA

(1920–1930)

HAMLET HARUTYUNYAN

Summary

After the Sovietization the Armenian territory was split into both general and partial administrative - territorial divisions for several times based upon economic and political incentives. Specific climatic conditions of Armenia in terms of economy, diversity of economic activity, distribution of workforce and labor resources, inconveniences in economic ties of internal regions stimulated new administrative divisions which were conditioned by the necessity of centralizing the country government. New Bayazet province was also in the parade of so-called administrative – territorial changes.

Заметки

[←1]

Տե՛ս Հ. Հարությունյան. Նոր Բայազետի գավառը 1914–1920 թթ., Երևան, 2012, էջ 30:

[←2]

Տե՛ս Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև` ՀԱԱ), ֆ. 203, ց. 1, գ. 57, թթ. 16–17: 1919 թ. ՀՀ վարչատարածքային կառուցվածքին վերաբերող մեզ հայտնի փաստաթղթերում, հասկանալի պատճառով, 10 գավառի փոխարեն նշված են 8-ը, չկան Նախիջևանի և Շարուրի գավառները (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 203, ց. 4, գ. 13, թթ. 10, 12–13):

[←3]

1919 թ. սեպտեմբերի 16-ին պառլամենտի կողմից ընդունվեց օրենք՝ Դիլիջան քաղաքը Դիլիջանի գավառի և գավառական ինքնավարության կենտրոն ճանաչելու մասին (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 203, ց. 1, գ. 57, թ. 49):

[←4]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 203, ց. 1, գ. 57, թ. 49, Հ. Հարությունյան. նշվ. աշխ., էջ 31:

[←5]

Քյանքյանն ուներ 4 գյուղական հասարակություն, 14 գյուղ՝ 13225 բնակչությամբ, որից 7600-ը բնիկներ, իսկ 5625-ը` գաղթականներ (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 203, ց. 4, գ. 4, թ. 9):

[←6]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 203, ց. 1, գ. 119, թ. 137:

[←7]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←8]

Հեղկոմները ժամանակավոր ստորադասական կարգով նշանակովի իշխանության մարմիններ էին (տե՛ս ՀՍԽՀ դեկրետների և հրամանների ժողովածու, պր. 2, Էջմիածին, 1921, էջ 76–82):

[←9]

Վ. Ղազախեցյան. Հայաստանը 1920–1940 թթ., Երևան, 2006, էջ 228:

[←10]

Տե՛ս ՀՍԽՀ դեկրետների և հրամանների ժողովածու, պր. 2, էջ 83–84:

[←11]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 22. VII. 1921:

[←12]

Տե՛ս ՀՍԽՀ դեկրետների և հրամանների ժողովածու, պր. 2, էջ 39–40:

[←13]

Տե՛ս Ցուցակ Խորհրդային Հայաստանի բնակավայրերի, Երևան, 1923, էջ 4–83, «Խորհրդային Հայաստան», 8. IV. 1922:

[←14]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 8, գ. 13, թ. 51:

[←15]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 586, ց. 1, գ. 38, թ. 5:

[←16]

Տե՛ս ՀԱԱ, գ. 62, թթ. 1–19: Մեկ դեսյատինը հավասար է 240 մ^2 սաժենի կամ 1.0925 մ^2:

[←17]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 123, ց. 5, գ. 16, թ. 38: Մեկ վերստը հավասար է 500 սաժենի (108 մ): Մեկ սաժենը հավասար է երեք արշինի ( 2,16մ ): Մեկ արշինը հավասար է 16 վերշոկի (72 սմ), իսկ մեկ վերշոկը` 4,5 սմ-ի (տե՛ս Հ. Հարությունյան. նշվ. աշխ., էջ 8):

[←18]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 123, ց. 5, գ. 323, թ. 7:

[←19]

Տե՛ս ՍՄԿՊ-ն բանաձևերում ու որոշումներում, 2-րդ մաս, Երևան, 1955, էջ 778:

[←20]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 778, «Խորհրդային Հայաստան», 19. VIII. 1928:

[←21]

Տե՛ս «Ավանգարդ», 17. IX. 1929:

[←22]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1929:

[←23]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 19. VIII. 1928:

[←24]

Նույն տեղում:

[←25]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 17. VII. 1929:

[←26]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1929:

[←27]

Տե՛ս «Ավանգարդ», 17. IX. 1929:

[←28]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 31. VII. 1929:

[←29]

Հանրապետության բնակավայրերի անվանափոխման հանձնաժողովի 1935 թ. մարտի 1-ի շրջաբերականով Ելենովկան անվանակոչվեց Սևան (տե՛ս Հայկական ՍՍՀ վարչա-տերիտորիալ բաժանումը, Երևան, 1971, էջ 115):

[←30]

