ԱՐԴԻ ԲԱՐԲԱՌՆԵՐՈՒՄ ՀԻՆ ՀԱՅԵՐԵՆԻ ՇԵՇՏԱԿԻՐ Ե ԵՎ Ո ՁԱՅՆԱՎՈՐՆԵՐԻ ԱՐՏԱՑՈԼՄԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ

ՍԱՐԳԻՍ ԱՎԵՏՅԱՆ

Ինչպես հայտնի է, հայոց այբուբենի ստեղծման ժամանակ ե և ո գրանշաններից յուրաքանչյուրը բառի մեջ գրաված բոլոր դիրքերում հնչյունական տեսանկյունից միարժեք է եղել, այն է` ե(=e) և ո(=o): Սակայն այժմ հայերեն զանազան բարբառներում հ. հայ. ո-ի դիմաց բառասկզբում հանդես են գալիս vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ), vuo(վո), vu(վու) հնչյունակապակցություններ և o(օ), u(ու) ձայնավորներ, իսկ բառամիջում` uo(ո), ue(ուէ) երկբարբառներ և o(օ), e(է), u(ու) ձայնավորներ: Նմանապես հ. հայ. ե-ի դիմաց բառասկզբում առկա են ye(յէ), yie(յե), yi(յի) հնչյունակապակցություններ և e(է), i(ի) ձայնավորներ, իսկ բառամիջում` ie(ե) երկբարբառ և e(է), i(ի) ձայնավորներ (հայ բարբառագիտության մեջ uo(ուօ) երկբարբառն արտահայտվում է ո գրանշանի, իսկ ie(իէ) երկբարբառը` ե գրանշանի միջոցով): Հայերենագիտության մեջ ընդունված տեսակետի համաձայն` հին հայերենի շեշտակիր ե և ո ձայնավորների երկբարբառացումը (e>ie և o>uo//ue) եղել է նրանց հետագա փոփոխության առաջին քայլը[1]: Որոշ հետազոտողներ էլ ենթադրում են, որ շեշտակիր ե-ն և ո-ն արդեն հին հայերենում ունեցել են բարձրացող-երկբարբառային արտասանություն` ե(=իէ), ո(=ուօ)[2]: Ինչևէ, անկախ ժամանակագրությունից` ակնհայտ է, որ իէ(ie)-ն և ուօ(uo)-ն առաջացել են սկզբնական շեշտակիր ե(=e) և ո(=o) ձայնավորների երկբարբառացմամբ, որը տիպաբանորեն համեմատելի է այլ լեզուներում հանդիպող նմանատիպ երևույթների հետ. հմմտ. լատիներենի շեշտակիր ĕ և ŏ ձայնավորներից առաջացած իսպաներեն ie, ue և իտալերեն ie, uo բարձրացող երկբարբառները[3]:

Հայերեն իէ(ie) և ուօ(uo) երկբարբառների բարբառային արտացոլումների պարագայում առկա են երկու հիմնական խնդրահարույց կետ. 1) այնքան էլ պարզ չէ, թե կոնկրետ ինչ եղանակով են առաջացել բառասկզբային y, w/v բաղաձայնները, 2) արդյո՞ք բառասկզբային e և o պարզ ձայնավորների դեպքում շեշտակիր դիրքում անփոփոխ պահպանվել է նրանց հնագույն հնչումը, թե՞ e-ն և o-ն ie և uo երկբարբառների հետադարձ մենաբարբառացման արդյունք են, կամ էլ շեշտազուրկ դիրքում անփոփոխ պահպանված e և o ձայնավորները հետագա համաբանական ընդհանրացմամբ տարածվել են նաև շեշտակիր դիրքի վրա:

Հենց այդ հարցերն էլ կփորձենք քննել ստորև:

Հնչյունաբանական-տիպաբանական տեսանկյունից բառասկզբային w/v, y բաղաձայնների առաջացումը տվյալ դեպքում կարող է բացատրվել երկու կերպ.

ա) կամ v/wն և yն համապատասխանաբար uo և ie երկբարբառների ոչ վանկարար u-ից և i-ից առաջ զարգացած նախահավելական բաղաձայններ (prothetic consonants) են,

բ) կամ էլ բառասկզբում uo և ie երկբարբառների ոչ վանկարար u-ն և i-ն դարձել են v/w և y, այսինքն` երկբարբառները վերածվել են բաղաձայն + ձայնավոր կապակցության:

Ըստ Ա. Ղարիբյանի` բառասկզբում ո(=ուօ) > վօ հնչյունափոխության պարագայում երկբարբառային ոչ վանկարար ու տարրը ուժեղանալով վերածվել է շրթնատամնային վ բաղաձայնի[4]: Հարցի նկատմամբ, ըստ էության, նմանատիպ մոտեցում է ցուցաբերել նաև Հ. Աճառյանը, ինչպես կարելի է հետևեցնել նրա կողմից նշվող orb(որբ) >uorb >vorp(վօրփ) հնչյունական զարգացումից[5]: Սակայն հատկանշական է, որ բառասկզբում uo(ուօ) > vo(վօ) հնչյունափոխություն ենթադրող հետազոտողները սովորաբար չեն անդրադառնում հայերեն մի շարք բարբառներում բառասկզբային vo(վօ)-ի փոխարեն vuo(վո) հնչյունակապակցության առկայության փաստին. հմմտ. ողջ>վոխչ, որբ>վորփ, ոսպն>վոսպ, ոտն>վոդ/վոտը և այլն[6]: Բերված օրինակները կարծես վկայում են, որ նախկին երկբարբառային արտասանությունը այդ բարբառներում պահպանվել է, իսկ երկբարբառից առաջ բառասկզբում առաջացել է վ նախահավելական բաղաձայն: Թերևս այդ հանգամանքն է պատճառը, որ Հ. Մուրադյանը, վերանայելով նախկինում ունեցած իր տեսակետը, որտեղ նա նույնպես ընդունում էր բառասկզբային uo>vo, այն է` ձայնավորից առաջ u>v հնչյունական անցում[7], գտնում է, որ v/w(վ/ւ) բաղաձայնը բառասկզբում զարգացել է դեռևս uo(ուօ) երկբարբառի առկայության պարագայում: Դա ակնհայտ երևում է նրա կողմից նշվող ո(o) > ուօ(uo) > ւուօ(wuo) > վուօ(vuo) > վօ(vo) և ո(o) > (ուօ >) ուէ (ue) > ւուէ(wue) > վէ(ve) հնչյունական զարգացումների գծապատկերից[8]: Սակայն բառասկզբային (e>) իէ(ie) > յէ(ye) հնչյունափոխության համար Հ. Մուրադյանը յիէ(yie) միջակա աստիճան չի առանձնացնում, այլ գտնում է, որ ie երկբարբառի արտաբերության ընթացքում առաջացած y կիսաձայնի որոշակի երանգը ավելի է ընդգծվել, որի շնորհիվ ie-ն փոխարկվել է ye երկհնչյունի: Համապատասխանաբար, նա տվյալ հնչյունական զարգացումը ներկայացնում է ե(e) > իէ(ie) > յէ(ye) հնչյունափոխության շղթայի տեսքով[9]: Նկատենք, որ կիլիկյան հայերենի և արդի մի շարք բարբառների տվյալները, որտեղ շեշտի տակ բառասկզբում առկա է յէ(ye) երկհնչյուն, իսկ բառամիջում` իէ(ie) երկբարբառ, (օրինակ` ես(yes), բերդ(piert), ընկեր(əngier) և այլն)[10], կարծես հաստատում են այն տեսակետը, որ բառասկզբում, իրոք, տեղի է ունեցել իէ(ie) > յէ(ye) ուղղակի անցում, իսկ բառամիջում ie երկբարբառը պահպանվել է անփոփոխ: Ինչ վերաբերում է մի շարք բարբառներում (Շամախիի, Կարնո և այլն) բառասկզբային յէ(ye)-ի դիմաց բառամիջում շեշտակիր է(e)–ի առկայությանը (հմմտ. մի կողմից՝ եզն>Շմխ. յէզնը, Կրն. յէզ, մյուս կողմից՝ բերդ>Շմխ. բէրթ, վեց>Կրն. վէց և այլն), Հ. Մուրադյանը այն դիտում է որպես շեշտակիր իէ(ie) երկբարբառի հետադարձ մենաբարբառացման արդյունք` իէ(ie)>է(e)[11]: Սակայն նա չի անդրադառնում այն բարբառների տվյալներին, որոնք շեշտի տակ բառասկզբում հանդես են բերում յե(yie), իսկ բառամիջում` ե(ie), օրինակ` Վանի և Մշո բարբառներում (հմմտ. եզն>Վն., Մշ. յեզ, երբ>Վն., Մշ. յեփ, խեղճ>Վն. խեղճ, խելք >Մշ. խելք և այլն)[12]:

Կարծում ենք` տվյալ դեպքում պետք չէ անտեսել այն հանգամանքը, որ ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների պատմական փոփոխությունը ընդհանուր առմամբ տեղի է ունեցել զուգահեռաբար: Ըստ այդմ` բառասկզբային ye(յէ) հանդես բերող բարբառներին (հմմտ. Շամախիի և Կարնո բարբառները) սովորաբար բնորոշ են նաև բառասկզբային vo(վօ), մյուս կողմից` բառասկզբային yie(յե) ունեցող բարբառները (ասենք` Վանի, Ալաշկերտի, Մշո) հանդես են բերում նաև բառասկզբային vuo(վո)[13] (թեև առանձին բարբառներում, ինչպես ստորև կտեսնենք, օրինաչափ հնչյունական դրությունը խախտված է համաբանական և այլ կարգի հնչյունափոխությունների հետևանքով): Ասվածից հետևում է, որ բառասկզբային ye(յէ)-ի և vo(վօ)-ի, մյուս կողմից` բառասկզբային yie(յե)-ի և vuo(վո)-ի առաջացումը չի կարող բացատրվել միմյանցից անկախ և տարբեր եղանակով: Արդ, եթե ընդունում ենք, որ բառասկզբային ye(յէ)-ն առաջացել է ie > ye հնչյունական անմիջական անցմամբ (ասենք՝ ես>*իէս>յէս, երբ>*իէրբ>յէփ), ապա կարծում ենք` նույնպիսի uo>vo հնչյունափոխություն պետք է ենթադրել նաև բառասկզբային vo(վօ)-ի պարագայում (օր.՝ որս>*ուօրս>վօրս և այլն), իսկ բառասկզբային yie(յե)-ի և vuo(վո)-ի առաջացումն էլ իր հերթին դարձյալ պետք է բացատրվի զուգահեռաբար: Եվ ընդհակառակը, եթե բառասկզբային vo(վօ)-ի առաջացման հարցում vuo/wuo հնչյունափոխական միջակա աստիճան է ենթադրվում, այն է` ուօ(uo)>ւուօ(wuo) > վուօ(vuo) > վօ(vo) (օր.՝ որս> *ուօրս>*ւուօրս> *վուօրս>վօրս), ապա հետևողականության սկզբունքը պահանջում է նույն կերպ վարվել նաև բառասկզբային ye(յէ)-ի դեպքում` համապատասխանաբար ենթադրելով իէ(ie) > յիէ(yie) > յէ(ye) հաջորդական հնչյունափոխություն (օր.՝ ես>*իէս>*յիէս>յէս):

Եթե նկատի ունենանք, որ շեշտի տակ բառասկզբային yie(յե) և vuo(վո) հնչյունակապակցությունների դիմաց բառամիջում սովորաբար հանդես են գալիս ie(ե) և uo(ո) երկբարբառներ (օրինակ, Վանի, Ալաշկերտի, Մշո բարբառներում), իսկ բառասկզբային ye(յէ) և vo(վօ) հնչյունակապակցություններին բառամիջում մեծ մասամբ համապատասխանում են e(է) և o(օ) պարզ ձայնավորներ (ասենք` Կարնո, Շամախիի բարբառներում, Երևանի խոսվածքում և այլն), ապա առաջին հայացքից միանգամայն հավանական է թվում, որ y(յ)-ն և v/w(վ/ւ)-ն ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների ոչ վանկարար i(ի)-ից և u(ու)-ից առաջ զարգացած նախահավելական բաղաձայններ են, որոնց հաջորդող ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների հետագա զարգացման ընթացքը եղել է ճիշտ նույն կերպ, ինչպես բառամիջի դիրքում: Սակայն այդ պարագայում տիպաբանական տեսանկյունից տարօրինակ է թվում այն, որ նույն բարբառներում բառասկզբի դիրքում y(յ) և v/w(վ/ւ) բաղաձայններ չեն առաջացել նաև վանկարար i(ի) և u(ու) (< հ. հայ. ի և ու) ձայնավորներից առաջ: Համենայն դեպս, հայերեն բարբառներից ոչ մեկում բառասկզբում հ. հայ. ի և ու ձայնավորների դիմաց չունենք յի(yi) և վու/ւու(vu/wu) հնչյունակապակցություններ: Այնինչ, լեզուներում բառասկզբում սովորաբար y-ն առաջանում է առաջնալեզվային e/i, իսկ v/wն` շրթնային o/u պարզ ձայնավորներից առաջ[14]։

Իհարկե, սկզբունքորեն չենք բացառում, որ բառասկզբում y(յ) և v/w(վ/ւ) բաղաձայնները կարող են ի հայտ գալ նաև երկբարբառի ոչ վանկարար i և u տարրերից առաջ, սակայն ճիշտ չէր լինի ոչ վանկարար i-ից և u-ից առաջ նախահավելական y և v/w բաղաձայններ ենթադրել` վանկարար i-ից և u-ից առաջ դրանց բացակայության պարագայում: Ուստի, կարծում ենք, որ ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների հետագա զարգացումը բառասկզբում և բառամիջում միասնական է եղել միայն այն բարբառներում, որտեղ թե՛ բառասկզբում և թե՛ բառամիջում ունենք իէ(ie) > է(e) և ուօ(uo) > օ(o) կամ իէ(ie) > ի(i) և ուօ(uo) > ու(u) մենաբարբառացում (օրինակ՝ Պոլսահայ, Կեսարիայի և Ագուլիսի բարբառներում. հմմտ. եփ>*իէփ>Պլս. էփ, ասեղն> *ասիէղն>Պլս. ասէխ, եփ>*իէփ >Ագլ. իփ, խելք>*խիէլք>Ագլ. խիլք, ողբ>*ուօղբ>Պլս. օխպ, հող>

*հուօղ>Պլս. խօղ, ոտն>*ուօտն>Ագլ. ուտնը, հող>*հուօղ>Ագլ. հուղ): Մինչդեռ բառասկզբային y(յ) և v/w(վ/ւ) հանդես բերող բարբառներում ie(իէ) և uo(ուօ) (որոշ վայրերում (հատկապես Ղարաբաղի տարածքում)` uo>ue) երկբարբառների հետագա զարգացումը բառասկզբում և բառամիջում տեղի է ունեցել միմյանցից անկախ և տարբեր եղանակով. բառասկզբում ie(իէ) և uo(ուօ), ue(ուէ) երկբարբառները համապատասխանաբար վերածվել են ye(յէ) և vo/wo(վօ/ւօ), ve (վէ) բաղաձայն+ձայնավոր կապակցության, այսինքն` տեղի է ունեցել i(ի) > y(յ) և u(ու) > v/w(վ/ւ) հնչյունական անցում, մինչդեռ բառամիջում ie(իէ) և uo(ուօ), ue(ուէ) երկբարբառները մի շարք բարբառներում (Վանի, Ալաշկերտի, Մշո և այլն) պահպանվել են անփոփոխ, իսկ այլ բարբառներում (Կարնո, Շամախիի, Թիֆլիսի բարբառներում, Երևանի խոսվածքում և այլն) հետագա մենաբարբառացում է տեղի ունեցել` իէ(ie) > է(e) և ուօ(uo) > օ(o) կամ իէ(ie) > ի(i) և ուօ(uo) > ու(u): Տվյալ դեպքում մենք հաշվի ենք առնում այն հանգամանքը, որ երկբարբառները լեզվի պատմական զարգացման ընթացքում կարող են ոչ միայն մենաբարբառացման ենթարկվել, այլև տարրալուծվել երկու անկախ ձայնավորների, վերածվել բաղաձայն+ձայնավոր կապակցության և այլն[15]: Ըստ այդմ` կարելի է ենթադրել, որ բառասկզբում ie(իէ) > ye(յէ) և uo(ուօ) > vo/wo(վօ/ւօ) փոփոխությունից հետո տվյալ վիճակը պահպանվել է կիլիկյան հայերենում և այն բարբառներում, որոնք, ինչպես տեսանք, շեշտի տակ բառասկզբային ye(յէ) երկհնչյունի դիմաց բառամիջում հանդես են բերում ie(իէ) երկբարբառ: Իսկ ընդհանուր առմամբ ենթադրելի է հետագա փոփոխությունների հետևյալ ընթացքը. ա) բառամիջում ie(իէ) և uo(ուօ)/ ue(ուէ) երկբարբառները մի շարք բարբառներում (Շամախիի, Կարնո և այլն) մենաբարբառացման են ենթարկվել, որի շնորհիվ բառասկզբային ye(յէ) և vo(վօ)/ve(վէ) հնչյունակապակցությունների դիմաց բառամիջում համապատասխանաբար ունենք e(է) և o(օ)/e(է) պարզ ձայնավորներ (հմմտ. մի կողմից՝ եզն>*իէզն>Շմխ. յէզնը, ե՛կ>*իէ՛կ>Շմխ. յէ՛կ, ոտն>*ուօտն>Շմխ. վօտ,ողջ>*ուօղջ>Շմխ. վօխճ, մյուս կողմից՝ բերդ>*բիէրդ>Շմխ. բէրթ,խոտ>*խուօտ>Շմխ. խօտ): բ) Բառասկզբային ie(իէ) > ye(յէ) և uo(ուօ) > vo(վօ) փոփոխությունից հետո y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող e(է)-ն և o(օ)-ն, ըստ էության, հայտնվել են բառամիջի շեշտակիր դիրքում, ուստի բառամիջի ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառային արտասանությունը համաբանությամբ տարածվել է նաև նրանց վրա: Դրանով է բացատրվում որոշ բարբառներում (ասենք՝ Վանի, Ալաշկերտի, Մշո) բառամիջի ie(ե) և uo(ո) երկբարբառների դիմաց բառասկզբային yie(յե) և vuo(վո) հնչյունակապակցությունների առկայությունը (օր.՝ եղճ>*խիէղճ>Վն. խեղճ(=խիէղճ), եզն>*իէզն>*յէզն>Վն. յեզ (=յիէզ), ձեռն>*ձիէռն>Ալշ. ձեռ(=ձիէռ), եզն>*իէզն>*յէզն>Ալշ. յեզ(=յիէզ), թոռն> *թուօռն>Վն. թոռ(=թուօռ), ողջ>*ուօղջ>*վօղջ>Վն. վոխչ(=վուօխչ), հող>*հուօղ>Ալշ. հող(=հուօղ), ոսպն> *ուօսպն>*վօսպ>Ալշ. վոսպ(=վուօսպ) և այլն: գ) Մինչդեռ, ասենք, Թիֆլիսի բարբառում, որտեղ բառասկզբային yi(յի) և vu(վու) հնչյունակապակցությունների դիմաց բառամիջում համապատասխանաբար ունենք i(ի) և u(ու) պարզ ձայնավորներ[16], դրությունը նախորդ կետից տարբերվում է նրանով, որ բառամիջի ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների համաբանական ընդհանրացումից հետո ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացում է տեղի ունեցել թե՛ y(յ), v(վ)-ին հաջորդող դիրքում և թե՛ բուն բառամիջի դիրքում (օր.՝ մեղք>*միէղք> Թիֆլ. միխկ, ես>*իէս>*յէս>*յիէս>Թիֆլ. յիս, չորս>*չուօրս>Թիֆլ. չուրս, ողջ>*ուօղջ>*վօղջ>*վուօղջ>Թիֆլ. վուխչ): Ի դեպ, մեզ հետաքրքրող հարցի տեսանկյունից Թիֆլիսի բարբառի փոխհարաբերությունը, ասենք, Ագուլիսի բարբառի նկատմամբ, որտեղ շեշտի տակ թե՛ բառասկզբում և թե՛ բառամիջում հ. հայ. ե-ի դիմաց առկա է ի, իսկ հ. հայ. ո-ի դիմաց` ու[17], ճիշտ նույնպիսին է, ինչպիսին, ասենք, Կարնո և Շամախիի բարբառների փոխհարաբերությունը (բառասկզբում` ye(յէ) և vo(վօ), բառամիջում` e(է) և o(օ) օրինաչափությամբ), ասենք, Կեսարիայի և Պոլսահայ բարբառների նկատմամբ, որտեղ թե՛ բառասկզբում և թե՛ բառամիջում հ. հայ. ե-ի դիմաց առկա է e(է), իսկ հ. հայ. ո-ի դիմաց` o(օ) պարզ ձայնավոր[18]: Ըստ այդմ` Կեսարիայի, Պոլսահայ և Ագուլիսի բարբառներում բառասկզբում i(ի) > y(յ) և ս(ու) > v(վ) հնչյունական անցում տեղի չի ունեցել, այլ ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառները թե՛ բառասկզբում և թե՛ բառամիջում սկզբնապես պահպանվել են անփոփոխ, իսկ ավելի ուշ ենթարկվել ie(իէ) > e(է), uo(ուօ) > o(օ) կամ ie(իէ) > i(ի) , uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացման, մինչդեռ Կարնո, Շամախիի և Թիֆլիսի բարբառներում մենաբարբառացումը տեղի է ունեցել բառասկզբային ie(իէ) > ye(յէ) և uo(ուօ) > vo(վօ) հնչյունափոխությունից, իսկ այնուհետև Թիֆլիսի բարբառում y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող դիրքի վրա բառամիջի ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների համաբանական ընդհանրացումից հետո: Հետևաբար Թիֆլիսի բարբառում ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացման են ենթարկվել ինչպես բուն բառամիջի օրինաչափ առաջացած, այնպես էլ y(յ), v(վ)-ին հաջորդող դիրքում համաբանական ընդհանրացմամբ ի հայտ եկած ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառները: Մինչդեռ Կարնո և Շամախիի բարբառներում, որտեղ բառամիջի երկբարբառները համաբանությամբ չեն տարածվել y(յ)–ին և v(վ)-ին հաջորդող դիրքի վրա, բնականաբար ie(իէ) > e(է), uo(ուօ) > o(օ) մենաբարբառացումը տեղի է ունեցել միայն բուն բառամիջի դիրքում:

Ինչպես արդեն նշել ենք, ոչ պակաս խնդրահարույց է նաև հ. հայ. ե-ի և ո-ի դիմաց մի շարք բարբառներում առկա բառասկզբային շեշտակիր e(է)-ի և o(օ)-ի հարցը, որի վերաբերյալ հայերենագիտության մեջ արտահայտվել է երկու տարբեր տեսակետ: Ըստ Ա. Ղարիբյանի` երկբարբառային արտասանություն ունեցող ո(=ուօ)-ն մի շարք բարբառներում բառասկզբում զրկվելով իր երկբարբառային տարրից, արտասանվում է պարզ օ ձայնավոր[19]: Այլ կերպ ասած` Ա. Ղարիբյանը բառասկզբային o(օ)-ի, ըստ այդմ` նաև e(է)-ի առկայությունը բացատրում է uo(ուօ) > o(օ) և ie(իէ) > e(է) մենաբարբառացմամբ: Մինչդեռ Հ. Մուրադյանը գրում է. «Հայերենի որոշ տարբերակներ, ինչպես բառասկզբում, այնպես և բառամիջում, ո-ին տալիս էին նույն արժեքը, որ նշանակում է, թե դրանց մեջ հին o հնչյունը փոփոխության չէր ենթարկվել»[20]: Նմանապես նա գտնում է, որ «… միջին հայերենի որոշ տարբերակներում հին ե-ն բառի մեջ գրաված բոլոր դիրքերում ուներ e պարզ ձայնավորի արժեք… »[21]: Ըստ այդմ` Հ. Մուրադյանը ենթադրում է, որ ե(=e)>իէ(ie) և ո(=o)> ուօ(uo) երկբարբառացման գործընթացը ընդհանուր չի եղել հայերենի բոլոր տարբերակների համար, այլ որոշ վայրերում անփոփոխ պահպանվել է հ. հայ. ե-ի և ո-ի պարզ ձայնավորային հնչումը: Սակայն հետագայում նա, կրկին անդրադառնալով հ. հայ. ո-ի (ինչպես և ե-ի) պատմական զարգացման հարցին, գրում է. «Ո ձայնավորի երկբարբառացման այս գործընթացը կատարվել է ամբողջ հայերենում… »[22]: Հետևաբար այս դեպքում այլևս խոսք չի կարող լինել հայերենի որոշ տարբերակներում հ. հայ. ե-ի և ո-ի սկզբնական պարզ ձայնավորային հնչյունական արժեքի պահպանման մասին, այլ Հ. Մուրադյանը նույնպես, ըստ էության, ընդունում է, որ հ. հայ. ե-ի և ո-ի դիմաց բառասկզբային շեշտակիր e(է)-ն և o(օ)-ն ie(իէ) > e(է), uo(ուօ) > o(օ) մենաբարբառացման հետևանք են:

