ՎԼԱԴԻՄԻՐ ՆԱՀԱՊԵՏԻ ՂԱԶԱԽԵՑՅԱՆ

Հայ պատմագիտական հանրությունն անդառնալի կորուստ ունեցավ. 2015 թ. մարտի 3-ին կյանքի 89-րդ տարում իր մահկանացուն կնքեց նշանավոր պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր ՎլադիմիրՆահապետի Ղազախեցյանը:

Վ. Ղազախեցյանը ծնվել է 1926 թ. փետրվարի 11-ին Ղարաքիլիսա գյուղաքաղաքում (այժմ՝ Վանաձոր): Միջնակարգ կրթությունը ստացել է ծննդավայրում: 1944–1949 թթ. սովորել և գերազանցությամբ ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետը: 1949–1952 թթ. ուսանել է Հայկական ԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի ասպիրանտուրայում՝ ակադեմիկոս Մկրտիչ Ներսիսյանի ղեկավարությամբ: 1953 թ. պաշտպանել է թեկնածուական, իսկ 1976 թ.՝ դոկտորական ատենախոսություն Հայաստանի գյուղացիության պատմության վերաբերյալ: Պրոֆեսորի կոչում է ստացել 1982 թ.:

Մեծանուն գիտնականն իր աշխատանքային գործունեությունը սկսել է Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտում՝ որպես նորագույն պատմության դասախոս (1953–1959 թթ.): 1959 թ. աշխատանքի է անցել ՀԽՍՀ գիտությունների ակադեմիայի պատմության ինստիտուտում, սկզբում որպես ավագ գիտաշխատող, այնուհետև՝ 30 տարի շարունակ (1980–2010 թթ.) որպես Նորագույն պատմության բաժնի վարիչ: 2010–2015 թթ. զբաղեցրել է գլխավոր գիտական աշխատողի պաշտոնը: Համատեղությամբ դասավանդել է Երևանի գյուղատնտեսական ինստիտուտում, նաև՝ Երևանի Քվանտ վարժարանում:

Մեծ է Վ. Ղազախեցյանի ներդրումը ժամանակակից պատմագիտության մեջ: Անկախ պետականության հաստատման շնորհիվ փակ արխիվային ֆոնդերի բացումը լայն հնարավորություններ ստեղծեց պատմական գիտության զարգացման համար: Նա առաջիններից մեկն էր, որ նվիրվեց ուսումնասիրելու և գիտական շրջանառության մեջ դնելու խորհրդային պետական անվտանգության մարմինների, դատախազության, արտաքին գործերի նախարարության և արխիվային այլ ֆոնդերի փաստաթղթերը, որը մեծապես բարձրացրեց պատմական իրականության ճշմարտացի լուսաբանման մակարդակը, ինչպես նաև հետաքրքրությունը պատմական գրականության նկատմամբ:

Նրա գիտական գործունեությանը բնորոշ էր խստապահանջությունը և բարեխիղճ մոտեցումը պատմական ճշմարտությանը: Դա վերաբերում է նաև խորհրդային ժամանակաշրջանի գիտական մշակումներին: Լավագույնս տիրապետելով արխիվային նյութերի՝ նրա գիտական գործերն աչքի են ընկնում փաստաթղթերի և նյութերի հարստությամբ, դրանցից բխող ընդհանրացումներով ու եզրակացություններով:

Պրոֆեսոր Վ. Ղազախեցյանի գիտական գործունեության արդյունքներն ամփոփված են նրա շուրջ 30 գրքերում և 100-ից ավել հոդվածներում:

Հարկ է ընդգծել Վ. Ղազախեցյանի մասնակցությունն ակադեմիական «Հայոց պատմության» նոր բազմահատորյակի չորրորդ հատորի (1918–1991 թթ.) ստեղծման գործում, որի առաջին գրքի խմբագիրը և տեքստերի զգալի մասի հեղինակն է: Նա առաջինն է հանրապետությունում դպրոցական դասագրքերի համար մշակել Հայաստանի Հանրապետության (1918–1920 թթ.) և Խորհրդային Հայաստանի առաջին տասնամյակների պատմությունը:

Վ. Ղազախեցյանի գիտական գործունեության մեջ կարևոր տեղ ուներ աղբյուրագիտական բնույթի գրքերի ու հոդվածների տպագրությունը: Եզակի են խորհրդային իշխանության պայմաններում (1920-ականներ և 1930-ական թվականների սկիզբ) Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության կազմակերպությունների դրությունը և դրանց դեմ կոմունիստական կուսակցության պայքարին նվիրված փաստաթղթերի ժողովածուի («Հ. Յ. Դաշնակցությունը և խորհրդային իշխանությունը») հրատարակումը (Երևան, 1999) և այլ բազմաթիվ գործեր: «Հայաստանի Հանրապետությունը 1918–1920 թթ.» փաստաթղթերի ժողովածուն (Երևան, 2000), որի պատրաստող խմբի ղեկավարը եղել է Վ. Ղազախեցյանը, կարևոր աղբյուր է ՀՀ պատմությունն ուսումնասիրողների համար:

Վ. Ղազախեցյանը անդրադարձել է հայ ազատագրական շարժման ականավոր գործիչ ու տեսաբան Գարեգին Նժդեհի գործունեության ուսումնասիրությանը (Նժդեհի երկերի երկհատորյակ, մարտական հրամաններ, Զանգեզուրի ինքնապաշտպանություն և այլն), Եղիշե Չարենցի, Ակսել Բակունցի, Ավետիք Իսահակյանի կյանքի ու գործունեության անհայտ էջերի լուսաբանմանը:

Նրա համար ուսումնասիրության առանձին բնագավառ է եղել արխիվներում հայտնաբերված գիտական աշխատությունների տպագրության նախապատրաստումը: Այդպիսի գործերից հիշատակության արժանի են Աստվածատուր Խաչատրյանի «Արևելահայ և թուրք դիվանագիտական հարաբերությունները» (Երևան, 2010), Միքայել Թումանյանի «Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական պատմությունը 1918–1920 թթ.» (Երևան, 2012) գրքերը: Այժմ տպագրության փուլում է պատմաբան Ա-Դոյի «Հայության երկունքը» աշխատությունը:

Գիտական գործունեության երկարամյա աշխատանքի արդյունք է Վ. Ղազախեցյանի «Հայաստանը 1920–1940 թթ.» (Երևան, 2006) արժեքավոր ուսումնասիրությունը: Վերջինիս առավելություններից է նորահայտ նյութերի, մասնավորապես պետական անվտանգության մարմինների փաստաթղթերի վրա հենվելը:

Վ. Ղազախեցյանը եղել է մեծ թվով ասպիրանտների գիտական ղեկավար և նպաստել հանրապետության պատմաբան կադրերի պատրաստմանն ու կատարելագործմանը: Երկար տարիներ հանդիսացել է Պատմության ինստիտուտի գիտական խորհրդի և ինստիտուտում գործող ԲՈՀ-ի մասնագիտական խորհրդի անդամ, խմբագրել տասնյակ գրքեր: Պատմության ինստիտուտի Նորագույն պատմության բաժինը ղեկավարելու տարիներին Վ. Ղազախեցյանի ղեկավարությամբ բաժնի գիտաշխատողներն ու ասպիրանտները մշակել են նորագույն ժամանակաշրջանի պատմության բազմաթիվ թեմաներ, պաշտպանել թեկնածուական ու դոկտորական ատենախոսություններ:

Վ. Ղազախեցյանը սպասում էր հրատարակված տեսնել «Աշոտ Հովհաննիսյան. պետական-կուսակցական գործունեությունը» և «Հ. Հ. Դաշնակցությունը Արտակարգ հանձնաժողովի և Պետական քաղաքական վարչության գաղտընթերցումներում (1921–1927 թթ.)» փաստաթղթերի  ժողովածուները: Վերջին տարիներին հենց այս թեմաներով էր զբաղվում նշանավոր պատմաբանը:

Մեր ավագ գործընկերոջ՝ վաստակաշատ գիտնական, մանկավարժ և պարզապես լավ ու բարի մարդ Վլադիմիր Նահապետի Ղազախեցյանի հիշատակը մշտապես վառ կմնա ինստիտուտի աշխատակիցների և նրան ճանաչողների սրտերում: Իսկ նրա թողած պատկառելի գիտական ժառանգությունը, համոզված ենք, իր մնայուն տեղը կունենա հայրենի պատմագիտության մեջ՝ մեծապես նպաստելով վերջինիս առաջընթացին:

ՀՀ ԳԱԱ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