1930 թ. ապրիլի 23-ին կառավարությունը որոշում է. գավկենտրոնը Ելենովկա տեղափոխելու համար այստեղ կառուցել հետևյալ շենքերը, այն է՝ գավգործկոմի շենք – 100 հազ. ռ. սահմաններում, բնակելի շենքեր երկու հատ – 100 հազ. ռ. սահմաններում, բաղնիք – 75 հազ. ռ. սահմաններում, հյուրանոց– 100 հազ. ռ. սահմաններում, ընդամենը 375 հազ. ռ. չափով (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 586, ց. 1, գ. 186, թ. 2):

[←31]

Տե՛ս «Ավանգարդ», 17. IX. 1929, □Խորհրդային Հայաստան□, 6. VIII. 1929:

[←32]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ. 56, թթ. 47–60, «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1929, □Ավանգարդ□, 17. IX. 1929:

[←33]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ. 56, թթ. 47–49, «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1929:

[←34]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ. 56, թթ. 34–38, 47–49, «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1929, □Ավանգարդ□, 17. IX. 1929:

[←35]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←36]

Տե՛ս «Ավանգարդ», 17. IX. 1929:

[←37]

Երկրի կառավարումը մինչ այդ հենվում էր ԽՍՀՄ վարչատնտեսական եռաստիճան բաժանման սկզբունքի վրա, այն է՝ գյուղ, շրջան, գավառ (օկրուգ) (տե՛ս Վ. Ղազախեցյան. նշվ. աշխ., էջ 383):

[←38]

Տե՛ս ՍՄԿՊ-ն բանաձևերում ու որոշումներում, 3-րդ մաս, Երևան, 1955, էջ 23–24, □Խորհրդային Հայաստան□, 17. VII. 1930:

[←39]

Տե՛ս ՍՄԿՊ-ն բանաձևերում ու որոշումներում, 3-րդ մաս, էջ 23–24, «Ավանգարդ», 11. VII. 1930:

[←40]

Տե՛ս Վ. Ղազախեցյան. նշվ. աշխ.,, էջ 383:

[←41]

Տե՛ս ՍՄԿՊ-ն բանաձևերում ու որոշումներում, 3-րդ մաս, էջ 23–24, «Ավանգարդ», 11. VII. 1930, 17. VII. 1930:

[←42]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 27. IX. 1930:

[←43]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 19. VII. 1930:

[←44]

Այլ կարգի տվյալներ են պարունակում պաշտոնական մի ուրիշ փաստաթղթում՝ 45 բնակավայր, 42641 բնակիչ (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 4, գ. 3, թ. 14):

[←45]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 19. VII. 1930, 20. VII. 1930:

[←46]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 19. VII. 1930, 20. VII. 1930: Այլ աղբյուրում՝ 31 բնակավայր, 51862 բնակիչ (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 4, գ. 3, թ. 14):

[←47]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 4, գ. 3, թթ. 14–16, □Խորհրդային Հայաստան□, 19. VII. 1930, 20. VII. 1930:

[←48]

Այլ աղբյուրում՝ 47 գյուղ, 37707 բնակիչ (տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 4, գ. 3, թ. 14):

[←49]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 5. VIII. 1930, 7. VIII. 1930:

[←50]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 5. VIII. 1930:

[←51]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 21. IX. 1930:

[←52]

Բանն այն էր, որ նոր շրջանացման նախագծով Չիբուխլուն և Սեմյոնովկան կցվել էին Ներքին Ախտայի շրջանին, որով այդ գյուղերը տվյալ վայրից հեռու էին 33–35 կմ, իսկ Դիլիջանից` 18 կմ: Կային այլ անհարմարություններ ևս. դրանց վարելահողերը պատկանում էին Սևանի գավառին, արոտավայրերը` Լոռի-Փամբակին, գյուղխորհուրդները` Սևանին, իսկ սպառկոոպը` Դիլիջանին (տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 7. VIII. 1930):

[←53]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 5. VIII. 1930:

[←54]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1930, 7. VIII. 1930:

[←55]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 6. VIII. 1930:

[←56]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 16. IX. 1930, 21. IX. 1930:

[←57]

Տե՛ս ՀՍԽՀ օրենքների և կարգադրությունների ժողովածու, Երևան, 1930, էջ 365–366, «Խորհրդային Հայաստան», 21. IX. 1930:

[←58]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 3, գ. 208, թթ. 10–13, 38, 42, «Խորհրդային Հայաստան», 27. IX. 1930, Հայկական ՍՍՀ վարչա-տերիտորիալ բաժանումը, էջ 51, 56, 65, 79:

[←59]

Տե՛ս ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ, Երևան, 1936, էջ 14–15, 25–26, 48, 53:

[←60]

Տե՛ս ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ, էջ 14–15, http://gegharkunik.gov.am/, http://kotayk.gov.am

[←61]

Տե՛ս ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ, էջ 25–26, http://gegharkunik.gov.am

[←62]

Տե՛ս ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ, էջ 48, http://gegharkunik.gov.am

[←63]

Տե՛ս ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ, էջ 53, http://gegharkunik.gov.am.

[←64]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 29. VIII. 1930:

[←65]

Տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 8. VIII. 1930:

[←66]

Տե՛ս նույն տեղում: