ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ՝ «ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՀԱՂԹԱՆԱԿՆԵՐ. ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՃԱԿԱՏԸ ՄԵԾ ՊԱՏԵՐԱԶՄՈՒՄ»

2014 թ. հոկտեմբերի 30-ին Գյումրիի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանում կայացավ «Մոռացված հաղթանակներ. Կովկասյան ճակատը մեծ պատերազմում» խորագրով միջազգային գիտաժողով: Միջոցառումը կազմակերպել էին Ռուսաստանի ռազմավարական հետազոտությունների ինստիտուտը (ՌՌՀԻ), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտը և Գյումրիի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանը: Գիտաժողովին մասնակցում էին առաջատար գիտնականներ Հայաստանից, Ռուսաստանից, Իտալիայից, Հունաստանից, Բուլղարիայից, նաև ներկա էին ՌԴ Պետդումայի ու ՀՀ Ազգային ժողովի պատգամավորներ, «Ռոսսոտրուդնիչեստվոյի», ՀՀ-ում Ռուսաստանի դեսպանատան և ԶԼՄ-ների ներկայացուցիչներ: Մասնակիցները քննարկեցին Կովկասյան ռազմաճակատի ունեցած դերը և նշանակությունն Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, անդրադարձան 1914–1917 թվականների Կովկասյան ճակատի ռազմավարական ու ռազմաքաղաքական կողմերին:

Բացման խոսքով հանդես եկավ Գյումրիի Մ. Նալբանդյանի անվան պետական մանկավարժական համալսարանի ռեկտոր Վ. Գրիգորյանը: Գյումրիում Ռուսաստանի գլխավոր հյուպատոս Ե. Կոնյուշևն ընթերցեց Հայաստանում ՌԴ արտակարգ և լիազոր դեսպան Ի. Վոլինկինի ողջույնի խոսքը: Ելույթներով հանդես եկան նաև Հայաստանի ու Ռուսաստանի խորհրդարանների պատգամավորներ` О. Լեբեդևը, Մ. Դեգտյարովը և Ա. Զաքարյանը:

Պաշտոնական բացման արարողությանը հաջորդեց լիագումար նիստը: ՌՌՀԻ տնօրեն, պ. գ. թ.  Լ. Ռեշետնիկովը իր ելույթում («Ռուսաստանի Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելու բարոյահոգեբանական պատճառները») նշեց, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեջ մտնելու Ռուսաստանի պատճառները հասկանալու համար պետք է հաշվի առնել տվյալ ժամանակաշրջանի իրողությունները: Ռուսական կայսրությունը հանդես էր գալիս որպես առաջատար ուղղափառ երկիր, որի արտաքին քաղաքականության նպատակներից էր հովանավորել ուղղափառ և քրիստոնյա բոլոր ժողովուրդներին: Ըստ նրա` դրանով էր պայմանավորված այն իրողությունը, որ Ռուսաստանը չէր կարող անտարբերությամբ հետևել 1915 թ. հայ ժողովրդի ողբերգությանը:

ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ռ. Սաֆրաստյանը իր զեկուցման («Հայկական հարցը Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում. աշխարհաքաղաքական ասպեկտները») մեջ քննեց Հայկական հարցում առաջատար պետությունների աշխարհաքաղաքական ռազմավարությանն առնչվող խնդիրները, որոնք փորձում էին ուժեղացնել իրենց ազդեցությունը տարածաշրջանում:

Երկրորդ նիստում, որը նախագահում էր Ռ. Սաֆրաստյանը, ելույթով հանդես եկավ ՌՌՀԻ փոխտնօրեն, պ. գ. թ. Մ. Սմոլինը («Թուրքիայի դեմ ռազմական գործողությունների մեծապետական իմաստը Առաջին համաշխարհային պատերազմում»): Ըստ նրա` Ռուսաստանի համար Առաջին համաշխարհային պատերազմի բնույթը ժամանակի ընթացքում փոխվել է: Եթե պատերազմի սկզբում դա պաշտպանողական բնույթ ուներ, ապա Թուրքիայի պատերազմի մեջ մտնելուց հետո այն ձեռք է բերել մեծապետական իմաստ: Վանաձորի պետական համալսարանի պատմության ամբիոնի վարիչ Ֆ. Մովսիսյանն էլ («Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատճառների վերաբերյալ դավադրության տեսությունը») ներկայացրեց Առաջին համաշխարհային պատերազմը սկսելու հիմնական պատճառները: Հիմնվելով անգլիական փաստաթղթերի վրա՝ նա հիմնականում անդրադարձավ մասոնական գաղտնի կազմակերպությունների գործունեությանը, որոնք, ըստ նրա, նպաստել են պատերազմի սկսվելուն:

ՌՌՀԻ վերլուծության և գնահատման բաժնի պետ, պ. գ. թ. Գ. Մուլտատուլին «Նիկոլայ II կայսրը և հայերը Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին. հետպատերազմյան ծրագրերը և դերն օսմանյան ցեղասպանությունից փրկելու գործում» խորագրով զեկուցման մեջ անդրադարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ցեղասպանությունից մազապուրծ հայ փախստականներին Նիկոլայ II ցարի ցուցաբերած օգնությանը: ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի Հայական հարցի և Հայոց ցեղասպանության բաժնի վարիչ, պ. գ. թ. Ա. Մարուքյանը  («Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Կովկասյան ճակատում ռուսական քաղաքականության ոլորանները»), հիմնվելով արխիվային փաստաթղթերի վրա, ներկայացրեց XX դ. սկզբին հայերի հանդեպ ռուսական կայսրության վարած քաղաքականությունը, ինչպես նաև գոյություն ունեցող քաղաքական երկու հոսանքները և դրանց դերը հայ ժողովրդի կյանքում: Զեկուցումն առաջացրեց հագեցած գիտական քննարկում, որին մասնակցեց նաև Բուլղարիայի ներկայացուցիչ` Ն. Մալինովը: Վերջինիս զեկուցումը նվիրված էր Առաջին աշխարհամարտի տարիներին բուլղարա-թուրքական հարաբերություններին: ՌՌՀԻ վերլուծության և գնահատման բաժնի քարտուղար Կ. Զալեսկին «Գեներալ Ն. Ն. Յուդենիչը և բարձրաստիճան հրամանատարական կազմը Կովկասյան ճակատում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին» խորագրով զեկուցման մեջ հիշեցրեց Կովկասյան ռազմաճակատում կռված ու մոռացված հերոսների մասին:

Գիտաժողովի երկրորդ նիստի վերջում ՀՀ-ում «Ռոսսոտրուդնիչեստվոյի» ղեկավար Մ. Կալինինը բացեց «Մեծ և անհայտ» խորագրով ցուցահանդեսը, որը կազմակերպվել էր Ռուսաստանի պետական պատմության թանգարանի հետ համատեղ և ներկայացվեց ֆիլմ ցուցահանդեսի վերաբերյալ:

Երրորդ նիստում, որը նախագահում էր Մ. Սմոլինը, զեկուցումներով հանդես եկան Իրկուտսկի պետական տեխնիկական համալսարանի պատմության և փիլիսոփայության ամբիոնի պրոֆեսոր, պ. գ. դ. Պ. Նովիկովը («Սիբիրյան և անդրբայկալյան կազակները Կովկասյան ճակատի ճակատամարտերում»), Իտալիայի արդարադատության նախարարի տեղակալի միջազգային գործերի խորհրդական Ա. Ջանոտտին («Նոր` Drang nach Osten? Պարսկաստանի ճակատում և Աֆղանստանում գերմանական գործողությունները»), Կուբանի պետական համալսարանի նորագույն պատմության և միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի դոցենտ, պ. գ. թ. Օ. Ռատուշնյակը («Կուբանյան կազակները Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատում»):

Գիտաժողովի չորրորդ նիստը ղեկավարում էր ՌԴ Պետդումայի պատգամավոր Մ. Դեգտյարովը: Հայոց ցեղասպանության թեմայով զեկուցումներով հանդես եկան ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի աշխատակիցներ Ա. Հովհաննիսյանը («Հայերի ցեղասպանությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին. ունեցվածքի բռնագրավումը և «Լքյալ գույքի» ֆենոմեն») և պ. գ. թ. Ք. Մելքոնյանը («Արևմտյան Հայաստանի և Կարսի մարզի ժողովրդագրական վիճակը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին 1945 թ. արխիվային փաստաթղթերի համաձայն»): Գյումրիի պետական մանկավարժական համալսարանի պատմության, իրավագիտության և դրանց դասավանդման մեթոդիկաների ամբիոնի վարիչ, դոցենտ, պ. գ. թ. Ե. Վարդանյանն էլ անդրադարձավ Առաջին համաշխարհային պատերազմի վերաբերյալ պատմական հիշողությանը: Թեսալոնիկի (Հունաստան) Արիստոտելի համալսարանի քաղաքական դպրոցի դոցենտ Մ. Սպիրիդոնը ներկայացրեց Կովկասյան ճակատի բացումից հետո Փոքր Ասիայում Հունաստանի քաղաքականությունը:

Գիտաժողովի վերջում ՌՌՀԻ տնօրեն Լ. Ռեշետնիկովը մասնակիցներին և հայ վետերաններին հանձնեց «Հայ-ռուսական ռազմական եղբայրությանը» նվիրված հուշամեդալներ, որի մի կողմում պատկերված են գեներալներ Ն. Յուդենիչը և Անդրանիկը, իսկ մյուս կողմում` Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գևորգ V օրհնում է հայ կամավորականներին: Իր հերթին արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռ. Սաֆրաստյանը վկայագրեր հանձնեց գիտաժողովում զեկուցումներով հանդես եկած գիտնականներին:

«Մոռացված հաղթանակներ. Կովկասյան ճակատը մեծ պատերազմում» միջազգային գիտաժողովի շրջանակներում Գյումրիում համերգով հանդես եկան Իպատևի (Կոստրոմա) Սուրբ Երրորդություն վանական համալիրի տղամարդկանց երգչախումբը և Մոսկվայի «Ժիվայա Ռուս» կազակական համույթը:

ՔՐԻՍՏԻՆԵ ՄԵԼՔՈՆՅԱՆ