Անշուշտ, եթե ընդունում ենք, որ ե(=e) > իէ(ie) և ո(=o) > ուօ(uo) երկբարբառացման գործընթացը ընդհանուր է եղել հայերենի բոլոր տարբերակների համար, ապա մի շարք բարբառներում (Ագուլիսի, Մեղրու և այլն) հին հայերենի շեշտակիր ե-ի դիմաց բառասկզբային ի, իսկ ո-ի դիմաց բառասկզբային ու ձայնավորների առկայությունը[23], որն ակնհայտորեն ենթադրում է ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացում և միևնույն ժամանակ վկայում է, որ բառասկզբի դիրքում ie(իէ)>ye(յէ) և uo(ուօ)> vo/wo(վօ/ւօ) հնչյունափոխությունը համահայկական երևույթ չի եղել, ինքնըստինքյան հանգեցնում է այն մտքին, որ այլ բարբառներում հ. հայ. ե-ի և ո-ի դիմաց բառասկզբային շեշտակիր e(է)-ն և o(օ)-ն նույնպես ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների մենաբարբառացման արդյունք են: Օրինակ, Կեսարիայի և Պոլսահայ բարբառներում, որտեղ թե՛ բառասկզբում, թե՛ բառամիջում հ. հայ. ե-ի դիմաց կանոնավորապես հանդես է գալիս e(է), իսկ հ. հայ. ո-ի դիմաց` o(օ)[24], ըստ էության, շեշտակիր դիրքի e(է)-ն և o(օ)-ն առաջացել են ie(իէ) > e(է) և uo(ուօ) > o(օ) հնչյունափոխությամբ, իսկ անշեշտ դիրքում անփոփոխ պահպանվել է հ. հայ. ե-ի և ո-ի հնագույն պարզ ձայնավորային հնչումը: Այդ պարագայում Պոլսահայ բարբառում առկա վօվ «ով» և վօր «ո՛րը» բացառիկ ձևերը ավելի շուտ գրական փոխառության տպավորություն են թողնում: Սակայն կարծում ենք` արդի բարբառներում հ. հայ. ե-ի և ո-ի դիմաց առկա բառասկզբային շեշտակիր e(է)-ն և o(օ)-ն ոչ բոլոր դեպքերում են առաջացել ie(իէ) > e(է) և uo(ուօ) > o(օ) հնչյունափոխությամբ. պետք է տարբերակել մենաբարբառացման դրսևորումները շեշտազուրկ դիրքում անփոփոխ պահպանված e(է)-ի և o(օ)-ի համաբանական ընդհանրացման երևույթից, որը, ցավոք, հայերենագիտության մեջ մինչ օրս հատուկ ուշադրության չի արժանացել: Հետազոտողները երբեմն այս կամ այն չափով անդրադարձել են համաբանական ընդհանրացման միայն այն դեպքերին, երբ շեշտակիր վանկի օրինաչափ հնչյունական արտացոլումները տարածվել են շեշտազուրկ դիրքի վրա[25]: Սակայն բարբառային տվյալների համակողմանի քննությամբ պարզ է դառնում, որ ոչ սակավ դեպքերում տեղի է ունեցել նաև հակառակ երևույթը: Այսպես, Սասունի բարբառում, ըստ Վ. Պետրոսյանի, բառասկզբում հ. հայ. ե-ի դիմաց սովորաբար հանդես է գալիս e(է), իսկ հ. հայ. ո-ի դիմաց` o(օ): Սակայն երկու բառի դեպքում հ. հայ. ե-ի դիմաց առկա է i(ի)` եզն > իզ, ել>իլ, իսկ ոսպն բառի դեպքում ունենք օսպ//ուսպ զուգաձևություն[26]: Միևնույն ժամանակ խեղճ>խիղջ, դեղ>տիղ, մեղք>միխկ, մեծ>միձ, հող>հուղ, խոտ>խուդ, գործ>կուրձ և նման ձևերի[27] առկայությունը, կարծում ենք, վկայում է, որ տվյալ բարբառում շեշտակիր ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների օրինաչափ զարգացումը եղել է ոչ թե ie(իէ) > e(է) և uo(ուօ) > o(օ), այլ ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացումը, որը բառասկզբում պահպանվել է միայն մեկ-երկու օրինակի դեպքում` եզն>*իէզն>իզ, ել>*իէլ>իլ, ոսպն>*ուօսպն>ուսպ: Իսկ ընդհանուր առմամբ ընդհանրացել են շեշտազուրկ դիրքին բնորոշ e(է)-ն և o(օ)-ն: Նմանապես շեշտազուրկ դիրքից o(օ)-ն համաբանությամբ տարածվել է շեշտակիր դիրքի վրա նաև Մշո բարբառում: Ս. Բաղդասարյան-Թափալցյանի վկայությամբ` Մշո բարբառում միավանկ և բազմավանկ բառերի սկզբում հ. հայ. ո-ի դիմաց առկա է օ(o), օրինակ` որդն>օրթ, որ>օր, ողբ>օխպ, ողբալ>օխպալ, ոչխար>օխչար, ոզնի>օզնի և այլն: Միայն մի խումբ միավանկ բառերի սկզբում ո-ն ունի վո(vuo) հնչումը` ողջ>վոխչ, ոտն>վոդ, ոսպն>վոսպ, որբ>վորփ, որձ>վորց[28]: Արդ, եթե նկատի ունենանք, որ զուգահեռ ie(իէ) երկբարբառի պարագայում միավանկ բառերի սկզբում կանոնավոր կերպով հանդես է գալիս yie(յե), մեկից ավելի վանկով բառերի սկզբում` e(է) և որ բառամիջում հ. հայ. ե-ի և ո-ի դիմաց շեշտակիր դիրքում համապատասխանաբար ունենք ie(ե) և uo(ո) երկբարբառներ, իսկ շեշտազուրկ դիրքում` e(է) և o(օ) պարզ ձայնավորներ[29], ապա կասկած չի կարող լինել, որ uo(ուօ) երկբարբառի բառասկզբային օրինաչափ հնչյունական արտացոլումը վերը բերված մի խումբ բառերի դեպքում պահպանված

վո(vuo)-ն է, որը համաժամանակյա տեսանկյունից ընկալվում է որպես ընդհանուր կանոնից շեղում, մինչդեռ օ(o)-ն հ. հայ. ո(=o) պարզ ձայնավորի շեշտազուրկ դիրքի օրինաչափ արտացոլումն է: Մալաթիայի բարբառում հ. հայ. ե-ի և ո-ի դիմաց շեշտակիր վանկում հանդես եկող e(է)-ն և օ(o)-ն նույնպես թերևս համաբանական ընդհանրացման արդյունք են: Ըստ Թ. Դանիելյանի՝ Մալաթիայի բարբառում թե՛ միավանկ, թե՛ բազմավանկ բառերի դեպքում բառասկզբում և բառամիջում հ. հայ. ե-ի դիմաց հիմնականում հանդես է գալիս e(է), իսկ հ. հայ. ո-ի դիմաց` o(օ): Սակայն բառասկզբում և բառամիջում հ. հայ. ե-ի դիմաց ի ձայնավոր է հանդիպում ես>իս, խելք>խիլք, մեր>միր, թեփ>թիփ, սեւ>սիվ բառերի, իսկ հ. հայ. ո-ի դիմաց ու ունենք միայն բառասկզբում որ>ուր և ոչ>ունչ բառերի դեպքում[30]: Դժվար չէ նկատել, որ, ինչպես Սասունի բարբառում, այստեղ նույնպես ընդհանուր կանոնից շեղումները ենթադրում են ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացում և, ամենայն հավանականությամբ, դարձյալ արտացոլում են շեշտակիր դիրքի օրինաչափ հնչյունական վիճակը: Իհարկե, սկզբունքորեն հնարավոր է, որ բարբառներում առանձին դեպքերում նմանատիպ բացառություններ ու շեղումներ կարող էին առաջանալ միջբարբառային փոխազդեցությունների և փոխներթափանցումների հետևանքով: Բայց միևնույն ժամանակ անհերքելի փաստ է նաև, որ հաճախ համաբանական ընդհանրացման միտում են ցուցաբերել ինչպես շեշտակիր, այնպես էլ շեշտազուրկ դիրքերի հնչյունական արտացոլումները, ընդ որում` տարբեր բարբառներում սովորաբար համաբանությամբ տարածվել է կա՛մ մեկը, կա՛մ մյուսը, բայց որոշ բարբառներում տեղի է ունեցել երկկողմանի համաբանական ընդհանրացում` ստեղծելով խառը վիճակ: Այդ առումով առավել հատկանշական են Ուրմիայի (Խոյի) բարբառի և Լոռու խոսվածքի ընձեռած տվյալները: Ըստ Մ. Ասատրյանի` Ուրմիայի բարբառում միավանկ և երկվանկ բառերի սկզբում սովորաբար հ. հայ. ո-ի դիմաց առկա է վո(vuo), միայն ոխ>վօխ և ոռնալ>վօռնալ ձևերում ունենք վօ(vo): Բառամիջում շեշտակիր դիրքում սովորաբար հանդես է գալիս ո(uo) երկբարբառը, միայն մի շարք բառերում` օ(o) պարզ ձայնավոր: Բայց բառամիջի անշեշտ դիրքում ևս հ. հայ. ո-ն արտացոլված է երկակի` որպես ո(uo) երկբարբառ և որպես օ(o) պարզ ձայնավոր: Ինչ վերաբերում է հ. հայ. ե-ի արտացոլմանը, միավանկ բառերի սկզբում կանոնավորապես առկա է յէ (ye), երկվանկ բառերի սկզբում (այսինքն` անշեշտ դիրքում) ունենք մասամբ յէ(ye), մասամբ է(e), իսկ բառամիջում թե՛ շեշտակիր և թե՛ անշեշտ դիրքերում հ. հայ. ե-ի դիմաց կանոնավոր հանդես է գալիս է(e)[31]: Մեր կարծիքով, նկարագրված վիճակը բացատրելի է հետևյալ կերպ: Շեշտակիր և շեշտազուրկ դիրքերի օրինաչափ հնչյունական արտացոլումների համաբանական ընդհանրացումը ո-ի և ե-ի պարագայում անհավասարաչափ է եղել. եթե ո-ի դեպքում բառամիջում մասամբ շեշտակիր վանկի ուօ(uo) երկբարբառային արտասանությունն է տարածվել շեշտազուրկ դիրքի վրա, մասամբ էլ, ընդհակառակը, շեշտազուրկ դիրքի օ(o) պարզ ձայնավորը` շեշտակիր դիրքի վրա, ապա ե-ի պարագայում բառամիջում շեշտազուրկ դիրքի է(e)-ն ամբողջովին դուրս է մղել իէ(ie) երկբարբառին: Թերևս կարելի էր ենթադրել, որ բառամիջի շեշտակիր է(e)-ն իէ(ie) > e(է) մենաբարբառացման արդյունք է (ասենք՝ ձմեռն>*ձմիէռն>Ուրմ. ծըմէռ): Սակայն բառամիջի շեշտակիր դիրքում ուօ(uo) երկբարբառի առկայությունը (հմմտ.  բոց>*բուօց>Ուրմ. պոց(=պուօց), խոտ>*խուօտ>Ուրմ. խոտ (=խուօտ) և այլն) և առհասարակ բարբառներում իէ(ie) և ուօ(uo) երկբարբառների պատմական փոփոխության ակնհայտ զուգահեռությունը գրեթե անհավանական է դարձնում այդպիսի ենթադրությունը: Բացի այդ, եթե բառասկզբում ուօ(uo)>վօ(vo) հնչյունափոխությունից հետո բառամիջի ուօ(uo) երկբարբառը համաբանությամբ տարածվել է վ(v)-ին հաջորդող դիրքի վրա (հմմտ. ոտն>*ուօտն>*վօտն>Ուրմ. վոտ(=վուօտ) և այլն), ապա բառասկզբային իէ(ie)>յէ(ye) անցումից հետո իէ(ie) երկբարբառի նույնպիսի համաբանական ընդհանրացում տեղի չի ունեցել: Դեռ ավելին. բառասկզբային օրինաչափ յէ(ye) հնչյունակապակցությունը ոչ միայն պահպանվել է, այլև մասամբ տարածվել է բառասկզբի շեշտազուրկ դիրքի վրա: Ի դեպ, համաբանական փոփոխության այդպիսի անհամաչափությունը բնավ էլ տարօրինակ չէ, եթե հաշվի առնենք, որ լեզվում համաբանական փոփոխությունների ընդգրկման ծավալը, որպես կանոն, կանխատեսելի չէ[32]: Իսկ Լոռու խոսվածքում դրությունը Ուրմիայի բարբառից տարբերվում է նրանով, որ ոչ միայն հ. հայ. ո-ն, այլև ե-ն բառամիջում թե՛ շեշտակիր, թե՛ անշեշտ վանկերում երկակի արտացոլում ունեն` ո > ո(uo)/օ(o) և ե > ե(ie)/ է(e), այնպես որ, ըստ Մ. Ասատրյանի, հնարավոր չէ սահմանել մի ընդհանուր կանոն, թե որ դեպքում են հ. հայ. ե-ն և ո-ն մնում որպես պարզ ձայնավորներ և որ դեպքում են երկբարբառային արտասանություն ստանում[33]: Կարծում ենք` վերը կատարված քննության համատեքստում ինքնին հասկանալի է, որ տվյալ «խառը վիճակը» նույնպես երկկողմանի (այսինքն` մասամբ շեշտակիր, մասամբ էլ շեշտազուրկ դիրքերի օրինաչափ ձևերի) համաբանական ընդհանրացման հետևանք է:

Այսպիսով՝ հայերենագիտության մեջ արտահայտված տարբեր տեսակետների և համապատասխան լեզվական փաստերի համակողմանի քննությամբ մենք հանգում ենք այն եզրակացության, որ հ. հայ. ե և ո ձայնավորների դիմաց արդի բարբառներում բառասկզբային ye(յէ), yie(յե), yi(յի) և vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ), vuo(վո), vu(վու) հնչյունակապակցությունների y, w/v-ն առաջացել են i(ի) > y(յ) և u(ու) > v/w(վ/ւ) հնչյունափոխությամբ, այսինքն` բառասկզբում ie(իէ) և uo(ուօ), ue(ուէ) երկբարբառները համապատասխանաբար վերածվել են ye(յէ) և vo/wo(վօ/ւօ), ve (վէ) բաղաձայն+ձայնավոր կապակցության: Այնուհետև բառամիջի շեշտակիր դիրքի ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառային արտասանությունը մի շարք բարբառներում համաբանությամբ տարածվել է y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող դիրքի վրա, քանի որ բառասկզբային ie(իէ) > ye(յէ) և uo(ուօ) > vo(վօ) փոփոխությունից հետո y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող e(է)-ն և o(օ)-ն, ըստ էության, արդեն հայտնվել էին բառամիջի շեշտակիր դիրքում: Հետագայում այդ բարբառների մի մասում ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառային արտասանությունը պահպանվել է ինչպես բուն բառամիջում, այնպես էլ y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող դիրքում, իսկ բարբառների մեծ մասում ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառները ie(իէ) > e(է) և uo(ուօ) > o(օ) կամ ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացման են ենթարկվել: Ընդ որում` քանի որ բառասկզբային ye(յէ) և vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ) հնչյունակապակցություններ հանդես բերող բարբառներում, ամենայն հավանականությամբ, բառամիջի ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառային արտասանությունը համաբանությամբ չի տարածվել y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող դիրքի վրա, բնականաբար ie(իէ) և uo(ուօ) երկբարբառների հետագա մենաբարբառացումը տեղի է ունեցել միայն բուն բառամիջի դիրքում: Մինչդեռ բառասկզբային yi(յի) և vu(վու) հնչյունակապակցությունների պարագայում ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացում է ենթադրելի ինչպես բուն բառամիջում, այնպես էլ y(յ)-ին և v(վ)-ին հաջորդող դիրքում: Ինչ վերաբերում է հ. հայ. ե և ո ձայնավորների դիմաց բառասկզբի շեշտակիր դիրքում e(է) և o(օ) ձայնավորների առկայությանը, դրանք միայն որոշ բարբառներում են առաջացել ie(իէ) > e(է) և uo(ուօ) > o(օ) մենաբարբառացմամբ (իսկ բառասկզբային i(ի)-ն և u(ու)-ն` ie(իէ) > i(ի) և uo(ուօ) > u(ու) մենաբարբառացմամբ), մինչդեռ այլ դեպքերում բառասկզբի շեշտազուրկ դիրքում անփոփոխ պահպանված հ. հայ. ե(=e)-ի և ո(=o)-ի պարզ ձայնավորային արտասանությունը համաբանությամբ տարածվել է բառասկզբի շեշտակիր դիրքի վրա:

К ВОПРОСУ О ТРАКТОВКЕ ДРЕВНЕАРМЯНСКИХ УДАРНЫХ ГЛАСНЫХ Ե(=E) и à(=O) В СОВРЕМЕННЫХ ДИАЛЕКТАХ

САРГИС АВЕТЯН

Резюме

Общепринято, что в древнеармянском буквы » и á, независимо от их позиции в слове, обозначали гласные e и o соответственно. В дальнейшем они подверглись дифтонгизации и потом претерпели другие изменения. Трактовка дифтонгов ie(<ե) и uo//ue(<ո) в современных диалектах включает в себя два проблематичных момента: во-первых, не совсем ясно, представляют ли y(յ) и v/w(վ/ւ) в начальных звукосочетаниях ye(յէ), yie(յե), yi(յի) и vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ), vuo(վո), vu(վու), восходящих к соответствующим древнеармянским ударным гласным ե и ո, протетические согласные, или их возникнование обусловлено превращением бывших дифтонгов ie(<ե) и uo//ue(<ո) в звукосочетания ye(յէ) и vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ) с дальнейшими аналогическими изменениями; во-вторых, древнеармянские начальные ударные гласные ե и ո как таковые встречаются в некоторых современных диалектах. Интересно выяснить, сохранились ли первоначальные гласные в данном случае неизмененными в ударной позиции так же, как в безударной, или появились в результате монофтонгизации ie(իէ) > e(է) и uo(ուօ) > o(օ), или же, может быть, вокализм, свойственный начальному ударному слогу, распространился по аналогии и на безударную позицию. Всестороннее рассмотрение всех проявлений в современных диалектах первоначальных гласных одновременно в ударных и безударных слогах, вместе с типологическими данными, приводит к выводу, что y(յ) и v/w(վ/ւ) в начальных звукосочетаниях ye(յէ), yie(յե), yi(յի) и vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ), vuo(վո), vu(վու) возникли в результате превращения бывших дифтонгов ie(<ե) и uo//ue(<ո) в звукосочетания ye(յէ) и vo(վօ), wo(ւօ), ve(վէ). В случае yie(յե), yi(յի) и vuo(վո), vu(վու) дальнейшие аналогические изменения и более поздняя монофтонгизация ie(իէ) > i(ի) и uo(ուօ) > u(ու) затемнили фонетическую ситуацию. Что касается второго момента, наличие начальных ударных гласных e(է) и o(օ) вместо древнеармянских ե(=e) и ո(=o) в некоторых диалектах является результатом монофтонгизации ie(իէ) > e(է) и uo(ուօ) > o(օ), в других же диалектах гласные e(<ե) и o(<ո), сохранившиеся в начальной безударной позиции, распространились по аналогии и на ударную позицию.

ON THE QUESTION OF THE TREATMENT OF THE OLD ARMENIAN ACCENTED VOWELS º(=E) AND à(=O) IN MODERN DIALECTS

SARGIS AVETYAN

Summary

It is commonly accepted that in Old Armenian the letters » and á, regardless of their position in the word, originally stood for the vowels e and o, respectively. Later the accented »(=e) and á(=o) were diphthongized (e>ie and o>uo//ue) and underwent further changes. The treatment of the diphthongs ie(<») and uo//ue(<á) in modern dialects involves two problematic points: firstly, it is far from clear whether the y(Û) and v/w(í/õ) in the initial sequences ye(Û¿), yie(Û»), yi(ÛÇ) and vo(íû), wo(õû), ve (í¿), vuo(íá), vu(íáõ), ultimately going back to Old Armenian initial accented vowels »(=e) and á(=o), represent prothetic consonants, or they are due to transformation of earlier diphthongs ie(<») and uo//ue(<á) into sequences ye(Û¿) and vo(íû), wo(õû), ve(í¿), with further analogical changes; secondly, the Old Armenian initial accented vowels »(=e) and á(=o) appear with the same phonetic value in some modern dialects. One wonders whether the original vowels »(=e) and á(=o) have been preserved unchanged in accented as well as in unstressed position in certain dialectal areas, or they are due to further monophthongisation ie(Ç¿) > e(¿) and uo(áõû) > o(û), or perhaps, the vocalism, proper to the initial unaccented syllable, has been generalized by analogy to the initial accented position. The thorough examination of the reflexes of the original vowels »(=e) and á(=o) in both stressed and unstressed syllables in modern dialects, together with typological evidence, leads to the conclusion that the transformation of earlier diphthongs ie(<») and uo//ue(<á) into sequences ye(Û¿) and vo(íû), wo(õû), ve(í¿), respectively, is responsible for the appearance of y(Û) and v/w(í/õ) in the initial sequences ye(Û¿), yie(Û»), yi(ÛÇ) and vo(íû), wo(õû), ve(í¿), vuo(íá), vu(íáõ). In the case of yie(Û»), yi(ÛÇ) and vuo(íá), vu(íáõ), further analogical changes, and still later monophthongisation ie(Ç¿) > i(Ç) and uo(áõû) > u(áõ) have obscured the phonetic situation. As far as the second point is concerned, the occurrence of the initial accented vowels e(¿) and o(û), versus Old Armenian »(=e) and á(=o), is in some dialects due to monophthongisation ie(Ç¿) > e(¿) and uo(áõû) > o(û), while in others the vowels e(<») and o(<á), surviving in the initial unaccented syllable, have been extended analogically to the accented position as well.

Заметки

[←1]

Տե՛ս Հ. Մուրադյան. Հայոց լեզվի պատմական քերականություն, հ. 1, Հնչյունաբանություն, Երևան, 1982, էջ 94–99, 103–104:

[←2]

Տե՛ս Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայ բարբառագիտության ներածություն, Երևան., 1972, էջ 63, 195, 197, Ա. Ղարիբյան. Հայ բարբառագիտություն, Երևան, 1953, էջ 110–111, 116:

[←3]

Տե՛ս D. A. Pharies. A Brief History of the Spanish Language, Chicago and London, the University of Chicago Press, 2007, p. 82; J. I. Hualde, A. Olarrea, A. M. Escobar, C. E. Travis. Introducciցn a la lingՖվstica hispոnica(segunda ediciցn), Cambridge University Press, 2010, p. 299; C. Marazzini. La lingua italiana, profilo storico(terza edizione), il Mulino, Bologna, 2002, p. 159.

[←4]

Տե՛ս Ա. Ղարիբյան. նշվ. աշխ., էջ 116:

[←5]

Տե՛ս Հ. Աճառյան. Հայոց լեզվի պատմություն, հ. 2, Երևան, 1951, էջ 239:

[←6]

Բերված օրինակների համար տե՛ս Ք. Մ. Մադաթյան. Ալաշկերտի խոսվածքը, Երևան, 1985, էջ 12, Հ. Աճառյան. Քննություն Վանի բարբառի, Երևան, 1952, էջ 38–41, Ս. Հ. Բաղդասարյան-Թափալցյան. Մշո բարբառը, Երևան, 1958, էջ 30, Մ. Ասատրյան. Լոռու խոսվածքը, Երևան, 1968, էջ 53–54:

[←7]

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, Երևան, 1972, էջ 71:

[←8]

Տե՛ս Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 99, հմմտ. նաև էջ 94 և հաջ.:

[←9]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 103–104:

[←10]

Տե՛ս Յ. Կարստ. Կիլիկյան հայերենի պատմական քերականություն, Երևան, 2002, էջ 54, Հ. Աճառյան. Հայոց լեզվի պատմություն, հ. 2, էջ 242, իսկ նույն օրինաչափության բարբառային դրսևորումների համար տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Առտիալի բարբառի, Երևան, 1953, էջ 24–26, Մ. Հ. Մուրադյան. Շատախի բարբառը, Երևան, 1962, էջ 34–35, Ս. Հ. Բաղդասարյան- Թափալցյան. Արարատյան բարբառի խոսվածքները Հոկտեմբերյանի շրջանում, Երևան, 1973, էջ 28–29:

[←11]

Տե՛ս Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 103:

[←12]

Բերված օրինակների համար տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Վանի բարբառի, էջ 30–33, Ս. Հ. Բաղդասարյան-Թափալցյան. Մշո բարբառը, էջ 21–22:

[←13]

Համապատասխան օրինակների համար տե՛ս Ռ. Հ. Բաղրամյան. Շամախիի բարբառը, Երևան, 1964, էջ 18–19, 24–25, Հ. Մ. Մկրտչյան. Կարնո բարբառը, Երևան, 1952, էջ 14, 17, Հ. Աճառյան. Քննություն Վանի բարբառի, էջ 30–33, 38–41, Ք. Մ. Մադաթյան. նշվ. աշխ., էջ 10–12, Ս. Հ. Բաղդասարյան-Թափալցյան. Մշո բարբառը, էջ 21–22, 30:

[←14]

Տարբեր լեզուներից քաղված օրինակների համար տե՛ս Б. А. Серебренников. Вероятностные обоснования в компаративистике. М., 1974, с. 98–99; հմմտ. նաև Հ. Աճառյան. Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, Երևան, 1971, էջ 595, 599:

[←15]

Տե՛ս Հ. Աճառյան. Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, հ. 6, էջ 442:

[←16]

Տե՛ս А. Томсон. Историческая грамматика современного армянского языка города Тифлиса. СПб., 1890, с. 33–37; հմմտ. նաև Ա. Կ. Մոչոյան. Թիֆլիսի բարբառի կառուցվածքային առանձնահատկությունների արտացոլումը Գ. Սունդուկյանի երկերում, Բանասիրական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանի հայցման ատենախոսություն, Երևան, 1956, էջ 5, 10:

[←17]

Օրինակների համար տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Ագուլիսի բարբառի, Երևան, 1935, էջ 43–46, 62–64:

[←18]

Օրինակների համար տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Պոլսահայ բարբառի, Երևան, 1941, էջ 19, 24, Ս. Մ. Անթոսյան. Կեսարիայի բարբառը, Երևան, 1961, էջ 7, 12, 196, 229:

[←19]

Տե՛ս Ա. Ղարիբյան. նշվ. աշխ., էջ 116:

[←20]

Տե՛ս Ակնարկներ միջին գրական հայերենի պատմության, հ. Ա, էջ 84:

[←21]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 81:

[←22]

Տե՛ս Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 95:

[←23]

Օրինակների համար տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Ագուլիսի բարբառի, էջ 43–46,62–64, Է. Աղայան. Մեղրու բարբառը, Երևան, 1954, էջ 31–33, 45–47:

[←24]

Տե՛ս Հ. Աճառյան. Քննություն Պոլսահայ բարբառի, էջ 19, 24, Ս. Մ. Անթոսյան. Կեսարիայի բարբառը, էջ 7, 12, 196, 229:

[←25]

Տե՛ս Հ. Մուրադյան. նշվ. աշխ., էջ 94–95, 103:

[←26]

Տե՛ս Վ. Ա. Պետրոսյան. Սասունի բարբառը, Երևան, 1954, էջ 17–18:

[←27]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←28]

Տե՛ս Ս. Հ. Բաղդասարյան-Թափալցյան. Մշո բարբառը, էջ 30, 267:

[←29]

Օրինակների համար տե՛ս նույն տեղում, էջ 21–22, 30–31:

[←30]

Տե՛ս Թ. Դանիելյան. Մալաթիայի բարբառը, Երևան, 1967, էջ 29–30, 34, 190–191, 204–205:

[←31]

Տե՛ս Մ. Ե. Ասատրյան. Ուրմիայի (Խոյի) բարբառը, Երևան, 1962, էջ 25–26, 28–29:

[←32]

Տե՛ս Ս. Ավետյան. Վ/Ւ/ՈՒ-ի հնչյունական արժեքը և հնչույթային կարգավիճակը դասական հայերենում, Երևան, 2012, էջ 76–82:

[←33]

Տե՛ս Մ. Ասատրյան. Լոռու խոսվածքը, Երևան, 1968, էջ 48–54: