ԳԻՏԱԿԱՆ ՆՍՏԱՇՐՋԱՆ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՉԵՔԻՋՅԱՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 85-ԱՄՅԱ ՀՈԲԵԼՅԱՆԻՆ

Մաեստրո Հովհաննես Չեքիջյանի ծննդյան 85-ամյակին նվիրված հոբելյանական միջոցառումների շարքում սեպտեմբերի 26–27-ը ՀՀ ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտը (ՀՀ ԿԳՆ Գիտության պետական կոմիտեի ֆինանսավորմամբ) գումարեց գիտական նստաշրջան, որի աշխատանքների ընթացքում Արվեստի ինստիտուտի, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի և Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի գիտնականների զեկուցումներում ներկայացվեց դիրիժորի կատարողական ու ստեղծագործական գործունեությունը:

Բացման խոսքով հանդես եկավ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, ՀՀ պետական մրցանակի դափնեկիր, արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Արարատ Աղասյանը` նշելով, որ Հ. Չեքիջյանի մասին գրվել է 5 գիրք, ավելի քան 1200 հոդված՝ աշխարհի տարբեր լեզուներով, տարբեր երկրներում, սակայն առաջին դեպքն է, երբ գումարվում է Մաեստրոյին նվիրված գիտական նստաշրջան: «Պատահական չէ,– նկատեց նա,– որ շատ հոբելյաններ տեսած Մաեստրոյին ամբողջությամբ նվիրված այս առաջին աննախադեպ միջոցառումը՝ երկօրյա գիտական նստաշրջանը, տեղի է ունենում Գիտությունների ակադեմիայում: Պատճառը ոչ միայն այն է, որ Կապելլան ևս ակադեմիական է, այլև այն, որ Հ. Չեքիջյանը 2007-ին  արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ հուշամեդալի, որ նա 2008-ից Արվեստի ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ է և սերտորեն համագործակցում է ինստիտուտի հետ և, վերջապես, նրա ղեկավարությամբ է 2013-ին տեղի ունեցել ՀՀ ԳԱԱ նորաստեղծ հիմնի պրեմիերան»:

Գիտական նստաշրջանի մասնակիցներին և հյուրերին ողջունեց ՀՀ ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը: Նա ասաց, որ Ակադեմիայում հոբելյանների առիթով գնահատում ու մեծարում ենք ոչ միայն հայրենական գիտության երախտավորներին, այլև որոշ դեպքերում հայ արվեստի գործիչներին: «Հատկանշական է,– նշեց Ռ. Մարտիրոսյանը,– որ Վիկտոր Համբարձումյանը ժամանակին նկատել է, որ Հովհաննես Չեքիջյանը հայ երաժշտության երկնակամարում փայլատակող նորահայտ աստղ է: Նա եկավ, որպեսզի աշխարհին լսելի դարձնի մեր Կոմիտասի իրական երգը` հռչակելով և՛ իրեն, և՛ իր ժողովրդին»:

Հայաստանի մշակույթի գործիչների և Հովհաննես Չեքիջյանի 85-ամյակը նշող պետական հոբելյանական հանձնաժողովի անունից ողջունելով գիտական նստաշրջանի մասնակիցներին՝ Մշակույթի նախարար Հասմիկ Պողոսյանն ասաց. «Գիտական այս երկօրյա նստաշրջանի օրը պատահական չէ ընտրված: Տարին հոբելյանական է, կարելի էր նստաշրջանը գումարել ցանկացած օր: Այսօր սեպտեմբերի 26-ն է, Կոմիտասի ծննդյան օրը: Քիչ առաջ մենք ծաղիկներ խոնարհեցինք Կոմիտասի շիրմին: Մաեստրոն իր ողջ կյանքում ծառայել է կոմիտասյան երաժշտության տարածմանը՝ նրա խմբերգերը հնչեցնելով աշխարհի տարբեր բեմահարթակներից»:

Գիտության պետական կոմիտեի նախագահ, պրոֆեսոր Սամվել Հարությունյանը, շնորհավորելով հոբելյարին, Մաեստրոյին հանձնեց Գիտության պետական կոմիտեի շնորհավորական ուղերձը:

Հայաստանի կոմպոզիտորների միության նախագահ, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, պրոֆեսոր Արամ Սաթյանը նշեց. «Սխալված չեմ լինի, եթե ասեմ, որ այս նստաշրջանն իր տեսակի մեջ եզակի է՝ հավաքվել ենք ի մի բերելու հայ խմբերգային արվեստի ականավոր ներկայացուցիչ, կենդանի լեգենդ Հովհաննես Չեքիջյանի ստեղծագործական անցած ուղին, հստակեցնելու նրա տեղն ու դերը երգչախմբային արվեստի զարգացման գործում»:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ռեկտոր, պրոֆեսոր Շահեն Շահինյանը տեղեկացրեց, որ սեպտեմբերի 1-ից Կոնսերվատորիայում սահմանվել է Հ. Չեքիջյանի անվան կրթաթոշակ, որը կստանա խմբավարության բաժնի լավագույն ուսանողը:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի տնօրենի տեղակալ, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Աննա Ասատրյանը «Հովհաննես Չեքիջյան. խմբերգային արվեստի մարշալը» բանախոսության մեջ ներկայացրեց Մաեստրոյի ստեղծագործական դիմանկարը, նրա վաստակը, նրա տեղն ու դերը հայ և խորհրդային երգչախմբային երաժշտության անդաստանում: Նա նշեց, որ 2014-ին լրանում է ոչ միայն Մաեստրոյի ծննդյան 85-ամյակը, այլև նրա ստեղծագործական գործունեության 70-ամյակը. առաջին անգամ նա երգչախումբ է ղեկավարել 1944-ին: 1964-ին տեղի ունեցան մոսկովյան հյուրախաղերը: «Մոսկովյան դեբյուտից անցած 50 տարիների ընթացքում Մոսկվայում Մաեստրոն ունեցել է 90 համերգ: Հենց Մոսկվայում տեղի ունեցան վոկալ-սիմֆոնիկ մի շարք ստեղծագործությունների` այդ թվում Բեռլիոզի «Requiem»-ի, Գաբրիել Ֆորեի «Requiem»-ի, Գունոյի «Մահ և կյանք» օրատորիայի, Բեռլիոզի «Ռոմեո և Ջուլիետ» դրամատիկական սիմֆոնիայի համամիութենական պրեմիերաները»,– նշեց բանախոսը: Շարունակելով թվարկել հոբելյանների շարքը՝ Ա. Ասատրյանը նկատեց. «50 տարի առաջ` 1964-ի հոկտեմբերի 29-ին, 30-ին, 31-ին և նոյեմբերի 1-ին Կապելլան Հ. Չեքիջյանի ղեկավարությամբ նվաճեց Լենինգրադը: 1964-ին սկիզբ առած բարեկամությունը Լենինգրադի ունկնդրի հետ շարունակվեց հետագայում: Հ. Չեքիջյանի ղեկավարությամբ երգչախումբը 97 համերգ է ունեցել Լենինգրադում: 50 տարի առաջ Հ. Չեքիջյանի ղեկավարությամբ Կապելլան մեծ հաջողությամբ հանդես եկավ մերձբալթյան հանրապետությունների քաղաքներում` Տալլինում, Տարտուում, Նարվայում, Վիլնյուսում, Կաունասում, Ռիգայում, Ռուսաստանի քաղաքներում` Կալինինգրադում, Չերնյախովսկում, Սվետլոգորսկում, Կիսլովոդսկում, Պյատիգորսկում, Եսենտուկիում, ինչպես նաև Բաքվում»: Իսկ 40 տարի առաջ` 1974-ին տեղի ունեցան Կապելլայի արտասահմանյան առաջին հյուրախաղերը, և Կապելլան համերգներով հանդես եկավ Լիբանանում (փետրվարի 2–17-ը) և Ֆրանսիայում (սեպտեմբերի 6–16-ը):

Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի դասախոս, արվեստագիտության թեկնածու Աննա Ադամյանի զեկուցումը նվիրված էր Հ. Չեքիջյանի և ԳԱ ակադեմիայի, Արվեստի ինստիտուտի միջև համագործակցությանը, որի առայժմ վերջին ակորդը Մաեստրոյի ղեկավարությամբ ՀՀ ԳԱԱ հիմնի պրեմիերան էր:

Նստաշրջանի լիագումար նիստը եզրափակեց Արվեստի ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, արվեստագիտության դոկտոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Մարգարիտա Ռուխկյանը՝ «Խմբերգը որպես հայ մշակույթի զարգացման գործոն. Հովհաննես Չեքիջյանի գործունեության և ստեղծագործության օրինակով» զեկուցումով: Հ. Չեքիջյանի ղեկավարությամբ Կապելլան համարելով հայ խմբերգային երաժշտության համար «սնուցող մայր»՝ բանախոսը նշեց. «Հայաստանի պետական ակադեմիական երգչախմբի մեծացող փառքին զուգընաց ծնվեցին նոր երգչախմբեր, որոնք դարձան վառ ու ինքնուրույն կոլեկտիվներ և որոնք արդեն ունեն իրենց սեփական ավանդույթներն ու կատարման ոճը»:

Լիագումար նիստի ավարտից հետո գիտական նստաշրջանի մասնակիցները մեկնեցին Արզական` ԳԱԱ գիտաժողովների տուն, որտեղ գումարվեցին նստաշրջանի երկու նիստերը:

Առաջին նիստը տեղի ունեցավ նույն օրը`սեպտեմբերի 26-ին: Հետաքրքիր և մինչ օրս չարծարծված խնդրի լուսաբանմանն էր նվիրված Արվեստի ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ, արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր Լիլիթ Երնջակյանի «Հովհաննես Չեքիջյանը և Սփյուռքի երաժշտարվեստը» զեկուցումը: Ամբողջացնելով «պոլսեցի» ինքնություն կրող Մաեստրոյի ստեղծագործական-կատարողական ներդրումը հայրենիք-սփյուռք մերձեցման ոլորտում՝ ի նպաստ հայ գաղթօջախների հայապահպան ջանքերի և ազգային ոգու միասնականության, Լ. Երնջակյանը նկատեց. «Թեև Մաեստրոյի սփյուռքահայ ընտրյալները մեծաթիվ չեն, սակայն իրենց արվեստի ազգային և վերազգային նկարագրերով, միջազգային ճանաչման առումով ներկայանալի ու ինքնատիպ են»: Անդրադառնալով Կապելլայի երկացանկում ընդգրկած սփյուռքահայ երաժիշտ-կոմպոզիտորներին՝ Ա. Այտնյանին, Ա. Պարթևյանին, Է. Մանասին (որոնց հեղինակած Պատարագների առաջին մեկնաբաններից է Հ. Չեքիջյանը), Բ. Կանաչյանին, Գ. Ալեմշահին, Ժ. Ալմուխյանին, Լ. Երնջակյանը նշեց, որ նրանք ժամանակակից երաժշտության բարդ համապատկերում իրենց խոսքն ասած հեղինակներ են: Այս դիտակետից կարևորվեց ամերիկահայ անվանի կոմպոզիտոր Ալան Հովհաննեսը, որի «արվեստին առնչվելու հնարավորությունը դեռևս 1965 թ. Երևանում, Մոսկվայում և այլուր ստեղծվել է Չեքիջյանի նախաձեռնությամբ»: Բանախոսը քննության առավ Ալան Հովհաննեսի «Մագինիֆիկատի» և «Սուրբ Հեղինե լեռը» սիմֆոնիայի չեքիջյանական մեկնաբանությունները, որոնք հնչել են աշխարհի տարբեր բեմերում: Լ. Երնջակյանը եզրակացրեց. «Չեքիջյանի անսպառ ջանքերն` ուղղված հայրենիքի և սփյուռքի մեր հայրենակիցներին միաբան և համախմբված տեսնելու, կարելի է համարել Ե. Չարենցի կտակ-պատգամն իրականացնելու գործուն միջոցներից մեկը»:

Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի պրոֆեսոր, մանկավարժական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ վաստակավոր մանկավարժ Յուրի Յուզբաշյանը «Խմբերգային և կատարողական արվեստի չեքիջյանական մեկնաբանության մասին» զեկուցման մեջ կատարողական արվեստը դիտեց որպես մարդու գեղարվեստական ստեղծագործական գործունեության տեսակ: Զեկուցողը հանդես եկավ ստեղծագործությունների կատարողական սկզբունքների հիմնավոր վերլուծություններով:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսոր, արվեստագիտության թեկնածու, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Նելլի Ավետիսյանը ներկայացրեց Հովհաննես Չեքիջյանի գեղագիտական հայացքները: Նա մասնավորապես ասաց. «Մաեստրոյի ներդրումը մշակույթի զարգացման ասպարեզում հսկայական է: Նա հանդես եկավ երգչախմբի դիրիժոր, որտեղ կապելլան հանդես էր գալիս սիմֆոնիկ նվագախմբի հետ: Նա հրաշալի մեկնաբան է, հմուտ երաժիշտ, որն իր գեղագիտության շնորհիվ ձևավորում է ոչ միայն իր անձնական աշխարհը, այլև կյանքի ընթացքում մեկնաբանած բոլոր ստեղծագործությունները` յուրաքանչյուրի համար գտնելով կոմպոզիցիոն էության առանձնահատկությունները: Նրա անձնական գեղագիտությունն ազդում և կառավարում է կատարողական արվեստը»:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտքարտուղար, արվեստագիտության թեկնածու Մարգարիտա Քամալյանը «Հովհաննես Չեքիջյանը և հայ կերպարվեստագետները» զեկուցման մեջ առաջին անգամ մասնագիտական քննության ենթարկեց նկարիչներ Ռուդոլֆ Խաչատրյանի, Արամ Սարիբեկյանի, ռեժիսոր, ծաղրանկարիչ Վարդան Աճեմյանի և քանդակագործներ Լևոն Թոքմաջյանի ու Էդուարդ Շախիկյանի՝ Հովհաննես Չեքիջյանի վառ անհատականությունը հավերժացնող գործերը: Ներկայացվեցին նաև Մաեստրոյի տաղանդով հիացած անվանի կերպարվեստագետներ Երվանդ Քոչարի, Մարտիրոս Սարյանի, Հակոբ Հակոբյանի, Գրիգոր Խանջյանի բարձր գնահատանքի խոսքերը:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու, կոմպոզիտոր և երգեհոնահար Հովհաննես Մանուկյանը բացահայտեց քչերին հայտնի Հ. Չեքիջյան-կոմպոզիտորին, անդրադարձավ նրա վոկալ-սիմֆոնիկ ստեղծագործություններին` Վ. Տերյանի բանաստեղծությունների հիման վրա գրված «Գարնանային  անուրջներ» վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմին և Ս. Կապուտիկյանի խոսքերով գրված «Ազատության ղողանջներ» վոկալ-սիմֆոնիկ պոեմին, որը Մաեստրոն նվիրել է ականավոր կոմպոզիտոր Ա. Խաչատրյանի ծննդյան 60-ամյակին:

Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի դասախոս, ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի հայցորդ Նաիրա Մադոյանը ներկայացրեց Հ. Չեքիջյանի և Ակադեմիայի պատմության մեջ միակ երաժիշտ ակադեմիկոսի՝ Արամ Խաչատրյանի առնչությունները: Ժամանակագրական առումով դրանք այնքան էլ տևական չէին (Մաեստրոն հայրենիքում հաստատվեց 1961-ին, իսկ դրանից 17 տարի անց՝ 1978 թ. մայիսի 1-ին կյանքից հեռացավ Ա. Խաչատրյանը), սակայն խորն էին ու բազմանշանակ: Ն. Մադոյանն առանձնացրեց Հ. Չեքիջյանին հասցեագրված Ա. Խաչատրյանի հեռագիրն ու նամակը, բացահայտեց Մաեստրոյի համերգային կյանքում Ա. Խաչատրյանի «Ձոն ցնծության» ստեղծագործության դերը և այլն:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող, արվեստագիտության թեկնածու, դաշնակահարուհի Լիլիթ Արտեմյանի զեկուցումը նվիրված էր Հովհաննես Չեքիջյանի հնգամյա գործունեությանը Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոնում, որտեղ նա 1982–1987-ին պաշտոնավարել է որպես գեղարվեստական ղեկավար ու գլխավոր դիրեկտոր, որպես օպերային դիրիժոր հանդես եկել Տ. Չուխաճյանի «Արշակ Երկրորդ» օպերայի չորրորդ բեմադրության մեջ: Մաեստրոն նպաստեց թատրոնի խաղացանկի հարստացմանը, թատրոնի կեսդարյա հարուստ պատմությունը ներկայացնող` Կ. Մարկոսյանի «Ալ. Սպենդիարյանի անվան Լենինի շքանշանակիր օպերայի և բալետի պետական ակադեմիական թատրոն» գրքի ստեղծմանը (1984) և այլն:

Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի թանգարանի վարիչ, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր գործիչ Սերգեյ Առաքելյանը «Հովհաննես Չեքիջյանը մեծերի գնահատմամբ» զեկուցման մեջ անդրադարձավ Հ. Չեքիջյանի մասին Ա. Խաչատրյանի, Մ. Սարյանի, Վ. Համբարձումյանի, Գ. Գասպարյանի, Ս. Կապուտիկյանի, Պ. Սևակի, Մ. Շահինյանի, Օ. Դուրյանի, Վ. Փափազյանի, Դ. Շոստակովիչի, Ե. Մրավինսկու, Ք. Պենդերեցկու, Գ. Էռնեսաքսի և այլոց կարծիքներին:

Նստաշրջանի երկրորդ նիստը գումարվեց սեպտեմբերի 27-ին: ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի գիտաշխատող Արուսյակ Պետրոսյանի զեկուցումը նվիրված էր վոկալ-սիմֆոնիկ ստեղծագործությունների չեքիջյանական մեկնաբանություններին: Բանախոսը կարևորեց Մաեստրոյի պրոֆեսիոնալ վարպետությունը տարբեր դարաշրջանների մեծակտավ գլուխգործոցների ոճական բազմազանության ամբողջացման, տարբեր «դպրոցներին» հատուկ առանձնահատկությունների բացահայտման հարցում: Նշեց, որ Հայաստանի ազգային ակադեմիական երգչախումբը Հ. Չեքիջյանի ղեկավարությամբ աշխարհի լավագույն համերգային դահլիճներում հանդես է եկել հայ, եվրոպական և խորհրդային հեղինակների շուրջ 40 վոկալ-սիմֆոնիկ ստեղծագործություններով, տեղի ճանաչված նվագախմբերի հետ, հանրահայտ մենակատարների մասնակցությամբ, իսկ ազդագրերին հաճախ գրված է եղել՝ «կատարվում է առաջին անգամ»: Ա. Պետրոսյանը նկատեց, որ «Հայաստանի կապելլան և նրա ղեկավարը խմբերգային արվեստը հասցրել են մեծագույն բարձունքի և դրանով իսկ արժանացել միջազգային ճանաչման»:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դոցենտ, արվեստագիտության թեկնածու Վալենտին Թովմասյանը «Դիրիժոր չեն դառնում, դիրիժոր ծնվում են» զեկուցման մեջ անդրադարձավ դիրիժորական ուրույն գաղտնիքներին, խմբերգային արվեստի յուրահատկություններին:

«Հովհաննես Չեքիջյանը և Ֆրանսիան» զեկուցման մեջ Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի գեղարվեստական կրթության ֆակուլտետի դեկանի տեղակալ, արվեստագիտության թեկնածու, դոցենտ Աննա Հարությունյանը ներկայացրեց Հ. Չեքիջյանի կատարողական կյանքում ֆրանսիական երաժշտության մեծ դերը: Բանախոսի գնահատմամբ` «Ֆրանսիայի և Մաեստրոյի առնչությունները երկու բնույթի են` ֆրանսիական կոմպոզիտորների վոկալ-սիմֆոնիկ ստեղծագործությունները Հ. Չեքիջյանի մեկնաբանությամբ և Հ. Չեքիջյանի ու Հայաստանի պետական ակադեմիական երգչախմբի հյուրախաղերը Ֆրանսիայում»: Զեկուցողն անդրադարձավ Կապելլայի երկացանկի ֆրանսիական կոմպոզիտորների ստեղծագործություններին՝ Հ. Բեռլիոզի «Requiem»-ին, «Ռոմեո և Ջուլիետ»-ին, «Te Deum»-ին, Գ. Ֆորեի «Requiem»-ին և Շ. Գունոյի «Մահ և կյանք» օրատորիային, որոնք Խորհրդային Միությունում առաջին անգամ կատարել է հենց Հ. Չեքիջյանը: Բանախոսը ներկայացրեց Կապելլայի հյուրախաղերը Ֆրանսիայում՝ 1974-ին, 1986-ին և 1995-ին:

«Հովհաննես Չեքիջյանը կոմիտասյան խմբերգերի մեկնաբան» զեկուցման մեջ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի հայցորդ Էմմա Առաքելյանը նկատեց, որ Մաեստրոյի գերագույն նպատակներից մեկը Կոմիտասի խմբերգերի կատարման միջոցով հայ երգի տարածումն է, ինչը նա իրականացնում է տասնամյակների ընթացքում աշխարհի տարբեր քաղաքներում:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի հայցորդ Սոնա Մակարյանի «Հովհաննես Չեքիջյանի երևանյան դեբյուտը» զեկուցումը նվիրված էր հայրենիքում Մաեստրոյի առաջին համերգին (27-ը նոյեմբերի, 1961), որի ընթացքում նա հանդես եկավ և՛ որպես խմբավար, և՛ որպես սիմֆոնիայի դիրիժոր: Բանախոսն անդրադարձավ համերգի վերաբերյալ մամուլի արձագանքներին:

Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ասպիրանտ, Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի գեղարվեստական մենեջեր Սարգիս Բալբաբյանը «Սերունդների խաչմերուկում. Մաեստրոն և Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախումբը» զեկուցման մեջ ներկայացրեց նվագախմբի ու Հովհաննես Չեքիջյանի (նաև Կապելլայի) հետ համագործակցության հիշարժան առիթները, երգչախմբի և նվագախմբի համագործակցության առաջիկա ծրագրերը:

ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտն առաջիկայում կհրատարակի Հ. Չեքիջյանի ծննդյան 85-ամյակին նվիրված գիտական նստաշրջանի զեկուցումների ժողովածուն:

ԼԻԼԻԹ ԱՐՏԵՄՅԱՆ