ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ՝ ՆՎԻՐՎԱԾ ՀԱՅ ԷԹՆԻԿԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ

ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆԸ

ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի նորաստեղծ սփյուռքի հետազոտությունների բաժինը ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտեի ֆինանսավորմամբ նոյեմբերի 17–18-ը կազմակերպել էր գիտաժողով՝ «Հայ էթնիկությունը սեփական և այլազգի միջավայրում. հետազոտական փորձ, խնդիրներ և հեռանկարներ»՝ թեմայով:

Բացման խոսքով հանդես եկավ Սփյուռքի հետազոտությունների բաժնի ղեկավար պ. գ. թ. Ռ. Կարապետյանը: Նա կարևորեց հիշյալ  թեմատիկայով ուսումնասիրությունները՝ նշելով, որ բնականը սեփական միջավայրում ապրելն է, ու այս իմաստով ուշագրավ  և կարևոր է  հետազոտել, թե ինչ միտումներ և ընթացք է ունենում էթնոսը, որ ապրում է էթնիկական այլ միջավայրում: Մանավանդ որ հայ ժողովուրդն իր տարբեր հատվածներով ապրում է մի քանի տարաբնակեցված (դիսպերս և դիսկրետ, կենտրոնակուտակ, նաև անկլավային) ձևերով: Նա կարևորեց նաև բանագիտական ու սոցիոլոգիական համատեղ հետազոտությունները՝ չթաքցնելով իր ոգևորությունը գիտաժողովին բանագետների ակտիվ արձագանքների ու մասնակցության համար:

Առաջին զեկուցողը բ. գ. դ., բանահյուսության տեսության և պատմության բաժնի առաջատար գիտաշխատող Վ. Սվազլյանն էր՝ «ԱՄՆ-ի հայ համայնքի ազգային ինքնության մի քանի առանձնահատկություններն ըստ հարցման արդյունքների» վերնագրով: Հետազոտության հիմքում  բանագետի ԱՄՆ կատարած չորս այցելությունների ընթացքում գրառված անտիպ նյութերն էին, որոնք էլ լավագույնս գաղափար են տալիս ամերիկահայ համայնքային կյանքի անցյալի ու ներկայի մասին: Զեկուցման մեջ ԱՄՆ-ի հայ համայնքի ազգային ինքնության պահպանման մասին խոսում են հենց համայնքի ներկայացուցիչները: Այսուհանդերձ, «ամերիկահայ համայնքը, հայապահպանության իր ճիգ ու ջանքերով հանդերձ վաղ, թեև ուշ, չի կարող զերծ մնալ այդ համընդհանուր ձուլման օրինաչափություններից». այս կարծիքին է հանգում բանախոսը:

«Դիտարկումներ հայոց ենթաէթնիկ բաժանման վերաբերյալ» զեկուցումը ներկայացրեց բ. գ. դ. բանահյուսության տեսության և պատմության բաժնի առաջատար գիտաշխատող, Ա. Պետրոսյանը: Զեկուցումը հեղինակը պատրաստել էր 1991 և 1998 թթ. ԱՄՆ, 2005 թ. Ֆրանսիա կատարած իր այցելությունների հիման վրա: Նա ներկայացրեց տեղի հայ համայնքներում իշխող տրամադրությունները Հայաստանի նկատմամբ, մատնանշեց հայկական սփյուռքում առկա ներքին՝ հայաստանցի – ոչ հայաստանցի բաժանումները, ինչպես նաև հայերի ենթաէթնիկ բաժանումները բուն հայրենիքում՝ Հայաստանում, թե՛ խորհրդային տարիներին և թե՛ անկախությունից հետո:

Պ. գ. թ. Ք. Ավագյանը ներկայացրեց «Սերնդափոխության հեռանկարները սփյուռքում Հայաստանի և տարածաշրջանի ռազմավարական շահերի համատեքստում» զեկուցումը: Հեղինակը նախ անդրադարձ կատարեց դասական հայ սփյուռքի (Հայոց ցեղասպանության հետևանքով հայրենազրկված և աշխարհով մեկ սփռված հավաքականություն) հայապահպանման կարևոր խնդրին՝ մասնավորապես 4-րդ և 5-րդ սերնդին, որը հանդես է գալիս իբրև օտարախոս հավաքականություն՝ հաճախ սիմվոլիկ իր ազգային պատկանելությամբ: Ապա անդրադարձավ նորանկախ Հայաստանից արտագաղթած հայությանը: Ազգային ինքնության հետզհետե կորուստը, հայկական սփյուռքի ձուլման խնդիրը կախված են իբրև օրհասական խնդիր և կապված են ժամանակի սերնդային խառնամուսնությունների հետ, ուստի «հայապահպանությունը», ըստ զեկուցողի, պահանջում է իրական ու գործնական  ռազմավարական մոտեցում: Ք. Ավագյանը «հայապահպանությունը» տեսնում է «հողապահպանության» մեջ, որն էլ ազգապահպանության գրավականն է։

Հաջորդը զեկուցեց բ. գ. դ. բանահյուսության տեքստաբանության բաժնի վարիչ Թ. Հայրապետյանը «Խաչենագետի ներքնահովտի վերաբնակ հայության ենթաէթնիկ շերտերը. վերամշակութայնացման հարցեր» թեմայով: Խաչենագետի ներքնահովիտը մշակութային մի յուրօրինակ տարածք է, որը կառուցվում է վերաբնակ հայության ենթաէթնիկ տարբեր շերտերի համատեղ կենցաղավարության միջոցով:

Ինստիտուտի ազգագրության բաժնի գիտաշխատող Վ. Մադաթյանը խոսեց  «Կրոնը, հավատալիքները և հայ ինքնության աշխարհիկացման խնդիրը» թեմայով:

«Էթնիկական ծեսերի և սովորույթների պատկերները Հակոբ Մնձուրու գեղարվեստական արձակում» զեկուցումը ներկայացրեց ինստիտուտի բանահյուսության տեսության և պատմության բաժնի կրտսեր գիտաշխատող Ա. Պողոսյանը: Սեփական էթնիկականության պահպանման լավագույն օրինակը դրսևորված է Հ. Մնձուրու գեղարվեստական արձակում՝ ծեսերի ու սովորույթների, լեզվի, դավանանքի միջոցով: Գեղարվեստորեն ստեղծված պատկերները գուցե ռոմանտիկական  թվան, բայց իրենց բացառիկ ազնվության և հայրենիքի կարոտի անմնացորդ նվիրման շնորհիվ, ըստ Հ. Մնձուրու, դառնում են կարևոր գործոն մեծապետական համաձուլման ձգտումների դեմ:

Նոյեմբերի 18-ին տեղի ունեցավ գիտաժողովի երկրորդ նիստը: Սփյուռքի հետազոտությունների բաժնի ղեկավար, պ. գ. թ. Ռ. Կարապետյանը «Հայերի տարաբնակեցման դինամիկան XX դարում» թեմայով: Զեկուցման մեջ դիտարկվել են XX դարում հայ էթնոսի ներսում տեղի ունեցած բավական կտրուկ ու առանցքային փոփոխությունների շրջանը և մեծ զանգվածների տարածական տեղաշարժերի օրինաչափությունները, որոնք պատճառ դարձան հակադիր ուղղություններով էթնոսոցիալական գործընթացների առաջացմանը:

Նույն բաժնի գիտաշխատող Ս.  Բարսեղյանը խոսեց «Էթնիկ մեդիան որպես հայկական սփյուռքի ուսումնասիրման միջոց» թեմայով: Հիմնահարցի շրջանակներում ներկայացվեց էթնիկական մեդիայի կարևոր դերը աշխարհով մեկ սփռված հայերի ամենօրյա կյանքում, ընդունող երկրի հասարակության մեջ նրանց ինտեգրման, ինքնության պահպանման և հայրենիք-սփյուռք հարաբերությունների սերտացման գործում, ինչպես նաև համայնքի քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային կյանքի ընթացիկ վիճակը, փոփոխությունների ու մարտահրավերները, խնդիրները և սպասումների արտացոլման ուղին: Զեկուցման մեջ էթնիկական մեդիան դիտարկվել է որպես էթնիկական և մշակութային ինքնության ձևավորման ու դրա արտահայտման միջոց, համայնքին միավորող, համախմբող ուժ, ինչպես նաև ինքնին համայնքի սոցիալական փոփոխությունների ցուցիչ (այսպես կոչված, սոցիալական բարոմետր):

Սփյուռքի հետազոտությունների բաժնի գիտաշխատող Ն. Զարիկյանը «Կազմակերպությունների դերը հայկական համայնքների ինքնակառավարման գործընթացում (ԱՄՆ-Ի և Իրանի հայ համայնքների օրինակով)» զեկուցման մեջ անդրադարձավ տարբեր երկրներում գոյություն ունեցող, ձևավորվող կամ անկում ապրող հայկական գաղութներում գործող համակարգի կառուցվածքի,  ուղղվածության, հարաբերությունների և հասարակական ներգրավվածության  խնդիրներին: Հատկապես դիտարկվեցին ազգային կյանքի կազմակերպման, հայրենակիցների համախմբման անհրաժեշտությունից ստեղծված բազմաբնույթ կազմակերպությունների գործունեության առանձնահատկություններն ու ընդհանրությունները:

Հաջորդիվ զեկուցեց Մ. Հերացու անվան ԵՊԲՀ հոգեբանության ամբիոնի դասախոս Լ. Մնացականյանը՝ «Սոցիալ-հոգեբանական դժվարությունների ազդեցությունը Ֆրանսիայում՝ ապաստան հայցող հայերի մարմնական առողջության վրա» թեմայով: Զեկուցման մեջ ուսումնասիրվել էին փախստականի կարգավիճակ ստանալու ընթացքում ընդունող երկրում՝ Ֆրանսիայում առկա սոցիալ-հոգեբանական դժվարությունների ազդեցությունը այնտեղ ապաստան խնդրող հայերի ֆիզիկական առողջության վրա, սոմատիզացիայի գործընթացի և սոցիալ-հոգեբանական դժվարությունների միջև հնարավոր առնչությունները:

Սփյուռքի հետազոտությունների բաժնի գիտաշխատող Ս. Ներսիսյանը ներկայացրեց «Սոցիալական ցանցերի գործառնության առանձնահատկությունները. Թեհրանի, Լոս Անջելեսի և Մոսկվայի հայ համայնքների օրինակով» զեկուցումը: Զեկուցման մեջ ներկայացվեցին յուրաքանչյուր համայնքի ներսում ցանցային հարաբերությունների առանձնահատկությունները, որոնք առաջին հերթին պայմանավորված են ներքին ու արտաքին գործոնների հարաբերակցությամբ, ինչպես նաև կարևորություն տրվեց համայնքների ներսում անհատների դերին՝ կախված ինչպես որակական, այնպես էլ քանակական ցուցանիշներից:

«Սփյուռքի հայերի սոցիալական մոբիլության համեմատական ուսումնասիրության շուրջ (Լոս Անջելեսի և Թեհրանի հայ համայնքների օրինակով)» թեմայով զեկուցում կարդաց Սփյուռքի հետազոտությունների բաժնի գիտաշխատող Լ. Տանաջյանը: Նա դիտարկեց  երկու տարբեր միջավայրերում իրենց գործունեությունը ծավալած հայ համայնքների ներկայացուցիչների սոցիալական մոբիլության ընդհանուր և առանձնահատուկ կողմերը: Արդյունքում հաստատվեց այն վարկածը, որ նույն էթնոսի տարբեր խմբեր, որոնք գտնվում են այլ միջավայրերում, կարող են ունենալ սոցիալական մոբիլության յուրահատուկ ընթացք, որը բնորոշվում է և՛ տվյալ խմբին հատուկ առաջնային սոցիալական հատկանիշներով, և՛ էթնոսոցիալական միջավայրով:

Գիտաժողովում արտահերթ ելույթով հանդես եկավ մարդաբան-գենետիկ, կ. գ. դ. ՀՀ ԳԱԱ մոլեկուլյար կենսաբանության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող Լ. Եպիսկոպոսյանը՝ «Հայ ժողովրդի գենետիկական պատմության վերականգնումը»  թեմայով:

ԱՆՆԱ ՊՈՂՈՍՅԱՆ,

ԼՈՒՍԻՆԵ ՏԱՆԱՋՅԱՆ