«ԱՌԱՋԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԸ ԵՎ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ

(ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԱՐԴԻԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ)»

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԸ

ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայում հոկտեմբերի

1–2-ը տեղի ունեցավ «Առաջին աշխարհամարտը և հայ ժողովուրդը (պատմություն և արդիական խնդիրներ)» վերտառությամբ միջազգային գիտաժողով, որը նվիրված էր հայ ժողովրդի համար ճակատագրական դարձած այդ պատերազմի սանձազերծման 100-ամյա տարելիցին:

Գիտաժողովը կազմակերպել էին ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիան և Երևանի պետական համալսարանը (կազմկոմիտե՝ Յուրի Սուվարյան, Արամ Սիմոնյան, Աշոտ Մելքոնյան, Ռուբեն Սաֆրաստյան, Արարատ Աղասյան, Գևորգ Պողոսյան, Ավիկ Իսահակյան, Արմեն Մարուքյան):

Բացման խոսքով հանդես եկավ ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը և նշեց, որ այս տարի լայնորեն հիշատակվում է Առաջին համաշխարհային պատերազմի մեկդարյա ցավալի հոբելյանը: Պատերազմ, որը շրջադարձային եղավ բազմաթիվ ժողովուրդների կյանքում և փոխեց աշխարհի գեոպոլիտիկ իրավիճակը. «Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցեցին առավելագույն թվով երկրներ՝ 33 պետություն, հսկայական էին նաև մարդկային կորուստները՝ 29 միլիոն»:

Այնուհետև ողջույնի խոսք ասաց ԵՊՀ ռեկտոր Արամ Սիմոնյանը:

Լիագումար նիստում զեկուցումով հանդես եկավ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն Աշոտ Մելքոնյանը («Առաջին աշխարհամարտ–Հայոց ցեղասպանություն. պատճառներ և հետևանքներ»): Նա մասնավորապես նշեց, որ «Առաջին և Երկրորդ աշխարհամարտերի ժամանակ ռազմական գործողությունների հիմնական ծանրությունն ընկել է համապատասխանաբար ռուսական կայսրության և ԽՍՀՄ-ի վրա, սակայն բնակչության շնչին բաժին ընկած մարդկային կորուստների առումով առավելագույնս տուժել է հայ ժողովուրդը (1,5 մլն զոհ), քանի որ պատերազմի հետևանքով Օսմանյան կայսրությունում հայերը ենթարկվեցին ցեղասպանության»:

Ելույթ ունեցան նաև ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյանը («Հայոց ցեղասպանության ծրագրի ձևավորումը. թուրքական փաստաթղթերի վերլուծություն»), Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Համաշխարհային պատմության ինստիտուտի Ռուսաստանի, Ուկրաինայի և Բելոռուսի կենտրոնի ղեկավար, պատմական գիտությունների դոկտոր Ալեքսանդր Շուբինը («Օսմանյան արշավանքը դեպի Արևելք 1918 թ.»), Հայաստանի ազգային արխիվի տնօրեն Ամատունի Վիրաբյանը («Հաղորդում Հայաստանի ազգային արխիվի Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ փաստաթղթերի տարբեր լեզուներով հրատարակության մասին»):

Երկու օր ընթացող գիտաժողովին ներկայացված էին 44 գիտական զեկուցումներ, որոնք քննարկվեցին մասնագիտացված առանձին բաժանմունքների նիստերում, իսկ զեկուցողները Հայաստանից, Ռուսաստանից և Հունաստանից էին:

ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում ընթացող «Հայերի մասնակցությունը Առաջին աշխարհամարտին» քննարկմանը ներկայացված էին հետևյալ թեմաները. «Հայ ազգային կուսակցությունների գործունեությունը Փոքր Հայքում Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին» (Գեղամ Հովհաննիսյան), «Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռուս-թուրքական ռազմաճակատի նշանակությունը» (Ռուբեն Սահակյան), «Հայկական բարձրավանդակի ռազմավարական նշանակությունը գերմանական ստրատեգների աշխատություններում» (Հայկ Սուքիասյան), «Հայերի սոցիալ-տնտեսական կեցությունը Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ (Թուրքիա և Արևմտյան Հայաստան)» (Գևորգ Պողոսյան), «Թուրքիայի բալկանյան ռազմավարական շրջադարձը և Արևմտյան Հայաստանի ճակատագիրը» (Լևոն Շիրինյան), «Առաջին աշխարհամարտի և Հայկական հարցի արտացոլումը «Արմյանսկի վեստնիկ» շաբաթաթերթում» (Նորայր Սարուխանյան), «Առաջին աշխարհամարտի Արևմտյան ռազմաճակատի Գեորգիևյան շքանշանակիր հայազգի զորականները» (Կարեն Փահլավանյան), «Առաջին աշխարհամարտն ըստ ականատես վերապրողների վկայությունների» (Վերժինե Սվազլյան), «Առաջին աշխարհամարտը և ամերիկահայությունը» (Քնարիկ Ավագյան), «Առաջին աշխարհամարտում արիությամբ աչքի ընկած և Գեորգիևյան շքանշաններով պարգևատրված հայ հերոսները» (Սեդա Զարգարյան), «Առաջին աշխարհամարտի մասնակից Ե. Ե. Վիշինսկին և նրա ծառայողական ցուցակը» (Հենրիկ Խառատյան, Իրինա Կասացկայա, Ռոսսոտրուդնիչեստվո), «Բաքվի 1918 թ. հերոսամարտը. ռազմական գործողությունները և նշանակությունը» (Գևորգ Ստեփանյան):

ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում ընթացող «Հայկական հարցը և դիվանագիտական պայքարը Առաջին աշխարհամարտի տարիներին» բաժանմունքում քննարկվեցին հետևյալ զեկուցումները. «Հայաստանն ու Հայկական հարցը ԱՄՆ-ի 1917–1918 թթ. քաղաքականության ոլորտում» (Գայանե Մախմուրյան), «Հայաստանը Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Ռուսաստանի արտաքին քաղաքականության ոլորտում» (Ֆելիքս Մովսիսյան), «Պայքար գրչով և ազդեցության տարածում` Օսմանյան Թուրքիայի մասնակցությունը Առաջին աշխարհամարտում բրիտանական ամսագրի ծաղրանկարների լույսի ներքո» (Յակովոս Ակցողլու, Հունաստան), «Գաղթականության խնդիրը հայ-թուրքական հարաբերություններում 1918 թ. հունիս-հոկտեմբեր. (Կարեն Հայրապետյան), «1915–1916 թթ. Անգլո-ֆրանս-ռուսական գաղտնի բանակցությունների լուսաբանումը հետխորհրդային հայ պատմագրության մեջ» (Լիլիթ Հովհաննիսյան), «Առաջին աշխարհամարտը և բրիտանական շահերը Մերձավոր Արևելքում» (Տիգրան Թումանյան), «1918 թ. հունիս-նոյեմբերին Կ. Պոլսում գործող հայկական պատվիրակության գործունեության լուսաբանումը մասնակիցների օրագրություններում» (Համո Սուքիասյան):

ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում ընթացող «Առաջին աշխարհամարտի և Հայոց ցեղասպանության արտացոլումը հայ և համաշխարհային գեղարվեստական գրականության ու արվեստի մեջ» բաժանմունքում ներկայացվեցին հետևյալ թեմաները. «Ավետիք Իսահակյանի Առաջին աշխարհամարտի տարիներին գրած ստեղծագործությունները» (Ավիկ Իսահակյան), «Եղեռնի արձագանքները Սերո Խանզադյանի «Մեռածները հիշում են» վիպակում» (Վահան Աղաբաբյան), «Հայոց ցեղասպանության արտացոլումը ամերիկահայ անգլիագիր գրողների երկերում» (Դավիթ Գասպարյան), «Հայկական ծածկագիրը Դ. Մ. Թոմասի «Արարատ» վեպում» (Տատյանա Ռիբալչենկո, Ռուսաստան), «Թումանյանը և Առաջին աշխարհամարտը» (Վլադիմիր Կիրակոսյան), «Առաջին համաշխարհային պատերազմը Ի. Կ. Այվազովսկու ժառանգների ստեղծագործություններում և հիշողություններում» (Իրինա Կասացկայա, Ռոսսոտրուդնիչեստվո), «Առաջին աշխարհամարտը Թորոս Թորոմանյանի և Յոզեֆ Ստրժիգովսկու գիտական ճակատագրերում» (Անուշ Տեր-Մինասյան), «Փանոս Թերլեմեզյանը և Առաջին աշխարհամարտը» (Մերի Կիրակոսյան), «Վարդան Մախոխյանը և Մեծ եղեռնը» (Արա Հակոբյան), «Ցեղասպանության արձագանքները ժամանակակից թուրք գրականության մեջ» (Սուսաննա Աբազյան), «Երգիչ գնդապետը. Վահան Տեր-Առաքելյան» (Աննա Ասատրյան), «Վալտեր Բախմանի ճանապարհորդության նշանակությունը հայկական ճարտարապետության ուսումնասիրման գործում» (Դավիթ Քերթմենջյան), «Հայոց Մեծ եղեռնի արտացոլումը գերմանացի ականատես սպաների օրագրություններում» (Ալբերտ Մուշեղյան), «Թումանյանի հանդիպումները ռուսական բանակի սպաների հետ Առաջին աշխարհամարտի տարիներին» (Սուսաննա Հովհաննիսյան), «Վասպուրականի ավանդությունների ռուս սպաների գրառումները Առաջին աշխարհամարտի տարիներին» (Վարդան Դևրիկյան):

Գիտաժողովի երկրորդ օրը ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում ներկայացված «Օսմանյան կայսրության իշխանությունների ցեղասպան քաղաքականությունը» քննարկմանը լսվեցին հետևյալ զեկուցումները. «Հայոց ցեղասպանության պատճառներն ու նախադրյալները ժամանակակից աշխարհաքաղաքականության (գեոպոլիտիկայի) դիտանկյունից» (Գևորգ Խուդինյան), «Գերմանական արխիվային վավերագրերը Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ» (Ստեփան Ստեփանյան), «Ասորիների կոտորածներն Օսմանյան կայսրությունում Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ (1914–1918 թթ.). մոռացված ցեղասպանություն» (Անահիտ Խոսրոևա), «Բաքվի 1918 թ. ողբերգական դեպքերի ականատես ռուս գրողի վկայությունը» (Անուշավան Զաքարյան), «Արևմտահայ գաղթականությունն Ալեքսանդրապոլի գավառում 1914–1918 թթ.» (Արմեն Հայրապետյան), «Հասարակական կառույցների օժանդակությունը Ալեքսանդրապոլի գավառում ապաստանած գաղթականներին Առաջին աշխարհամարտի տարիներին» (Կարինե Ալեքսանյան):

ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի նիստերի դահլիճում ընթացող վերջին նիստում քննարկվեցին «Հայ ժողովրդի կորուստները Առաջին աշխարհամարտում և դրանց հատուցման խնդիրները»՝ «Հայոց ցեղասպանության հոգեբանական տրավմայի միջսերնդային փոխանցմանն ուղղված հետազոտության վերաբերյալ» (Խաչատուր Գասպարյան, Գայանե Ղազարյան, Տաթևիկ Առաքելյան, Լիլիթ Մնացականյան, Արմեն Հովսեփյան), «Հայոց ցեղասպանության ընթացքում հայերի ունեզրկման թեման թուրք պատմաբանների ուսումնասիրություններում» (Անահիտ Աստոյան), «Հայոց ցեղասպանության դատապարտման հայցադիմումի պատրաստման ու Միջազգային դատարանին ներկայացման հնարավորություններն ու հեռանկարները» (Արմեն Մարուքյան), «Հայոց ցեղասպանության խնդիրը սփյուռքահայ կազմակերպությունների փաստաթղթերում 1945–1948 թթ.» (Քրիստինե Մելքոնյան):

Այնուհետև ԳԱԱ նախագահության նիստերի դահլիճում բաժանմունքների ղեկավարներն իրենց հաղորդումներով ամփոփեցին քննարկումների արդյունքները:

Գիտաժողովի փակմանը հանդես եկավ ԳԱԱ հայագիտության և հասարակական գիտությունների բաժանմունքի ակադեմիկոս-քարտուղար Յուրի Սուվարյանը:

Գիտաժողովի զեկուցումները կհրատարակվեն առանձին ժողովածուով:

Առաջին աշխարհամարտի պատմության ուսումնասիրումը հանգեցնում է այն եզրակացության, որ դա սկիզբն էր աշխարհաքաղաքական մեծ ու հեռահար գործընթացների, որոնք հետագայում շարունակություն ունեցան Երկրորդ աշխարհամարտի ընթացքում ու հաջորդող տարիներին և մինչև օրս էլ շարունակվում են քրիստոնյա ժողովուրդների մաքրագործման առումով, որի առաջին ու ողբերգական մասը բաժին ընկավ հայ ժողովրդին՝ ցեղասպանությամբ և հայրենազրկումով:

ՔՆԱՐԻԿ ԱՎԱԳՅԱՆ