«ԴՐՈՇԱԿ» ԹԵՐԹԻ ԳՐԱԿԱՆ ԲԱԺԻՆԸ

(1899 – 1908 թթ.)

ԱՐՈՒՍՅԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ

Հայտնի է, որ գրականությունը ծնվում և սնվում է ազգերի պատմությունից ու իր զարգացման ընթացքում դառնում է ժողովրդի ապրած կյանքի արտացոլանքը, ներաշխարհի անտես փոփոխությունների արձագանքը[1]: Իսկ ինչպիսի՞ն էր XIX դարավերջին ժողովրդական կյանքի պատկերը, որից պիտի սնվեր հայ գրականությունը: Աբդուլ Համիդի տխրահռչակ իշխանության տարիներին Արևմտյան Հայաստանում տեղի են ունենում պատմաքաղաքական դրամայի ամենատխուր դրվագները: 1894–1896 թթ. ջարդերին ուղղակիորեն հաջորդում են քաղաքական ելույթներն ու ցույցերը` որպես առաջին դրսևորումները ցասման, ընդվզումի: Ազատագրական պայքարի պոռթկումը ստեղծված իրավիճակի բնական ընթացքն էր, երևույթի օբյեկտիվ դրսևորումը: Եթե «ազատությունը մարդու ընդաբույս բնազդումն է»[2], ուրեմն անհրաժեշտություն է բողոքն ու ընդվզումը բռնության դեմ: Խնդիրը միայն այդ անհրաժեշտությունը գործողության մեջ դնելն է: Գրականագետ Ս. Սարինյանը նշում է, որ ազատությունը վերուստ շնորհվող պարգև չէ, այլ պայքարի ու մաքառման դաժան ասպարեզ[3]: Իսկ Րաֆֆին ժամանակ առաջ հստակ պատկերացում ուներ ազատագրական պայքարում հաջողության հասնելու ուղիների մասին. «…պետք է սկսել մի հիմնավոր գործ, և փոխանակ ցրվելու, մասնավորեցնելու ուժերը, հավաքել, կենտրոնացնել նրանց մի ամբողջության մեջ և խմբովին գործել»[4]:

Այդ մտքի հրամայականով էլ պայմանավորվեց Հայ հեղափոխական դաշնակցության գործունեությունը, որն իր քաղաքական-գաղափարական քարոզչությունն իրականացնելու նպատակով կարևորեց կուսակցության օրգան «Դրոշակ»[5] պաշտոնաթերթի դերը: Մ. Վարանդյանը վկայում է, որ դաշնակցության պարագլուխներից Ք. Միքայելյանի ջերմեռանդ գործունեության շնորհիվ բեղմնավոր եղավ «Դրոշակի» ժնևյան շրջանը (1898–1904 թթ.): Կարճ ժամանակում նա պատշաճ բարձրության վրա դրեց այն` իր շուրջը համախմբելով «հրապարակագիրներու և գրողներու հույլ մը (Է. Ակնունի, Ավ. Ահարոնյան, Ավ. Իսահակյան, Սիամանթո – Ա. Ա.)»: Ք. Միքայելյանը քաջ գիտակցում էր, որ գեղարվեստական խոսքի, գրական նյութի առկայությունը թերթում կապահովեր գաղափարական պաթոսը, որը ոչ միայն կնպաստեր թերթի տարածմանը, այլև իսկապես կհուզեր ընթերցողին. «Հարկ էր միանգամայն ուժեղացնել կուսակցության պաշտոնաթերթը, ուժ տալ հեղափոխական գրականության և խտացնել գաղափարային շարքերը թե՛ արևմտահայ գաղութներու և թե՛ ուսանող երիտասարդության մեջ»[6]: Ավ. Ահարոնյանը ևս փաստում է, որ Ժնևում Քրիստափորի մտահոգության առարկան «Դրոշակն» էր[7]: Հայրենասեր մտավորականը հոգատար վերաբերմունք ուներ հատկապես նոր երիտասարդ ուժերի նկատմամբ: Ինքն էլ հաճախ ներշնչել է, ուղղորդել նրանց, ստեղծագործական լիցքեր հաղորդել: Իր ուսուցչի մասին Ահարոնյանը հիացմունքով է խոսում և հպարտանում, որ «Թերթոն» գրական բաժնի պատասխանատվությունը Քրիստափորը հանձնել է իրեն[8]: Նրա թելադրանքով էլ գրում է «Ազատության ճանապարհին» (տպագրվում է 1899–1905 թթ., Ժնևում՝ Ղարիբ ծածկանվամբ) պատմվածաշարը, որը ժամանակի ողբերգական դեպքերի ուղղակի վերապատմումն է: Երկրում ծավալվող ֆիդայական պայքարը և՛ ներշնչման աղբյուր էր, և՛ հսկայական նյութ ստեղծագործ մտքի համար, բայց, ցավոք, այն չկարողացավ ջնջել ողբերգականության կնիքը: Դրանից չձերբազատվեց և Ահարոնյանը, չնայած որ ամբողջովին համակված էր ազատագրական պայքարի գաղափարով: Նա արդեն առաջին` «Խայը», պատմվածքում ստեղծում է վրիժառու հայի կերպարը, ով հաստատապես գիտակցում էր, թե ինչու է զենք վերցրել ու կռվի ելել: Խայը հավատացած էր, որ մարդն ինքն է որոշում իր ճակատագիրը: Նա անզեն հաղթել էր ոտքից գլուխ զինված քրդին, որովհետև հավատացել էր իրեն, ոչ թե պարտադրվող ճակատագրին. «…ու ինքը, որ զոհ ըլլալու կոչված էր, կ’լլա իր իսկ ճակատագրին տերը»[9]: Ինչպես տեսնում ենք, ուրվագծվում է մի գաղափար, որն արդեն իսկ համոզմունք էր դարձել լեռներում ծվարած արիասիրտ քաջազունների՝ ֆիդայիների համար: Այդպես էլ պատմվածաշարի հերոսները` այր թե կին, ծեր թե երիտասարդ, մանուկ թե պատանի, մեկը մյուսի հետևից, ցասումից ու վրեժից մոլեգնած, հրացանն ուսներն էին գցում, սարերը ելնում` հայրենի տունն ու ընտանիքը պաշտպանելու: Իրար հաջորդող պատմությունները զարհուրանքի սարսափելի տեսարաններ են, արյունոտ պատկերներ, վախի ու դավաճանության ոճիրներ, սխրանքների ու նահատակության սրտահույզ նկարագրություններ («Պատիվը», «Էլ մի՛ աղոթիր», «Մայրը», «Արյունոտ թթխմոր», «Ջավոն», «Աշուղը», «Տիրացու Գրիգորը» և այլն): Վկայակոչելով ֆիդայական պայքարի հերոսներին՝ Ահարոնյանը հաճախ պատմվածքներն ընծայագրում է այսպես. «Ուխտավորը»` Պետոյի ու իր խմբի հիշատակին, «Վազրիկ»` Դումանին, «Օտար հորիզոնի տակ»` անզուգական Քրիստափորին, «Հազրեն»` «Սարերի ասլան» Անդրանիկին: Ավա՜ղ, նրա հերոսները նահատակներ էին: Ու քանի որ սեփական գոյությունը լեռնեցու հարուստ կենսափորձի իմաստությամբ պահող ժողովուրդը չուներ առաջնորդ, նրա ընդվզումն էլ տարերային էր, հաճախ ողբերգական ավարտով, որին հետևում էր համակերպության ախտը: Նկատելի է, որ գրողը «…խիստ սուր է զգում «զուլումի» անտերունչ զոհերի ցավը և անընդհատ յուր կսկիծը, յուր վերաբերմունքն արտահայտում»[10], և, թերևս, այդ պատճառով էլ տարվում է նատուրալիստական նկարագրություններով, որոնք խորացնում են վշտի զգացողությունը, հաճախ հեռացնում «գեղարվեստական իդեայից»[11]: Բայց և չմոռանանք, որ «Ազատության ճանապարհին» շարքը, այնուամենայնիվ, պատմվածքի ժանրում նորություն էր թե՛ թեմատիկայով, թե՛ գաղափարական ու գեղարվեստական առանձնահատկություններով[12]:

