ՆՈՐ ԲԱՅԱԶԵՏԻ (ՍԵՎԱՆ) ԳԱՎԱՌԻ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅՈՒՆԸ

1921–1930 ԹԹ.

ՀԱՄԼԵՏ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Ուսումնասիրվող ժամանակաշրջանում Հայաստանի բնակչության թվաքանակի և ազգային կազմի ամբողջական պատկերը ներկայացնելու տեսանկյունից գիտական կարևոր հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև Նոր Բայազետի (Սևանի)[1] գավառի բնակչության կազմում կատարված փոփոխությունների լուսաբանումը:

Ընդհանրապես, բնակչության աճը կատարվում է երկու ճանապարհով՝ բնական և մեխանիկական: Հիմնական աղբյուրը բնական աճն է, որըորոշվում է միավոր ժամանակամիջոցում ծնվածների ու մահացածների տարբերությամբ: Բնակչության թվաքանակը փոխվում է նաև կապված նրա կենսագործունեության ձևերից մեկի՝ տեղաշարժերի հետ: Այլխոսքով՝ յուրաքանչյուր ժողովուրդ՝ որպես կենդանի հավաքական մարմին, ունի շարունակականության իր ներքին տրամաբանությունը՝ վերարտադրվումուսերնդափոխվումէ, որն ուղեկցվում է նրա թվաքանակի փոփոխություններով՝ աճելով կամ նվազելով:

Նշված տարիներին Նոր Բայազետի գավառի բնակչության թվաքանակի փոփոխություններում հիշյալ աղբյուրների ունեցած դերը ցույց տալու համար անհրաժեշտ է հարցի քննությունն սկսել գավառի բնակչության աճին վերաբերող տվյաների լուսաբանումից: Այդ տեսակետից վստահելի են վիճակագրական վարչության կողմից հաճախակի կատարված ուսումնասիրությունների և մարդահամարների արդյունքները:

1921–1930թթ.գավառիբնակչությանթվաքանակիփոփոխություններիլուսաբանումըներկայացնենք ըստաղյուսակ 1-ի տվյալների[2]:

Աղյուսակ 1

Նոր Բայազետի գավառի բնակչությունը1921–1930թթ.

Աղյուսակի տվյալների համադրումը ցույց է տալիս, որ 1929թ.(հունվարի 1-ի դրությամբ) 1921թ. համեմատությամբ գավառի ընդհանուր բնակչությունն ավելացել է 21637շնչով: Նշանակում է` 9տարում բնակչության թվաքանակն աճել է 19,88%-ով: 1929թ. վարչատարածքային փոփոխություններից հետո գավառի աշխարհագրության ընդլայման շնորհիվ նրա բնակչությունը 1921թ. համեմատ ավելացել է 94575մարդով կամ աճել է 52,03%-ով: 1930 թ. (օգոստոս-սեպտեմբեր)՝ գավառները շրջանների վերածելուց հետո, երբՍևանի գավառի մի շարք բնակավայրեր միացվեցին Երևանի ու Դիլիջանի շրջաններին,նրա բնակչության թվաքանակը 1930թ. 1929թ. համեմատությամբ կրճատվել է 25295-ով կամ 13,91%-ով, իսկ 1921թ. համեմատ աճը կազմել է 44,28%: Հատկանշական է, որ Նոր Բայազետի գավառը բնակչության միջին տարեկան աճի տեմպերով զիջել է ՀՍԽՀ ընդհանուր բնակչության միջին տարեկան աճի ցուցանիշներին: Համեմատության համար նշենք, որ ՀՍԽՀ-ում 1922թ. ( առ 1 հոկտեմբեր) մինչև 1930թ. ( առ 1 հունվար) գյուղական բնակչության ընդհանուր թվաքանակը 781,7 հազարիցհասել է 999,3 հազարի, այսինքն` ավելացել է 217600շնչով կամ աճել է 21,71%-ով: Նույն ժամանակահատվածում Նոր Բայազետի գավառում այդ տարբերությունը կազմել է 20383 մարդ, այսինքն` աճել է 18,73%-ով կամ 2,98%-ով պակաս հանրապետության միջին ցուցանիշից[3]:

Նոր Բայազետի գավառում բնակչության թվաքանակնաճել է բացառապես սեփական վերարտադրության հաշվին: Բնակչության բնական աճը կապված էր ինչպես ծննդի, այնպես էլ մահացության հարաբերակցության հետ (տե՛ս աղյուսակ 2)[4]:

Աղյուսակում բերված տվյալներից երևում է, որ Նոր Բայազետի գավառին բնորոշ էր բնակչության ինչպես ընդհանուր գործակցի, այնպես էլ ծնելիության հատուկ գործակցի բարձրանալը: Այդ տարիներին բնակչության բնական վերարտադրությունը կատարվել է ծննդի շարունակական ավելացման ու մահացության մակարդակի նվազման պայմաններում: Ըստ աղյուսակի տվյալների` 1922–1928 թթ. գավառում 40420 ծննդի դիմաց մահացությունը եղել է 12850, այսինքն` ծնվածների մեջ մահացածների տեսակարար կշիռը կազմել է 31,79 %: Ընդ որում, ծնվածների մեջ տղա երեխաները կազմել են 51,73, իսկ աղջիկները՝ 48,26 %, 3,47 %-ով պակաս: Նույն տարիների կտրվածքով բնակչության մահացության տվյալների դիտարկումը ցույց է տալիս, որ մահացության թվաքանակով ևս տղաների ցուցանիշը բարձր է` 52,87 %, աղջիկների 47,12 %-ի դիմաց:

Աղյուսակ 2

Բնակչության աճն ըստ տարիների

Ծնելիության ընդհանուր գործակցի վրա էական ազդեցություն են ունեցել՝ մի կողմից ամուսնությունների թվի աճը, մյուս կողմից՝ ամուսնալուծությունների նվազումը: Օրինակ` 1924թ.համեմատությամբ 1928թ. գավառում ամուսնությունների թիվն աճել է 1,45անգամ, իսկ ամուսնալուծությունների թիվը կրճատվել է գրեթե կիսով չափ[5]: Այդ երևույթը հետևանք էր նաև ամբողջ հանրապետությունում, այդ թվում Նոր Բայազետի գավառում բնակչության աշխատանքային ու կենցաղային պայմանների շոշափելի բարելավման:

Բարձրծնելիությունը, անշուշտ, ուղեկցվում էր բնակչության թվաքանակի ավելացման մեջ բնական վերարտադրության գործակցի բարձրացմամբ: Աղյուսակ 2-ի տվյալները ցույց են տալիս, որ 1922–1928թթ.Նոր Բայազետի գավառում բնակչության թվաքանակն աճել է բացառապես բնական ճանապարհով՝ սեփական վերարտադրությամբ:

Բացարձակ թվերով պատկերն այսպիսին է. եթե նկատի ունենանք, որնշված տարիներին Նոր Բայազետի գավառում բնակչության թվաքանակն ավելացել է 17124 մարդով (16,22%-ով), իսկ այդ ընթացքում ծնված երեխաների բացարձակ թիվը կազմել է 27516, ապա ստացվում է, որ 9տարիների ընթացքում 10392մարդ հեռացել է գավառից: Այլկերպ՝ 1922–1928 թթ., (բացառությամբ 1927թ.), Նոր Բայազետի գավառը բնութագրվում է րբնակչության մեխանիկական տեղաշարժերի բացասական մնացորդով, այսինքն` արտահոսքը գերազանցում էր ներհոսքին:

Վիճակագրական նման պատկերը, անշուշտ, բացատրվում է ոչ թե գավառներ գաղթելու ցանկություն արտահայտողների թվի նվազումով, այլ մեկնածների թվաքանակի գերազանցումով: Այդ տարիներին ԽՍՀՄ հանրապետություններից և հեռավոր արտասահմանից մեծաթիվ բնակչության հոսք դեպի Նոր Բայազետի գավառ շարունակական է եղել: Այդ մասին են վկայում հետևյալ տվյալները.այսպես,1922թ.Գանձակից, Ղազախից և Բորչալուի շրջանից Նոր Բայազետի գավառ են վերադարձել 8500թուրքեր, 1924թ.` ևս 8 հազար[6]( ընդհանուրթվով16 հազ. 500 ), Ղարաքիլիսայի գավառից՝ 1900արևմտահայ գաղթականներ: 1925–1928թթ.Ղազախից ու Բաքվից(մահմեդականներ), Թիֆլիսից, Դիլիջանի գավառից, Արևմտյան Հայաստանից և այլ վայրերից մոտավոր հաշվումներով Նոր Բայազետի գավառ է տեղափոխվել շուրջ 6630մարդ[7]:

Բնակչության մեծ զանգվածներով արտահոսքը պայմանավորված էր Նոր Բայազետի գավառի բնակլիմայական պայմաններով և սոցիալ-տնտեսական զարգացման առանձնահատկություններով: Այդ առումով որոշիչ են եղել հետևյալ հանգամանքները.

– բնակչությունը հիմնականում գյուղաբնակ էր և զբաղվում էր գյուղատնտեսությամբ: Լեռնային ծածկույթ ունեցող գավառի հողահանդակների կազմում չափազանց փոքր էր պիտանի հողերի տեսակարարկշիռը, այն դեպքում, երբ գավառում բազմահազար էին հողազուրկ և սակավահող գյուղացիները:

– Գյուղական բնակչության արտահոսքին նպաստում էր նաև հանրապետության տնտեսության ինդուստրիալ հիմունքներով արագ վերափոխումը: Խոսքն այն մասին է, որ Հայաստանի ինդուստրիալ զարգացման հետևանքով ծավալվում էր գյուղից արտագնացության հոսք դեպի արդյունաբերական կենտրոններ՝ զբաղմունք գտնելու ակնկալությամբ: Այլ խոսքով՝ գյուղից դեպի քաղաք արտահոսքին խթանում էր գյուղատնտեսության մեջ աշխատանք գտնելու նվազ հնարավորությունները: Շարունակաբար խորացող այս երևույթը ծանր էր անդրադառնում գյուղիու գյուղացիության սոցիալ-տնտեսական և հասարակական-քաղաքական առաջընթացի վրա: Այս առնչությամբ տեղին է մեջբերել «Ավանգարդ» թերթի 1928թ. մարտի18-ի համարի Ս. Օհանյանի «Գյուղական կազմակերպությունների ներկա դրությունը» վերտառությամբ հրապարակումից մի հատված. «Վերջին ժամանակներս մեր կազմակերպության ներսում (խոսքը Նոր Բայազետի գավառի գյուղակաների տասարդական կազմակերպությունների մասին է.–Հ. Հ.)նկատելի է մի երևույթ, դա այն է, որ գյուղական կազմակերպությունների կողմից հոսանք է սկսվել դեպի արդյունաբերական կենտրոններ, ինչպիսին են Բաքու, Բաթում, Թիֆլիս և այլն: Պիտի նկատել, որ գյուղից հեռանում է կազմակերպության բազան, ինչպիսին է բատրակ և չքավորերիտասարդությունը, որի վրա են միայն մեր գյուղական կազմակերպությունները հենվում»[8]:

– Այս երևույթը նաև կոլեկտիվացումը բռնի մեթոդներով իրականացնելու հետևանք էր: Այս ամենին, իհարկե, գումարվում էր, այսպես կոչված, կուլակներին արտաքսել ու քաղաքականությունը: Այսպիսով, բնակչությունը արտագաղթում էր անհուսությունից, անպաշտպանվածությունից, ինչպես նաև զբաղվածության խնդիր լուծելու, ապրուստ հայթայթելու, տնտեսապես և սոցիալապես տանելի ու ապահով վիճակում ապրելու մտայնությամբ:

Հատկանշականէ, որՆոր Բայազետի գավառի բնակչության քանակական փոփոխությունների հետ կապված՝ էական տեղաշարժեր են կատարվել նաև նրա ազգային կազմում (տե՛ս աղյուսակ 3):

Աղյուսակից պարզորոշ երևում է, որ 1922–1926 թթ., այսինքն` 5 տարվա ընթացքում Նոր Բայազետի գավառի բնակչության թվաքանակն ավելացել և 88418-ից հասել է 101570, աճել է 1,14 անգամ կամ 12,94 %-ով: Նույն ժամանակահատվածում հայ բնակչությունն աճել է 1,12 անգամ կամ 11 %-ով: Ուշագրավ մեկ դիտարկում ևս. 1929 թ. 1922 թ. դիմաց ընդհանուր բնակչության կազմում հայերի տեսակարար կշիռը կրճատվել է 2,19 %-ով, 86,65-ից կազմել է 84,46%:

Հայ բնակչության բացարձակ աճի տեմպերի նվազմանը հակառակ` արձանագրվել է մուսուլմանների (թուրք, քուրդ, պարսիկ) աճի բարձր տեմպեր: Վերոնշյալ տարիներին գավառի ընդհանուր բնակչության մեջ նրանց թվաքանակն ավելացել է 4035 մարդով և հասել է 14902-ի կամ աճել է 27 %-ով: Ընդ որում, մուսուլմանների կազմում թուրքերնունեին բացարձակ մեծամասնություն, որը տատանվում էր 94–98 %-ի սահմաններում:

Հատկանշական է, որ մահմեդական բնակչությունը հիմնականում բնակվում էր Բասարգեչարի գավառամասում: Բավական է նշել, որ 1926 թ. 14902 գավառաբնակ մուսուլմաններից 13997-ը (94,87 %) բնակվում էր նշված գավառամասում: Դա կարելի է բացատրել Բասարգեչարի գավառամասը աշխարհագրորեն Ադրբեջանին անմիջական սահմանակից լինելու հանգամանքով: Բացի դրանից` գավառամասն ուներ անասնապահությամբ զբաղվելու համար նպաստավոր պայմաններ, իսկ մուսուլմանների կյանքում անասնապահությունը հաստատուն տեղ է գրավում:

Հիշատակված և այլ գործոնների միահյուս դրսևորման հետևանքով հետագա տարիներին նույնպեսՆոր Բայազետի գավառի ժողովրդագրական գործընթացներում արձանագրվել է մուսուլման բնակչության աճի բարձր տեմպեր: Օրինակ` 1930 թ. 1926 թ. համեմատությամբ Բասարգեչարի շրջանում ընդհանուր բնակչության մեջ նրանց տեսակարար կշիռը աճել է 15,6 %-ով և 43,16-ից հասել է 58,15 %-ի: Նույն ժամանակահատվածում հայ բնակչության մոտտեղի է ունեցել կրճատում՝ 56,3 %-ից նվազել է 41,7 %-ի[9]: Նույն էր վիճակը (չնչին բացառություններով) նաև գավառի մյուս շրջաններում:

Աղյուսակ 3

Նոր Բայազետի գավառի բնակչության թիվը և ազգային կազմը 1922թ. ցուցակագրության և 1926թ.մարդահամարի տվյալներով[10]

Դա, անկասկած, պայմանավորված էր ոչ միայն այդ ժողովուրդներին բնորոշ ծնելիության բարձր մակարդակով և Ադրբեջանից, Հյուսիսային Կովկասից ու հարևան շրջաններից դեպի Նոր Բայազետի գավառ նրանց զանգվածաբար ներթափանցումով, այլև նրանով, որ վերջիններս, արագ ինտեգրվելով նոր պայմաններին, հայերի պես արտագնացության տեղաշարժի չենթարկվեցին: Այլ կերպ ասած՝ արտագնացությունը հատուկ չի եղել մուսուլման ժողովուրդներին: Ասվածը հիմնավորելու համար վկայաբերենք «Մշակ» թերթի մի հրապարակումից հետևյալ մեջբերումը. «Թուրքաբնակ գյուղերն անշարժ են մնում, նրանք ոչ մի ժամանակ օտարության չեն գնում»[11]:

Ինչպես արդեն ցույց է տրվել աղյուսակ 1-ում, Նոր Բայազետի գավառի բնակչության 94,47%-ը կազմում էր գյուղացիությունը, այսինքն` գյուղաբնակ էր: Հատկանշական է, որ 1922–1929թթ. (մինչևվարչականփոփոխությունները) գավառի գյուղական բնակավայրերի թիվը էական փոփոխություն չի կրել, ավելացել է ընդամենը 5-ով և հասել է 87-ի[12]:

Գյուղական բնակավայրերի բաշխվածությունն ըստ գավառամասերի ներկայացնում էր հետևյալ պատկերը. 1922թ. 82 գյուղերից 12-ը (հայաբնակ` 10, մոլոկանաբնակ` 2)գտնվում էր Ելենովկայի, 13-ը(հայաբնակ` 10, խառը՝ հայ-թուրքական` 3)՝ Նոր Բայազետի, 17-ը (հայաբնակ` 14, թուրքաբնակ` 2, խառը՝ թուրք-քրդական` 1)՝ Մարտունիի, 40-ը (հայաբնակ` 11, թուրքաբնակ` 22, քրդաբնակ` 2, խառը՝ թուրք-հայկական` 5)՝Բասարգեչարի գավառամասերում[13]:

1929թ. 87 գյուղերից 27-ը կամ 31,03%-ը միատարր թուրքաբնակ էր, իսկ 6-ը (6,90%)՝խառը թուրքաբնակ: Սևանի գավառի ստեղծումով գյուղերի թիվը հասել է 180-ի և 1929թ. համեմատությամբ աճել է 48,33%-ով[14]: Ավելացած գյուղերը բնակչության էթնիկական կազմի առումով հայաբնակ էին, բացառությամբ մոլոկանաբնակ Սեմյոնովկայից:

Վիճակագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ գավառում փոքր էր խառը բնակչություն ունեցող գյուղերի թիվը. 1922թ.այդպիսիք կազմում էին բոլոր գյուղերի 14,63%-ը, իսկ 1929թ.՝11,49 %-ը[15]:

Սակավահող և բազմազ գբնակչություն ունեցող Հայաստանի համար գյուղական բնակավայրերի բնակեցման էթնիկական կազմի(միատարրկամխառը)խնդիրը երկրորդական նշանակության հարց չէր: Բան նայն է, որ արտերկրից հայությաններգաղթի հոսքը դեպի Խորհրդային Հայաստան շարունակ ավելանում էր: Հանրապետության իշխանություններից պահանջվում էր առավելագույնս արդյունավետ օգտագործել հողային հնարավորությունները և կարճ ժամկետում լուծել նրանց հողովապահովելուհարցը: Խնդիրը լուծելու համար, իթիվս այլ միջոցների, հանրապետության իշխանություններն աչքի առաջ ունեին նաև թուրքաբնակ հողաշատ մի շարք գյուղերում գաղթականներին տեղավորելը[16]: Սկզբնական շրջանում փորձ արվեց խնդիրը լուծել թուրքաբնակ միատարր գյուղեր ստեղծելու ճանապարհով, այն է՝ թուրքաբնակ գյուղերում հայ գաղթականությանը բնակեցնելու փոխարեն երկու կամ ավելի հողաշատ գյուղերի թուրք ազգաբնակչությանը կենտրոնացնել գյուղերից մեկում, ազատվող գյուղերն ամբողջովին տրամադրել գաղթականներին[17]: Շուտով, սակայն, Հայաստանի ղեկավարությունը միատարր թուրքաբնակ գյուղեր ստեղծելու ճանապարհով խնդրի լուծումը համարեց անարդյունավետ ու հրաժարվեց դրանից: Կառավարությունն անցավ հողաշատ գյուղերում թուրք բնակչության հետ խառը գաղթականներին ու հողազուրկ գյուղացիներին բնակեցնելու քաղաքականության[18]:

Խառը գյուղերի ստեղծումով, անշուշտ, մասամբ թուլացավ հողասակավության հետ կապված սոցիալական լարվածությունը: Սակայն այդ քաղաքականության իրագործումը կապված էր լուրջ դժվարությունների հետ: Խոսքն այն մասին է, որ խառը բնակչությամբ բնակավայրերի թվի ավելանալը նոր, մեկ այլ բնույթի լարվածության առիթ հանդիսացավ. հայերի և մուսուլմանների (հիմնականում՝ թուրք-թաթար)միջև էլ ավելի խորացրեց ատելությունն ու թշնամանքը:

Նոր իրադրության պահանջով խնդրին անդրադարձավ Հողժողկոմատը: ՀողժողկոմԱր. Երզնկյանը և հողվարչության պետ Խ. Ավդալբեկյանը ՀԿ(բ)ԿԿենտկոմ հասցեագրած 1925թ. նոյեմբերի 25-ի զեկուցագրում նշել են. «Մինչև այսօր հնարավոր չի եղել տանելի կերպով հարդարել հարաբերությունները խառը գյուղերում, ինչպիսիք են Վաղուդինու Բազարչայը (Զանգեզուր), Ջուլնու Չիվան(Դարալագյազ), Մազրանու Ալեքսանդրովկան (Նոր Բայազետ) և այլն»[19]:Հաշվի առնելով ստեղծված կացությունը` Հողժողկոմատը կարծիք է հայտնում, որ թուրքաբնակ հողառատ շրջաններում գաղթականությանը տեղավորելիս անհրաժեշտ է հիմնովին հրաժարվել խառը գյուղեր ունենալու մտքից[20]:

Գյուղական բնակչության թվաքանակի և գյուղական բնակավայրերի թվի տվյալների համադրումը ցույց է տալիս, որ 1929թ. գավառում յուրաքանչյուր գյուղին միջին հաշվով բաժին էր ընկնում 223ծուխ՝ 1922թ. 186-ի դիմաց[21]: Անշուշտ, ժամանակի համար սա վատ ցուցանիշ չէր, սակայն, պետք է նկատի ունենալ, ո կային փոքրաթիվ ծխերից բաղկացած շատ բնակավայրեր: Օրինակ` 1922թ.Նոր Բայազետի գավառում 200-ից մինչև 300ծուխ ունեցող գյուղերի թիվը եղել է 16(ընդհանուրգյուղերի15,85% -ը), 300-ից բարձր մինչև 500՝14 (19,51%), 500-ից բարձր մինչև 1000՝ 2գյուղ և 1քաղաք (3,66%)[22],իսկ 1929թ.համապատասխանաբար 21 (24,14%), 13 (14,94%) և 3գյուղ ու 1 քաղաք (3,45 %)[23]:

Քննարկվող հարցի տեսանկյունից հետաքրքիր է դիտարկել գյուղերի բնակչությունը նաև ըստ շնչերի: Այսպես, պաշտոնական վիճակագրության տվյալներով 1924թ. գավառում միջին հաշվով 9գյուղ (ընդհանուր գյուղերի 10,58%-ը) ուներ 300-ից մինչև 500բնակիչ, 11-ը՝ (12,94%) 500-ից մինչև 1000, իսկ 34-ը՝ (40%) 1000-ից ավելի բնակիչ[24]: 1929թ. տվյալներով կտրուկ աճել է 1000-ից ավելի բնակչություն ունեցող գյուղերի թիվը և 34-ից հասել է 41-ի, որը կազմում է ընդհանուր գյուղերի 47%-ը[25]՝ 1924թ. 40%-ի դիմաց: Սա նշանակում է, որ գավառում աճել է բնակչության միջին խտությունը 1 քառ. կմ հաշվով: Պաշտոնական վիճակագրության տվյալներով եթե գավառում 1923թ.1 քառ. կմ վրա միջին խտությունը կազմում էր 24,5մարդ, ապա 1926թ.՝ 34,3մարդ, այսինքն՝4տարումայդցուցանիշնավելացելէ28,57%-ով[26]: Հայաստանում այդ ցուցանիշը կազմում էր 30,3մարդ:[27]

Եթե դիտարկում ենք վերը նշված հարցը ըստ գավառամասերի, ապա անհամամասնությունն ավելի ակնառու է դառնում: Այսպես, 1926թ. բնակչության միջին խտությունը 1քառ. կմ վրա Ելենովկայի գավառամասում կազմել է 53,3, Նոր Բայազետին՝ 46,7, Մարտունիին՝ 30,1, Բասարգեչարին՝ 27,2մարդ: 1930թ.Սևանի գավառի վերացումով և նրա տարածքի վրա նոր վարչական միավորումների ստեղծումով էապես փոխվեց վերջիններիս բնակեցվածության միջին խտությունը: Ըստ պաշտոնական տվյալների`Ախտայի շրջանում 1քառ.կմ վրա միջին խտությունը եղել է 41,1,Նոր Բայազետին՝ 54,4, Բասարգեչարին՝ 25,2, Մարտունիին՝ 46,4մարդ[28],գավառի մասշտաբով միջինը կազմել է 41,78մարդ:

Այսպիսով, խնդրո առարկա ժամանակահատվածում Նոր Բայազետի (Սևանի) գավառի բնակչության թվաքանակը զգալիորեն ավելացել է բացառապես սեփական վերարտադրության հաշվին: Գավառը բնութագրվում էր բնակչության մեխանիկական տեղաշարժերի բացասական մնացորդով, այսինքն` արտահոսքը գերազանցում էր ներհոսքին: Գավառը բնակչության միջին տարեկան աճի տեմպերով զիջում էր ՀՍԽՀ ընդհանուր բնակչության համապատասխան ցուցանիշներին:

НАСЕЛЕНИЕ УЕЗДА НОВЫЙБАЯџЗЕТ(СЕВАН)

В 1921–1930гг.

ГАМЛЕТ АРУТЮНЯџН

Резюме

В 1921–1930 гг.численность на селения уезда Новый Баязет существенно увеличилась. Для него был характерен рост как общего показателя, так и специального показателя рождаемости. На показатель рождаемости оказали значительное влияние, с одной стороны–увеличение числа браков, а с другой– снижение числа разводов. Это явление наблюдалось по всей стране, в том числе и в исследуемом уезде, где улучшилисьтрудовые и бытовые условия жизни населения. Высокий уровень рождаемости (преимущественно у мусульманского населения), безусловно, сопровождался ростом численности населения, увеличением показателя естественного воспроизодства(что определяется разницей между рождаемостью и смертностью в единице времени). Уезд характеризовался отрицательным балансом механических передвижений, то есть отток превышал приток. Среднегодовой темп роста населения уступал соответствующему показателю общей численности населения АрмССР.

POPULATION OF NOR BAYAZET (SEVAN) PROVINCE

IN 1921–1930

HAMLET HARUTYUNYAN

Summary

In 1921–1930 the population of Nor Bayazet province was obviously increased.Both the total coefficient and increasing fertility rates of population were peculiar to the province. On the one hand the increase in the numbers of marriages and on the other hand the decrease of divorces had a significant impact on the total rates of fertility.This phenomenon was resulted by substantial improvement of working and living conditions in the whole republic and in the province, as well.High rates of fertility (particularly of Muslim population)were certainly accompanied by the increase of natural reproduction coefficient (that is determined by the difference in the numbers of births and deaths within the unit of time) in the increased population.The province was characterized by a negative balance of mechanical movements,i. e. the outflow exceeded the inflow.The rates of average annual population growth gave way to the correspondent rates of total population in the ArmSSR.

Заметки

[←1]

ՀՍԽՀԿենտգործկոմի 1929թ.հուլիսի 26-ի որոշմամբ գավառի վարչական կենտրոնը Նոր Բայազետ քաղաքից տեղափոխվեց Ելենովկա (այժմ՝ Սևան) և գավառը վերանվանվեց Սևանի գավառ (տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 6.VIII.1929):

[←2]

Տվյալները համադրվել, հաշվարկվել և աղյուսակը կազմվել է ըստ Հայաստանի ազգային արխիվի (այսուհետև՝ ՀԱԱ) ֆ. 112, ց. 8 c, գ.12, թթ.98–99, գ.13, թթ.22, 31, 51, գ.212, թ. 29, գ.219, թթ.29, 32, ֆ. 163, ց. 2, գ.56, թթ.48–60, գ.1357, թթ.7,48, գ, 1505, թ. 6, գ.1619, թ. 8, գ.1652, թ. 6, գ.2439, թ. 2, ֆ. 586, ց. 1, գ.7, թթ.24–25, գ.38, թ. 5, գ.62, թթ.1–6, ,ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակե, Երևան, 1936, էջ 7, 14, 15, 25, 26, 48, 51 և ,Խորհրդային Հայաստանե թերթի 18.XI.1924, 3.II.1927 տվյալների:

[←3]

Հաշվարկը կատարվել է աղյուսակ 1-ի, ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ.2439, թ. 1 և «Խորհրդային Հայաստան» թերթի 13.XI.1929 տվյալների հիման վրա:

[←4]

Տվյալները համադրվել, հաշվարկվել և աղյուսակը կազմվել է ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ.10, թ. 11, գ.41, թթ.28–33, 63–64, գ.88, թթ.69–71, գ.2384, թթ. 1–13, գ. 2421, թթ.18–25 և աղյուսակ 1-ի տվյալների հիման վրա:

[←5]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ. 10, թ. 11, գ.2421, թթ. 18–25:

[←6]

«Խորհրդային Հայաստան», 8.X.1922, 5.XII.1922, 18.XI.1924: Հայտնի է, որ Հայաստանի Հանրապետության ենթակայության ներքո գտնվող մի շարք վայրերում թուրք-թաթարական բնակչությունը հանդես եկավ հակապետական ելույթներով ու գործողություններով, ամեն միջոցի դիմեց ձախողելու նորանկախ պետության կայացման գործընթացը: Նրանք քայքայիչ և ապակայունացնող լայն գործունեություն ծավալեցին նաև Նոր Բայազետի գավառի ստվար թուրք-թաթարական բնակչություն ունեցող Բասարգեչարի գավառամասում: Այդ ելույթները ճնշվեցին: Հանրապետության կառավարության վերաբերմունքը մահմեդական բնակչության նկատմամբ հասկանալի պատճառներով նկատելիորեն կարծրացավ: Դրանից բարդացան և խիստ տուժեցին կողքկողքի ապրող հայ և մուսուլման ժողովուրդների հարաբերությունները:Այդ ամենին հետևեց մահմեդական բնակչության արտահոսքը դեպի Ադրբեջան և Նախիջևան: Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո նրանք ստվար զանգվածներով վերադարձան նախկին բնակավայրերը(տե՛սՀ. Հարությունյան. Նոր Բայազետի գավառը 1914–1920թթ., Երևան, 2012, էջ 37):

[←7]

Հաշվարկը կատարվել է ՀԱԱ, ֆ. 586, ց. 1, գ.6, թթ.1–10, գ.62, թ. 39, ֆ. 123, ց. 5, գ.34, թ. 4, «Խորհրդային Հայաստան»թ երթի, 18.XI.1924, 12.I.1926, 2.X.1926, 24.I.1929 տվյալների հիման վրա: Ավելորդ չէ նշել, որ գաղթականների տեղավորման աշխատանքները դրված էր Ներքին գործերի ժողկոմատի վրա: Այդ աշխատանքները գործնականում կատարելու համար նախարարությանը կիցստեղծվել էր հանձնաժողով ՆԳ ժողկոմի տեղակալ Ա. Բերբերյանի գլխավորությամբ (տե՛ս «Խորհրդային Հայաստան», 2.X.1926):

[←8]

«Ավանգարդ», 18.XII.1928:

[←9]

Հաշվարկը կատարվել է ըստ ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ.1652, թթ. 5–6 և ,ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակե, Երևան, 1936, էջ 25–26 տվյալների:

[←10]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ. 1474, թ. 48, գ.1652, թթ.5–6, գ. 1505, թ. 6:

[←11]

«Մշակ», 1.V.1910, 14.VII.1910:

[←12]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 8c, գ. 291, թ. 35 և «Խորհրդային Հայաստան»,

7.II.1922:

[←13]

Հաշվարկը կատարվել է ըստ ՀԱԱ, ֆ.112, ց. 8c, գ.219, թ. 6, ֆ. 163, ց. 2, գ.56, թթ.47–51, «Ցուցակ Խորհրդային Հայաստանի բնակավայրերի», Երևան, 1923, էջ 42–48, «Խորհրդային Հայաստան», 7.II.1922 տվյալների:

[←14]

Հաշվարկը կատարվել է ըստ ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 8 c, գ.13, թթ.6, 16, գ.56, թթ.47–59, գ. 219, թ. 35, «Ցուցակ Խորհրդային Հայաստանի բնակավայրերի», էջ 42–48 տվյալների հիման վրա:

[←15]

Հաշվարկը կատարվել է ըստ «Ցուցակ Խորհրդային Հայաստանի բնակավայրերի», էջ 42–47, «ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ», էջ 14–15, 25–26,48,53 տվյալների:

[←16]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 113, ց. 3, գ. 283, թ. 11:

[←17]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←18]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←19]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←20]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←21]

Հաշվարկը կատարվել է «Ցուցակ Խորհրդային Հայաստանի բնակավայրերի», էջ 42–48 տվյալների հիման վրա:

[←22]

Հաշվարկը կատարվել էվերը նշված աղբյուրի տվյալների հիման վրա:

[←23]

Հաշվարկը կատարվել է ըստ ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ.2449, թթ. 35–39 տվյալների:

[←24]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 112, ց. 8 c, գ. 13, թ. 3:

[←25]

Հաշվարկը կատարվել է ըստ ՀԱԱ, ֆ. 163, ց. 2, գ.2449, թթ. 35–39 տվյալների:

[←26]

Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 123, ց. 5, գ. 323, թ. 7:

[←27]

Տե՛ս նույն տեղում:

[←28]

Տե՛ս «ՀՍԽՀ բնակավայրերի ցուցակ», էջ 7–8, 14–15, 25–26, 48, 53: