ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ՝

ՆՎԻՐՎԱԾ ԶՈՐԱՎԱՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՕԶԱՆՅԱՆԻ

ԾՆՆԴՅԱՆ 150-ԱՄՅԱԿԻՆ

XIX դարի վերջի և XX դարի սկզբի հայ ազգային-ազատագրական շարժման խորհրդանիշներից է ականավոր հայդուկապետ, ժողովրդական հերոս Զորավար Անդրանիկ Օզանյանը (1865–1927): Նրա կյանքի ու գործունեության մասին առկա են աղբյուրագիտական հսկայական նյութեր (փաստաթղթեր, օրագրություններ, հուշագրություններ, մամուլի հրապարակումներ), հրատարակվել են բազմաթիվ ուսումնասիրություններ: Բավական է նշել միայն ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի աշխատակիցներ Գևորգ Ղարիբջանյանի, Համբարձում Կարապետյանի, Ծատուր Աղայանի, Հրաչիկ Սիմոնյանի և այլոց՝ Անդրանիկ Օզանյանին նվիրված մենագրությունները: Այդուհանդերձ՝ Անդրանիկի գործունեության վերաբերյալ հետազոտությունները շարունակվում են: Արխիվներում ու պարբերական մամուլում առկա և դեռևս շրջանառության մեջ չդրված նյութերը պատմաբաններին հնարավորություն են տալիս վեր հանելու Զորավար Անդրանիկի գործունեությանը վերաբերող նախկինում անհայտ նորանոր շերտեր: Նրա խարիզմատիկ անձը և հերոսական գործունեությունը լի է բազմաթիվ դրվագներով, որոնք ուսանելի և դաստիարակչական օրինակ են նորանոր սերունդների համար: Ուստի մեր օրերում առավել քան կարևոր է նրա 150-ամյա հոբելյանին նվիրված միջոցառումների իրականացումը:

Այդ նպատակով 2015 թ. փետրվարի 25-ին ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտը կազմակերպել էր հանրապետական գիտաժողով` նվիրված Անդրանիկ Օզանյանի ծննդյան 150-ամյակին: Այն իրականացվեց ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտեի ֆինանսական աջակցությամբ:

Գիտաժողովի բացումը և առաջին նիստը տեղի ունեցավ ՀՀ ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում: Ներածական խոսքով հանդես եկավ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ԳԱԱ ակադեմիկոս Աշոտ Մելքոնյանը: Նա համառոտ անդրադարձավ Զորավար Անդրանիկի կյանքին ու գործին, նաև անցած փառավոր մարտական ուղուն՝ շեշտելով, որ 2015 թ. ոչ միայն Հայոց ցեղասպանության, այլև հայության հերոսական ինքնապաշտպանությունների 100-ամյակների տարելիցերն են: Ուստի խորհրդանշական է, որ տարին սկսում ենք ժողովրդական հերոս Անդրանիկ Օզանյանի հոբելյանի անցկացումով:

ԳԱԱ նախագահության անունից ողջունելով գիտաժողովի մասնակիցներին՝ ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար, ԳԱԱ ակադեմիկոս Յուրի Սուվարյանը նշեց, որ հայրենասիրությունն էր Անդրանիկի պատգամը, որը պետք է օրինակ լինի նաև մեր օրերում. «Անդրանիկն ամբողջ կյանքը նվիրել է հայ ժողովրդի ազատագրման գործին և հանդիսանում է անկախ ապրելու մեր ժողովրդի ձգտման մարմնացումը»: ԵՊՀ ռեկտոր, ԳԱԱ թղթակից անդամ Արամ Սիմոնյանն էլ համոզմունք հայտնեց, որ յուրաքանչյուր մեծ ու փոքր ժողովուրդ հպարտ կլիներ Անդրանիկի նման հերոս ունենալու համար: «Մեծ է նրա դերը հայ ազատագրական պայքարում, քանզի նա սոսկ սովորական մարդ չէր, այլ հայության ազգային խորհրդանիշ»,– նշեց Ա. Սիմոնյանը: ԳԱԱ ակադեմիկոս Վլադիմիր Բարխուդարյանն իր ողջույնի խոսքում ընդգծեց, որ ժողովուրդն է իր զավակներին լավագույնս գնահատողը: Իսկ Անդրանիկն ամենասիրված ժողովրդական հերոսն է: Հայաստանի անկախության համար պայքարում և Արցախյան պատերազմի տարիներին նա մեր ազգային-ազատագրական շարժման խորհրդանիշը դարձավ:

Գիտաժողովի առաջին նիստում (նիստավար` Պատմության ինստիտուտի փոխտնօրեն, պ. գ. թ. Կարեն Խաչատրյան) ընթերցվեց 5 զեկուցում:

Պ. գ. դ. Վահան Մելիքյանի զեկուցման թեման էր «Զորավար Անդրանիկի մասնակցությունը Բալկանյան պատերազմներին»: Զեկուցողը հատուկ շեշտեց, որ Անդրանիկը սերտ կապի մեջ էր բուլղարական ազատագրական շարժման գործիչների հետ: Ուստի օրինաչափ է, որ նա, ինչպես նաև Գարեգին Նժդեհը, հայկական ջոկատով մասնակցեցին 1912–1913 թթ. Օսմանյան կայսրության դեմ բալկանյան ժողովուրդների մղած պատերազմներին: Զեկուցողն ընդգծեց, որ պատերազմներին հայերը մասնակցում էին նաև բուլղարական բանակի այլ ստորաբաժանումների կազմում:

Ակադեմիկոս Ա. Մելքոնյանը նորահայտ փաստաթղթերի հիման վրա ներկայացրեց «1918 թ. գարնանը Անդրանիկ Օզանյանի Ջավախք մեկնելու հանգամանքների շուրջ» զեկուցումը: Նա նշեց, որ 1918 թ. գարնանը Ջավախքի հայերը մեծ ոգևորությամբ ընդունեցին Անդրանիկի մուտքը: Սակայն թուրքական ջարդերի հետևանքով Արդահանի շրջանից Ջավախք ապաստանած բազմահազար գաղթականների առկայության պայմաններում երկրամասը հնարավորություն չուներ անհրաժեշտ պարենով ապահովել Անդրանիկի զորամասի զինվորներին ու նրանց ուղեկցությամբ եկած արևմտահայ գաղթականներին: Ուստի զորավարը ստիպված էր առաջխաղացումը դադարեցնել:

«Զորավար Անդրանիկի գործունեության պատմության դասերը» վերնագրով զեկուցման մեջ պ. գ. դ. Էդիկ Մինասյանն ասաց, որ այսօր անհրաժեշտ է Անդրանիկի հոբելյանի նշումը, քանի որ հայ ժողովուրդը նրա մեջ է մարմնավորել արևմտահայության փրկությունը: «Եթե հայ ժողովուրդը հերոսական անվանվելու իրավունք ունի, ապա դա Անդրանիկի շնորհիվ է»,– ավելացրեց Է. Մինասյանը:

Պ. գ. դ. Ռուբեն Սահակյանը «Հայկական առաջին կամավորական ջոկատի մասնակցությունը Առաջին աշխարհամարտի ռուս-թուրքական ռազմաճակատի մարտական գործողություններին (1914–1916 թթ.)» խորագրով զեկուցման մեջ նշեց, որ Արևմտյան Հայաստանի տեղանքի փայլուն իմացությունն Անդրանիկը լավագույնս օգտագործեց 1914–1916 թթ. ռազմական գործողությունների ընթացքում: Նրա գլխավորած կամավորական ջոկատը ռուսական զորքի և կազակների աջակցությամբ ապահովեց հայ և ասորի գաղթականների անվտանգ անցումը դեպի ռուսական սահմաններ: Զեկուցողն առաջարկեց ՀՀ-ում փետրվարի 1-ը նշել որպես ռազմական ոստիկանության օր, քանի որ 1915 թ. հենց այդ օրն Անդրանիկի ջոկատում ստեղծվել է ռազմական ոստիկանության ստորաբաժանում:

«Անդրանիկի պատասխանը Նուրի փաշայի զրպարտություններին 1918 թ.» զեկուցման մեջ պ. գ. թ. Համո Սուքիասյանն անդրադարձավ 1918 թ. ամռանն ու աշնանը հայությանն ուղղած Նուրի փաշայի կոչերին ու դրանցում զորավար Անդրանիկին վերաբերող զրպարտություններին: Թուրք զինվորականը Սյունիքի, Արցախի և Գանձակի հայերին հորդորում էր «հեռու մնալ» Անդրանիկից և հպատակվել Ադրբեջանին՝ հակառակ դեպքում սպառնալով կազմակերպել նոր կոտորածներ: Զեկուցողը նշեց, որ Անդրանիկն անպատասխան չթողեց այդ «հորդորները» և 1918 թ. հոկտեմբերի 13-ին Նուրի փաշային ուղղված պատասխան գրությամբ հայտնեց, որ ինքը բազմաթիվ ճակատամարտերում պարտության է մատնել թուրքական զորքերին և նույն հեռանկարն է խոստանում նաև իրեն:

Ընդմիջումից հետո գիտաժողովի աշխատանքները շարունակվեցին ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում: Երկրորդ նիստում (նիստավար` Պատմության ինստիտուտի Նոր պատմության բաժնի վարիչ Ռ. Սահակյան) ընթերցվեց 6 զեկուցում:

«Արցախցիների նամակներն Անդրանիկին» վերնագրով զեկուցման մեջ պ. գ. դ. Հրանտ Աբրահամյանը փաստեց, որ Արցախի հայերը համոզված էին, որ երկրամասում Անդրանիկի ներկայությունը կսաստեր թուրքերին ու թաթար-ադրբեջանցիներին: Դրա վառ ապացույցն են 1918 թ. աշնանն արցախահայության՝ Անդրանիկին ուղղված բազմաթիվ նամակները:

Պ. գ. դ. Գայանե Մախմուրյանի զեկուցման թեման էր «Արևմտահայ դիվիզիան և ԱՄՆ քաղաքականությունը 1917–1918 թթ.»: Նա նշեց, որ, արտահայտելով ԱՄՆ ղեկավար շրջանների տեսակետը, ամերիկյան հյուպատոս Ա. Սմիթը 1917 թ. մայիսի վերջին ցանկանում էր արևմտահայերից բաղկացած դիվիզիա ստեղծել: Սակայն այդ փորձը հաջողություն չունեցավ:

Պ. գ. դ. Վլադիմիր Պետրոսյանը «Ստեփան Շահումյանի և Անդրանիկի հարաբերությունները» խորագրով զեկուցման մեջ անդրադարձավ Անդրանիկի տպագրած «Հայաստան» թերթում Կովկասի գործերի արտակարգ կոմիսար Ս. Շահումյանի գործունեության լուսաբանմանը, նաև 1918 թ. հուլիսի 14-ին Ս. Շահումյանին ուղղված Անդրանիկի հայտնի հեռագրին: Զեկուցողը կարծիք հայտնեց, թե հնարավոր չէ, որ Անդրանիկը և Ս. Շահումյանը Թիֆլիսում միաժամանակ գտնվելու ընթացքում միմյանց հանդիպած չլինեին:

«Անդրանիկը և արևմտահայ փախստականների ներգաղթի խնդիրը 1919 թ. ապրիլին» վերնագրով զեկուցման մեջ պ. գ. թ. Կարեն Հայրապետյանը նշեց, որ Անդրանիկը հատուկ կարևորում էր 1919 թ. գարնանն արևմտահայ գաղթականների՝ սեփական բնակավայրեր ներգաղթելու հարցը: Նույնիսկ ՀՀ ղեկավարների հետ ունեցած խորը տարաձայնությունների պայմաններում նա Արևմտահայ գործադիր մարմնի նախագահ Վարազդատ Տերոյանին համոզում էր այդ նպատակով համագործակցել նրանց հետ:

Պ. գ. թ. Քնարիկ Ավագյանի զեկուցման թեման էր «Զորավար Անդրանիկի գործունեությունը ԱՄՆ-ում և ամերիկահայությունը»: Նա անդրադարձավ զորավարի Եվրոպայում (Ֆրանսիա, Անգլիա), ապա՝ ԱՄՆ-ում ծավալած հասարակական, քաղաքական, հանգանակիչ գործունեությանը: Զեկուցողը մանրամասն ներկայացրեց ԱՄՆ-ում Անդրանիկի մասնակցությունն Ազգային պատվիրակության կազմակերպած Զինվորական առաքելությանը (1919 թ. նոյեմբեր) և «Փրկության հանգանակությանը» (1920–1921 թթ.), որոնք կոչված էին սատարելու հայ կարոտյալներին ու նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետությանը, ինչպես նաև՝ օտարության մեջ Անդրանիկ Օզանյանի գրած հուշագրություններին, որոնք ուսանելի պատգամ են հաջորդ սերունդներին:

Կամո Առաքելյանը «Անդրանիկ Օզանյան» խորագրով զեկուցման մեջ համառոտ ներկայացրեց Անդրանիկի գործունեությունը՝ հատուկ շեշտելով հայ ազատագրական-հայդուկային պայքարում նրա ունեցած ներդրման մասին: Զեկուցողն առանձնահատուկ անդրադարձավ Անդրանիկի մարտական հրահանգներին, որոնք զինվորականների համար այսօր ևս կարող են ուղեցույց լինել:

Զեկուցումների ավարտից հետո տեղի ունեցավ արդյունավետ գիտական քննարկում: Ռ. Սահակյանն ամփոփելով գիտաժողովի արդյունքներն՝ ընդգծեց այն հանգամանքը, որ զեկուցումները վերաբերում էին Անդրանիկի գործունեության գրեթե բոլոր դրվագներին (սկսած հայդուկային պայքարից՝ մինչև կյանքի վերջին տարիները ԱՄՆ-ում):

Գիտաժողովում ընթերցված զեկուցումները կհրատարակվեն առանձին ժողովածուի մեջ:

ՔՆԱՐԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ,

ՀԱՄՈ ՍՈՒՔԻԱՍՅԱՆ