Կարծում ենք, ֆիդայական պայքարի պատմությունը որքան վիպական, նույնքան էլ բանաստեղծական է: Այդ իմաստով ինքնաբուխ էր և անմիջական Ավ. Իսահակյանի «Հայդուկի երգերից» շարքը, որը Հայ-գուսան ծածկանվամբ տպագրվում է 1900–1904 թթ. «Դրոշակում»: Գրականագետ Ս. Արզումանյանը նշում է, որ բանաստեղծի հետաքրքրությունը ֆիդայական պայքարի հանդեպ եղել է տևական և խորը[13], և բնական է, որ Իսահակյանն էլ դառնար հայդուկային պայքարի երգիչը: Շարքի բանաստեղծություններն ամբողջությամբ ներկայացնում են հայդուկին ու նրա կյանքը: Մի դեպքում դրանք հայրենիքի հանդեպ սիրով ու կարոտով լցված հայդուկի խոհերն ու հույզերն են («Հազար բարով…», «Ինձ տեղ տվեք…», «Սուրբ հայրենիքս…»), մյուս դեպքում դրամատիզմով հագեցած դրվագներ են ֆիդայական ազատամարտի հերոսական պատմությունից («Երբ ես մեծցա…», «Սալնո ձորերում…», «Վեհ ազատության…», «Ճամփես արունի հետք թողեր, կերթա…»): Հայրենիքի չքնաղ պատկերի` բարձրաբերձ լեռների ու կանաչազարդ ձորակների գեղեցկությանը բանաստեղծը հակադրում է անկատար իրականությունը, որտեղ մահվան են դատապարտված մարդկային վեհ զգացմունքները: Հայրենիքի ծայրահեղ ծանր վիճակը և անորոշ քաղաքական բախտը հոռետեսության են մղում Իսահակյանին, ցավի ու ափսոսանքի շեշտեր հաղորդում բանաստեղծի խոհերին, բայց հայրենիքի հանդեպ անսահման սերը ստիպում էր նրան երբեք չհրաժարվել իր երազներից: Ինչպես` «Հայդուկը հոգում երազ է տեսնում //Հայրենի աշխարհն ազա՛տ, ապահո՛վ…»[14]: Իսահակյանը փափագում էր, որ իր ժողովուրդն էլ հնագույն քաղաքակիրթ ժողովուրդներին հավասարի իրավունքով գնար մարդկության մեծ ճանապարհով, միայն թե նրան համախմբող, ոգեշնչող ուժ էր հարկավոր: Բանաստեղծի համոզմամբ հուսակոտոր ժողովրդին ապրելու տենչ ու կամք կարող էին պարգևել միայն հերոսները` «հրեղեն գործողները», ովքեր մարդկային առաքինություններով օժտված անհատներ էին, գաղափարի զինվորներ: Այդպիսիք էին նահատակված հերոս-ֆիդայիները, որոնց նկատմամբ սիրո և ակնածանքի վառ օրինակներ են «Գուրգենի անմահ հիշատակին», «Ավետիք Մալոյանի հիշատակին», «Սերոբի հիշատակին» ներբողյանները: Հերոսների գործի և նրանց կերպարի վերհուշով կարծես բանաստեղծը լցնում էր ունայնությունը, միաժամանակ ապրելու ու պայքարելու հույսեր արթնացնում: Նորօրյա հերոսները ներշնչանքի աղբյուր էին հանդիսանում ոչ միայն Իսահակյանի, այլև տակավին երիտասարդ Սիամանթոյի (Ատոմ Յարճանյան) համար: Մեջբերենք Ս. Սարինյանի բնորոշումը, որ «…բանաստեղծությունը, ինչպես և վեպը, պետք է համապատասխանի ժողովրդի գաղափարներին ու զգացմունքներին և կառուցված լինի այնպես, որ պահպանի նաև ներդաշնակությունը, կենդանությունը, տիպերը և հետաքրքրականությունը»[15]: Նշված առանձնահատկություններից ելնելով` ասենք, որ Սիամանթոյի «Հայորդիներ» շարքն (1903–1905 թթ., Ժնև) իր ինքնատիպությամբ առանձնահատուկ հմայք հաղորդեց «Դրոշակի» գրական էջին: Բանաստեղծն ստեղծում է մտահղացման, ձևի, բովանդակության ու գաղափարի ներդաշնակությամբ կատարյալ հյուսվածք: Որքան նոր ու փոթորկուն էր բանաստեղծի քնարը, նույնքան հզոր ու հուժկու էին նրա հերոսները: Ինչպես Վարուժանն է նկատում՝ «Հին դյուցազները աշխարհակալներ էին կամ ասպետներ, նորերը` Յարճանյանի հերոսները, հեղափոխականներ են կամ առաքյալներ»[16]: Նրանք կրում էին Վրեժի, Ատելության, Ոճիրների, Մահի ու Սարսափի, Ազատության, Եղբայրության, Պայքարի ու Հաղթանակի մարմնացյալ գաղափարները և պատրաստ էին սրով կյանքի կոչել դրանք: Խոհերի ու հույզերի հզոր պոռթկումներ են «Փառք ահաբեկիչներուն», «Դարերու վրեժը», «Թիարաններուն խորերեն», «Կախաղաններու կատարեն» քերթվածները: Սիամանթոն «Ոսկեղեն դարագլուխ» է անվանում շղթաները փշրտելու ժամանակը («Կովկաս»), քաջալերում, պայքարի է կոչում անգամ «մահվան արգանդեն» ծնված որբերին («Որբերու ճակատագրեն»)` վաղվան Հայորդիներին, հանուն «Կյանքին համար, յոյսին համար, արգասաբեր հողին և մայրական Հայաստանին համար»[17]: Նրա Հայորդիները, անկասկած, ազգային-ազատագրական պայքարի բարձր գիտակցությունն ունեին՝ համոզված, որ «Միայն գաղափարն է, որ ո՛չ մահ ունի, ո՛չ դատավոր, ո՛չ գերեզման…»[18]: Սիամանթոյին զարմանալիորեն հաջողվել է բանականն ու զգացականը հաշտեցնել, ուղղորդել դեպի ճշմարիտ գաղափարը: Նրա քերթվածների լավատեսական հզոր շեշտերը իսկապես որ համատարած ողբից վհատ ընթերցողին ցնծության պահեր էին պարգևում, փարատում հուսահատության ու լքումի մղձավանջը:

Որպես պաշտոնաթերթ՝ «Դրոշակի» գրական էջը չէր կարող սահմանափակվել միայն ճանաչված գրողների ստեղծագործությունների հրատարակմամբ: Դրականորեն այն բազմաժանր էր և բազմաբովանդակ` զանազան քննարկումներ, քաղաքական, սոցիալական բնույթի վերլուծություններ, տեսություններ, ինչպես նաև ճանաչված դաշնակցական որոշ գործիչներ հանդես են եկել գրական տարբեր ժանրերում: Անդրադառնանք դրանցից մի քանիսին: 1902–1907 թթ. թերթի էջերում տպագրվում են Արամ Չարըգի (Չարըգճյան)[19] ստեղծագործություններից` Վտարանդի ծածկանվամբ: Կարող ենք ասել, որ դրանք զգալիորեն առնչակից էին Սիամանթոյի վերոհիշյալ բանաստեղծություններին թե՛ թեմատիկ-գաղափարական և թե՛ գեղարվեստական համակարգի առանձնահատկություններով: Վտարանդի բանաստեղծը ևս շատերի նման ընդվզում է Տիրոջ դեմ` փնտրելով Ազատության, Իրավունքի և Սիրո երրորդությունը: Սուգի, Արյունի ու Չարչարանքի գիշերներից հետո հոգեվարքի լլկումներից ուժասպառ` կառչում է Ատելությունից և ձայնում Կոչնակներուն` ասելով. «Անոնք վաղորդայնի մեր ազատության Ատրուշանին անբասիր Քուրմերը պիտի դառնան Բովանդակ Ապառնիներու համար»[20]: Կարծում ենք այս միտքն ամբողջական պատկերացում է տալիս Արամ Չարըգի գեղագիտական իդեալի մասին: Նա փորձում է հեթանոսական փառավոր անցյալի փիլիսոփայական վերացարկումներում («Բողոք», «Հերոսները», «Ատելությունը», «Կոչնակները») բացահայտել ժամանակի ոգին, արտահայտել հանրությանը համակած տրամադրությունները, ուրվագծել հայրենիքի փրկության ուղիները: Ժողովրդական բանարվեստին բնորոշ էպիկական շնչի ստեղծագործություն է «Վիդոշի բազեն» (հատված նույնանուն պոեմից), որը գրվել է Քրիստափորի և Էդուարդի՝ մահվան տարելիցի առթիվ: Նախորդի տրամաբանական շարունակությունն է «Դաշնակցության» բանաստեղծությունը, որտեղ հեղինակն ակնհայտորեն իր հիացումն ու համակրանքն է հայտնում կուսակցության հանդեպ` այն համարելով` «Վէմ հայրենի ազատութեան Խորանին»[21]: «Ձեզի է, որ կդիմեմ»,– գրում է բանաստեղծը երկրի ժողովրդին,– չլինի՞ թե, կոտորածների սարսափներից զարհուրած, երկնչեն, «Ուստի, չ’ըլլա, որ հայր կամ մայր մը իր զավկին բարձրացող բազուկը բռնել փորձուի… Ձեզի է, որ կդիմեմ ապառնին վերադարձող զինեալ հոգիովս ֆեդայիի…»[22]: Ընդգծենք, որ ապառնին Չարըգի բանաստեղծական համակարգում ներկայանում է որպես սպասված հաղթանակի ժամանակը: «Մենք պիտի հաղթենք» բանաստեղծության մեջ նա դիմում է Սուլթան Համիդին` այդ բովանդակ սերնդի գերեզմանափորին, և հիշեցնում, որ հայ ժողովուրդը մահվանից չի վախենում, որ «Մենք մեր գերեզմաններուն մեջեն կը շարունակենք ապրիլ»[23] ու գնալ դեպի հաղթանակը: «Դրոշակի» 1906 թ. - 4, 5, 6-ում տպագրվում են Միքայել Տեր-Մարտիրոսյանի (Մար)[24] «Կենդանի թաղվածների աշխարհում» բանտային հուշերը: Նախկին բանտարկյալ Մարը խորը վերլուծական հետազոտություն է կատարում` ընթերցողին պարզելով այն «բարոյական դժոխքը», որ «թուրքական բանտ» է կոչվում: Բռնակալական եզակի հալածանքներով հռչակված երկրում, ուր կատարվում են աշխարհի և ոչ մի անկյունում չտեսնված ու չլսված ոճիրներ, դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ ստորացման և դաժանության պիտի ենթարկված լինի բանտարկյալը: Հայը, իբրև քաղաքական հանցավոր, թուրքական բանտերում սկսեց երևալ 1870-ական թվականների վերջերին Էրզրումում: Մարը գրում է. «Ամբողջ Թուրքիայում կոտորածների միջոցին ձերբակալված հայերի թիվը հասնում էր 25000-ի»[25]: Նրանցից քչերն էին մնում կենդանի, այն էլ` կիսամեռ վիճակում: Հեղինակը նկարագրում է այն անասելի տանջանքներն ու կտտանքները, որոնց ենթարկվում էին հայ բանտարկյալները, այսպես կոչված, քննությունների ընթացքում, առանձնահատուկ էր խստությունը հատկապես հեղափոխականների նկատմամբ: Նա միաժամանակ խիզախության կոչ է անում` իր բախտակից ընկերներին հիշեցնելով իրենց առաքելությունը. «Գաղտնապահությու՜ն մինչև վերջին շունչ և ոչ երբեք խոստովանություն: Այս պիտի լինի նշանաբանը բոլոր քաղաքական կալանավորների, հավատամքը ամեն մի հեղափոխական ձերբակալվածի»[26]: Իր «Ողջույն» հռետորական խոսքով հուսադրում է նրանց` ասելով. «Դուք ուժեղ եք ձեր կամքով, ձեր գաղափարով և ձեր մեռնող ընկերոջ կտակով»[27]:

Նկատելի է, որ «Դրոշակի» խմբագրությունը նպատակային, հետևողական վերաբերմունք է ցուցաբերել տպագրվող նյութերի ընտրության հարցում: Անգամ օտար հեղինակների ստեղծագործություններից ներկայացված թարգմանությունները թերթում գաղափարապես ոչ միայն առնչակից են առաջադրվող նյութին, այլև որպես համամարդկային արժեքների արտահայտություն հարազատ են հայ իրականությանը: Ինչպես՝ իտալացի սոցիալիստ-հեղափոխական Ամիլկար Չիպրիանիի «Կիցո»[28], ֆրանսիացի վիպագիր Պրոսպեր Մերիմեի «Մաթեո Ֆալկոնե»[29] ստեղծագործությունները: Չիպրիանին հերոս է անվանում Կիցոյին, ով ծնվել էր հրամանատարության համար, սակայն դարձել էր ավազակապետ: Անհավասար մարտում Կիցոն սպանվել էր` փրկելով շատերի կյանքը: Ժողովուրդների ազատության համար պայքարող կամավորական Չիպրիանին Կիցոյի կերպարի միջոցով ընդհանրացնում է պայքարի անհրաժեշտության և հերոսականության գաղափարները՝ ասելով. «Հեղափոխության հատկություններից մեկն է դուրս բերել ամբոխի միջից հերոսներ, որոնք կռվում և մեռնում են գաղափարի համար»[30]: Այդպես էլ Մերիմեի հերոսը` Մաթեո Ֆալկոնեն, «նույնչափ լավ ընկեր է, որչափ և վտանգավոր թշնամի»: Նա ողորմած էր շատերի հանդեպ, բայց ոչ թշնամու, առավել ևս, մատնիչի: Գուցե ծայրահեղ թվա, բայց սառնասրտորեն սպանել էր իր մինուճար որդուն, ով հայտնել էր թշնամուն իրենց ագարակում պատսպարված վիրավոր զինվորի տեղը: Ֆալկոնեն հավատացած էր, որ արդարություն էր գործել: Նրա համոզմամբ զինվորի համար պատիվը հայրենիքին ազնվորեն ծառայելն էր: Չերկնչել, չվարանել ու հանուն գերագույն գաղափարի պատրաստ լինել անգամ անհնարինը հնարավոր դարձնելուն. սա էր հերոսի կենսափիլիսոփայությունը: Նույն երևույթի այլաբանական դրսևորումներն են Գորկու «Մրրկահավի երգը» (առաջին անգամ հայ իրականության մեջ թարգմանել է Ավ. Իսահակյանը. հրատարակել է «Դրոշակը» Ժնևում 1901 թ. արևմտահայերեն՝ «Մրրկահավը» վերնագրով)[31], «Կյանքի դիմաց» (1901 թ.), «Խորտակված կապանքներ» (1903 թ.) խոհափիլիսոփայական պատկերները: Գրողը ստեղծում է ազատության մարտիկի խորհրդանշական կերպարը՝ բարկաճայթ ծովի վրա, կայծակների մեջ ազատ ու համարձակ թևապարող խիզախ մրրկահավը, պատնեշները կործանող կատաղի ծովը: Գորկու հերոսները ևս, մտապատկերում ազատության իդեալն ունենալով, հավատացած էին` հեղափոխող ուժ են դառնալու համախմբվելու դեպքում:

Ինչպես տեսնում ենք, թերթի էջերում գրականությունը քայլում էր ժամանակին համընթաց: Վերջինիս չէր զիջում նաև գրական-հրապարակախոսական ժանրը: Նշանակալից էին հատկապես Ք. Միքայելյանի (Էլլեն, Թոփալ, Էդուարդ), Է. Ակնունու (Խաչատուր Մալումյան), Ս. Զավարյանի աշխատությունները: Մ. Վարանդյանի վկայությամբ՝ Քրիստափորը բերում է իր հեղինակավոր աշխատակցության բաժինը՝ տպագրելով «Ամբոխային տրամաբանություն» (1899–1900 թթ.)[32] հոդվածաշարը, որը կոչված էր համատարած ռեակցիայի դեմ պայքարելու, գեթ մասամբ լքումի մղձավանջը փարատելու և բարձրացնելու հայության ընկճված տրամադրությունները[33]: Քրիստափորին մտահոգում էր, թե ինչ լուծում պիտի ունենար Հայկական հարցը: Նշենք, որ Եվրոպայում Հայ դատի քարոզչության կազմակերպումն իրականացնելու նպատակով նա Փարիզում հիմնադրում է «Պրօ Արմենիան» (“Pro Armenian”) երկշաբաթաթերթը` այս անգամ նրա շուրջը հավաքելով ֆրանսիական մտավորականության ընտրանին. «Խոշոր անուններ զարդարեցին անոր ճակատը՝ Ժորես, Պրեսանսե, Կլեմանսո, Անատոլ Ֆրանս, խմբագրապետ՝ Պիեռ Քիյառ»[34]: «Դրոշակի» խմբագրությունը ծանուցում է ներկայացնում «Պրօ Արմենիայի» գործունեության մասին` հայտնելով, որ «Թերթոն» բաժինը պարբերաբար անդրադառնալու է աչքի ընկնող հրապարակումներին` նպատակ ունենալով հայ հասարակության զանազան խավերին տեղյակ պահել Եվրոպայում մեզ համակիր հայտնի գրողների, հասարակական-քաղաքական գործիչների մտքերին, պաշտպանողական խոսքին[35]: Հետաքրքրական են Ժ. Կլեմանսոյի «Արյունաշաղախ ձեռքը», Պիեռ Քիառի տեսությունից և Պրեսանսեի «Ցարը և հայերը» հոդվածից հատվածները: Ընդ որում, հայոց ճակատագրի շուրջ խորհրդածությունների, վերլուծությունների արդյունքում նրանց հայացքները գրեթե նույնանում էին. ասենք՝ «Իսկապես սուլթանի և ցարի մեջ– սատանայի և խոր ծովի մեջ– հայերը կարող են հուսալ միմիայն իրենց, իրենց կազմակերպության, իրենց հոգնաշխատ ջանքերի և համայն աշխարհի մեջ արդարության և Հեղափոխության կուսակիցների համակրության վրա»[36] և այլն: Նրանք փորձում էին այդ կերպ եվրոպական դիվանագիտության ուշադրությունը հրավիրել թուրքական բռնապետության վարած հայահալած քաղաքականության վրա: Ք. Միքայելյանի և Ս. Զավարյանի համահեղինակությամբ հատվածաբար տպագրվում է «Այբ ու բեն» հոդվածը (1893–1894 թթ.)[37]: Ելնելով ընդհանուր գործի շահերից` նրանք քննդատական խոսք էին ուղղում ժամանակի հեղափոխական այն գործիչներին, ովքեր չէին ընդունում հեղափոխության «այբ ու բենը»: Մինչդեռ «նրա ընդունելը կլիներ ամենանպաստավոր միջոց մեր երկրի հեղափոխական ձգտումները մի ընդհանուր լեզվով և ոգով արտահայտելու համար»[38]: Չընկալված պարզագույն ճշմարտություններն ուսուցանելու դժվարին գործն էին ստանձնել դրոշակյանները: Նրանց մեջ առանձնահատուկ էր Խաչատուր Մալումյանը: Քրիստափորի դրդմամբ նա աշխատակցում է «Դրոշակին», տպագրում «Կովկասյան խաբրիկներ» շարքը (1899–1904 թթ.)` Ակնունի ստորագրությամբ: Դրանք շուրջ 29 նամակներ են, բողոքի ու ցասման պոռթկումներ, որոնք ներկայացնում էին ցարական ռեժիմի հայահալած քաղաքականությունը, պարզաբանում Կովկասում տիրող թե՛ տնտեսական, թե՛ քաղաքական իրավիճակը: Որպես «ուժեղ հրապարակագիր և պերճախոս հռետոր»[39]՝ նա իր արտասովոր հմայիչ խոսքով կովկասյան ժողովուրդներին հավասարության և եղբայրության կոչ էր հղում, ցույց տալիս ազատությունը ձեռք բերելու միակ ճշմարիտ ճանապարհը: Ակնունին շարունակում է Րաֆֆու մտքերը` համոզված, որ «…համերաշխության մեջ է թշնամու անկման ամենազորեղ գրավականը»[40]: Եվ՛ Քրիստափորը, և՛ Ակնունին ազգային գաղափարախոսության ջատագովներն են եղել և անմնացորդ ծառայել են հայրենիքին ու ժողովրդին՝ դառնալով գաղափարի նահատակներ: Այս համառոտ ակնարկն անգամ փաստում է, որ թե՛ գեղարվեստական, թե՛ հրապարակախոսական բոլոր գործերն էլ (տպագրված «Թերթոն» գրական բաժնում) նպաստում էին ազգային ինքնագիտակցության բարձրացմանը և արժևորվում են պատմականության տեսակետից. դրանք գեղարվեստական ստեղծագործություններ լինելուց զատ հայ ժողովրդի պատմության մի կարևոր հատվածի մասին պատմող վավերագրեր են:

Ներկայացված նյութը վկայում է, որ «Դրոշակի» գրական բաժինը 1899–1908 թթ. կայացել և ամբողջովին իրականացրել է իր առաքելությունը: Պահպանելով ժամանակի զգացողությունը, պատմական իրադարձություններն ունենալով որպես նյութական-բովանդակային հենք` այն ձգտել է ճշմարտացիորեն արտացոլել իրականությունը, բացահայտել ժողովրդի հոգեկերտվածքի ինքնատիպությունը և, իհարկե, դժվար ժամանակներում բարձր պահել ազգային ոգին:

ЛИТЕРАТУРНЫЙ РАЗДЕЛ ГАЗЕТЫ «ДРОШАК »

(1899–1908 гг.)

АРУСЯК АБРААМЯН

Резюме

С 1894 года в литературном разделе («Тертон») официальной газеты АРФД «Дрошак» (Женева) были опубликованы материалы, отражающие последствия гамидовской резни армян в Западной Армении и героическую борьбу гайдуков. Среди этих материалов были не только произведения армянских писателей (Ав. Исаакян, Ав. Агаронян, Сиаманто), но и переводы из сочинений русских и зарубежных авторов (М. Горький, А. Чиприани, П. Мериме, Пресансе, Клемансо и др.). Также были опубликованы литературные произведения и аналитические статьи некоторых членов АРФД (Армен Чарг, Мар, К. Микаэлян, Э. Акнуни).

THE LITERARY SECTION OF THE NEWSPAPER “DROSHAK”

(1899–1908)

ARUSYAK ABRAHAMYAN

Summary

Since 1894 the literary section (“Terton”’) of the ARF official newspaper “Droshak” (Geneva) has published materials reflecting the consequences of the Hamidian massacres in Western Armenia and the heroic struggle of hayduk groups. These materials were not only the works of Armenian writers (Av. Isahakyan, Av. Aharonyan, Siamanto), but also translations from the works of Russian and foreign authors (M. Gorky, A. Chipriani, P. Merimee, Presanse, Klemanso, etc.). Literary works and analytical articles of some ARFD members (Armen Charg, Mar, K. Mikaelyan, E. Aknuni) were also published in “Terton”’.

Заметки

[←1]

Հր. Թամրազյան. Բանաստեղծության հազարամյա խորհուրդը, Երևան, 1986, էջ 178:

[←2]

Ս. Սարինյան. Հայ գաղափարաբանություն, Երևան, 1998, էջ 54:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 55:

[←4]

Րաֆֆի. Երկերի ժողովածու, հ. 11, Երևան, 1991, էջ 303:

[←5]

1890 թ. Թիֆլիսում հիմնադրվեց Հայ հեղափոխական դաշնակցություն կուսակցությունը, 1891 թ.՝ «Դրոշակ» պաշտոնաթերթը, որը 1891 – 1892 թթ. հրատարակվել է Թիֆլիս, 1892–1893 թթ.` Կոստանցա (Ռումինիա), 1893 – 1914 թթ.՝ Ժնև (Շվեյցարիա) քաղաքներում (տե՛ս Հուշամատյան Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության, հ. Ա, Կալիֆորնիա, 1992, էջ 211):

[←6]

Մ. Վարանդյան. ՀՅ Դաշնակցության պատմություն, Երևան, 1992, էջ 167:

[←7]

Ավ. Ահարոնյան. Քրիստափոր Միքայելյան, Բոստոն, 1926, էջ 105:

[←8]

Ավ. Ահարոնյան. Երկերի ժողովածու, հ. 5, Բոստոն, 1948, էջ 332:

[←9]

Հոբելյան Ավետիս Ահարոնյանի 40-ամյա գրական գործունեության. 1890 – 1930, Նյու Յորք, 1930, էջ 37:

[←10]

Ց. Խանզադյան. Ավ. Ահարոնյան, Երևան, 1926, էջ 33:

[←11]

Նույն տեղում, էջ 15:

[←12]

Գ. Խաչատրյան. Գրական առնչություններ և արժևորումներ.– Գիտական աշխատություններ, XVII, Գյումրի, 2014, էջ 181:

[←13]

Ս. Արզումանյան. Բանաստեղծության ազգային հողը, Երևան, 1998, էջ 334:

[←14]

«Դրոշակ», 1900, -7, էջ 100:

[←15]

Ս. Սարինյան. «Վերք Հայաստանի» վեպի պոետիկան. – ՊԲՀ, 2001, - 2, էջ 79:

[←16]

Դ. Վարուժան. Երկերի լիակատար ժողովածու, հ. 3, Երևան, 1987, էջ 159:

[←17]

«Դրոշակ», 1907, - 2, էջ 27:

[←18]

«Դրոշակ», 1906, - 11, էջ 171:

[←19]

Չարըգ Արամ, Վտարանդի (1874 – 1947) – հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, թարգմանիչ (տե՛ս Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 8, Երևան, 1982, էջ 673):

[←20]

«Դրոշակ», 1904, - 1, էջ 7:

[←21]

«Դրոշակ», 1906, - 12, էջ 188:

[←22]

«Դրոշակ», 1907, - 4, էջ 62:

[←23]

«Դրոշակ», 1907, - 6–7, էջ 102:

[←24]

Մար (Միքայել Տեր-Մարտիրոսյան, (1875–1931) – դաշնակցական գործիչ (տե՛ս Հուշամատյան Հայ Հեղափոխական Դաշնակցության, էջ 83):

[←25]

«Դրոշակ», 1906, - 5, մաս II, էջ 78:

[←26]

«Դրոշակ», 1906, - 6, մաս III, էջ 94:

[←27]

«Դրոշակ», 1908, - 8, էջ 121:

[←28]

«Դրոշակ», 1899, - 9, էջ 142:

[←29]

«Դրոշակ», 1900, - 5, էջ 77:

[←30]

«Դրոշակ», 1899, - 9, էջ 142:

[←31]

Ավիկ Իսահակյան. Ավետիք Իսահակյանը և ռուս գրականությունը, Երևան, 1984, էջ 421:

[←32]

«Դրոշակ», 1899, -5, 6, 8, 1900, - 2, 4:

[←33]

Մ. Վարանդյան. նշվ. աշխ., էջ 168:

[←34]

Նույն տեղում, էջ 170:

[←35]

«Դրոշակ», 1900, - 9, մաս I, էջ 142:

[←36]

«Դրոշակ», 1900, - 9, մաս III, էջ 144:

[←37]

«Դրոշակ», 1893, - 5 (առաջնորդող), 1894, - 6 (առաջնորդող), -7, էջ 7, -8, էջ 6:

[←38]

«Դրոշակ», 1893, - 5 (առաջնորդող):

[←39]

Հր. Տասնապետյան. ՀՅ Դաշնակցությունը իր կազմութենե մինչև Ժ ընդհանուր ժողովը, Աթենք, 1988, էջ 224:

[←40]

Է. Ակնունի. Կովկասյան վերքեր, Ժնև, 1903, էջ 367: