«ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ՄԱՄՈՒԼ» ԹԵՐԹԸ

(1919–1922 թթ.)

ԱԼԲԵՐՏ ԽԱՌԱՏՅԱՆ

Զմյուռնահայ «Արևելյան մամուլը» հաջորդել է «Դաշինք» թերթին`1919 թ. վերստանալով Մամուրյան-հոր վաղեմի հրատարակության անունը և լույս տեսնելով որդու`Հրանտ Մամուրյանի խմբագրությամբ: Պետք է կարծել, որ «Դաշինքը» վերանվանվել է «Արևելյան մամուլ» 1915–1919 թթ. միջև, իսկ թե այս ժամանակահատվածում արդյոք կանոնավորապես է հրատարակվել (որ գրեթե անհավանական է թվում) կամ ինչ պարբերականությամբ, չենք կարող ասել՝փաստական տվյալներ չունենալու պատճառով: 1915 թ. նոյեմբերին և 1916թ. հոկտեմբերին մասնակի տեղահանության ենթարկված զմյուռնահայերը[1] հազիվ թե կարողանային որևէ թերթ հրատարակել և կամ էլ հրատարակվելուց հետո՝ կանոնավորապես: Հայաստանի Ազգային գրադարանում պահպանվել են այդ թերթի միայն 1920–1922 թթ. հավաքածուները:

Ինչպես «Դաշինքը», «Արևելյան մամուլը» ևս չլինելով ռամկավարների պաշտոնական հրատարակությունը, հետևել է նրանց գաղափարախոսությանը: Թերթը ողջունեց Կ. Պոլսում կայացած՝ռամկավարների (Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցության) Գ ընդհանուր պատգամավորական ժողովի որոշումը, ըստ որի, այդ կուսակցությունը միանալու էր Ազգային ազատական և Ժողովրդական կուսակցությունների հետ, ուստի այդ նպատակով ընտրել էր լիազորներ (1920, 17 դկտ.)[2]: Ռամկավարների հանդեպ իր համակրանքը «Արևելյան մամուլը» հիմնավորում էր նրանով, որ նրանց կուսակցությունը չի ծառայում հեղափոխական-դավադրական նպատակի, որ աղետաբեր կլիներ ազգային կյանքի համար:

«Արևելյան մամուլի» հիշյալ ռամկավարական համակրանքը ՀԲԸՄ նկատմամբ շարունակվեց մինչև թերթի պատմության ավարտը՝դրան նախորդող Հայկական հարցի բոլոր զարգացումներում: Այդպիսիք էին հույժ քննադատական, անգամ ժխտական վերաբերմունքը Հայաստանի առաջին հանրապետության, ինչպես և Խորհրդային Ռուսաստանի հանդեպ, ակնկալիքները Սևրի դաշնագրի իրականացման նկատմամբ, հուսախաբությունները արևմտյան տերություններից՝ Հայկական հարցը լուծելու նրանց քաղաքականության անսպասելի շրջադարձի պայմաններում, երբ սրանք, և առաջիններից մեկը՝ Իտալիան ու Ֆրանսիան[3], բանակցություններ սկսեցին քեմալականների հետ՝յուրաքանչյուրը սեփական շահերը հետամտող մղումներով: 1922 թ. «Արևելյան մամուլի» հուսո վերջին հանգրվանը շարունակում էր մնալ Անգլիան, որը դեռևս չէր զլանում խոստումներ տալ Փարիզի հայկական պատվիրակությանը՝ հակառակ Հայկական հարցից հրաժարվելու իր ակնհայտ քաղաքականության: «Արևելյան մամուլը» համոզված էր, որ հայ իրականության մեջ ասելիք ունեն միայն ռամկավարները և Հայ ժողովրդական կուսակցությունը՝վկայակոչելով դրանց ծրագրերի նույնությունը և ուրեմն, միավորվելու անհրաժեշտությունը: Հ. Մամուրյանը այս և էլի մի քանի հարցերում կանխում էր ռամկավարների մտադրությունները: Անհանդուրժելի համարելով «Արևելյան մամուլի» ինքնուրույն, ռամկավարներից տարբերվող որոշ հայացքների առկայությունը, Կահիրեի մի շաբաթաթերթում հանդես էր եկել ռամկավարների ղեկավարներից մեկը՝Լ. Մկրտիչյանը,իր անհամաձայնությունը հայտնելով թերթի մի խմբագրականին: Իր հերթին, «Ես»-ը (Հ. Մամուրյանի ծածկանունը) գրում էր, որ իր թերթը դեռևս Զմյուռնիայում «ռամկավար կուսակցություն չեղած»՝ հետևել է ռամկավարության սկզբունքներին՝ կուսակցությանը շատ ավելի մեծ ծառայություններ մատուցելով, քան դրա որևէ պարբերական օրգան: Սրանով հանդերձ, և կարելի է կարծել՝ ցանկանալով ընդգծել իր անկախությունը, «Ես»-ը հայտնում էր, թե ««Արևելյան մամուլը» ռամկավար կուսակցության հետ որևէ պաշտոնական կամ կիսապաշտոն առնչություն մը ունեցած չէ» (1921, 20 օգ.): Ռամկավար հրատարակությունների հետ միաժամանակ Հ. Մամուրյանի թերթն առաջիններից էր, որ տագնապ հնչեցրեց Հայկական հարցի լուծումից տերությունների հրաժարվելու քաղաքական դրսևորումների առթիվ: Թերթը չէր թաքցնում իր հիասթափությունները հատկապես Իտալիայից ու Ֆրանսիայից, որոնք Թուրքիայի հանդեպ իրենց փոխըմբռնման քաղաքականությունը սկսեցին Սևրի դաշնագրի հանդեպ՝ նոր, բացասական վերաբերմունքի հիմնավորումներով: Համաձայնության երկրների դաշինքը Թուրքիայի հանդեպ քաղաքականության հարցերում շոշափելի ճեղքեր էր տվել դեռևս 1918 թ., Մուդրոսի զինադադարից կարճ ժամանակ անց, որի հիմքում ընկած էին նախ Անգլիայի ու Ֆրանսիայի տնտեսական և քաղաքական շահերի բախումը Մերձավոր ու Միջին Արևելքում, քեմալականների և սուլթանական կառավարության միջև[4], մյուս կողմից՝Իտալիայի և Անգլիայի միջև հակասությունները, որոնք ի հայտ եկան Թուրքիայի հանդեպ նրանց վերաբերմունքի կտրուկ փոփոխությունների պայմաններում: Իրենց կարևոր նշանակությունն ունեցան նաև 1919–1920 թթ. ընթացքում միլլի շարժման՝ քաղաքական գործոնի վերածվելը և թուրք-խորհրդային մերձեցումները, որպիսիք խորին տագնապ էին պատճառում երեկվա բոլոր դաշնակիցներին և զուտ երևութական դարձնում Թուրքիան բաժանելու վերաբերյալ կոալիցիայի երբեմնի մտադրությունների իրականացման ամեն մի հնարավորություն: 1920 թ. վերջերին արդեն ակնհայտ դարձած այս տեղաշարժերը մեծ անհանգստությամբ գնահատվեցին «Արևելյան մամուլի» էջերում: Թերթը Ֆրանսիայի շրջադարձն արձանագրելիս վկայակոչում էր ֆրանսիական քաղաքական գործիչ Ֆրանկլին Բույոնին, որի կարծիքով, Սևրի դաշնագիրը պաշտպանելը կնշանակեր մերձեցնել Քեմալին և Ռուսաստանը, ուստի և հարկ է քեմալականների հետ մտնել բանակցային հարաբերությունների մեջ ու համաձայնության հող նախապատրաստել (1920, 11 դկտ.):

Ինչ-որ տեղ Ֆրանսիայի նոր դիրքորոշումը թերթին մղում էր սթափ գնահատանքի՝Ազգերի լիգայի աշխարհաքաղաքական առաջնահերթությունները ճիշտ գնահատելու իմաստով: Ազատ, անկախ և միացյալ Հայաստանի հեռապատկերին դեռևս կապված ռամկավարների և նրանց համակիր գործիչների համար առավել ընդունելին, գոնե ճանաչողության տեսակետից, մնում էր Անգլիան: Վերջինս, մի կողմից, արդեն թաղել էր Թուրքիան տրոհելու իր երբեմնի ձգտումների վերջին նշույլները՝փորձելով համաձայնություն պահպանել սուլթանական կառավարության հետ, բայց և արդեն հաշվի առնելով քեմալական գործոնի աճող ազդեցությունը,և մյուս կողմից, շարունակում էր դրսևորել իր երեսպաշտ կեցվածքը՝հույներին խոստանալով ընդամենը բարոյական զորակցություն: 1921 թ. թերթը գրում էր, որ Ազգերի լիգան Ժնևի համաժողովում զլացել է իր օգնությունը Հայաստանին և «մարդասպան տերության հետ մտել է սակարկության մեջ», բայց դեռևս հակված էր խաբվելու համաժողովում անգլիական պատվիրակ լորդ Սեսիլի այն սնամեջ հայտարարությունից, թե, իբր, Ազգերի լիգան «իր բարոյական նշանակությունը պիտի ստանա Հայաստանի հարցը լուծելով» (1920, 14դկտ.): Այս նույն ժամանակներում Ժնևի համաժողովի առավել իրատեսական բնութագիրն էր տալիս Հ. Մամուրյանը, երբ փաստում էր աշխարհաքաղաքական նոր իրողություններն Արևմուտքում, նշելով, որ միջպետական հարաբերությունների մեջ ամրագրվել է զինաթափությունից հրաժարվելու և սպառազինությունների նպատակային քաղաքականության որդեգրումը: Միաժամանակ, «Զուտ քաղաքական կուսակցությանց դերը» խմբագրականում (նույն տեղում) Հ. Մամուրյանը դեռևս հույսեր էր կապում իրենց դիվանագիտական գործողություններով Սևրի դաշնագրից սառչող Եվրոպայի հետ և այս հիման վրա կողմ էր Փարիզի ազգային պատվիրակության զորացմանը՝արևմտահայության անջատ դատը պաշտպանելու համար: Ժամանակաշրջանն ինքնին անորոշ ու տարտամ էր թվում Հ. Մամուրյանին՝ հատկապես 1920 թ. վերջին և 1921 թ. սկզբներին՝հստակ եզրակացությունների հանգելու համար:

Միջազգային քաղաքականության հակասականությունը, որ բխում էր տերությունների երեկվա դաշինքի փլուզումներից, Հ. Մամուրյանին մղում էր ցանկալին իրականություն ներկայացնող կարծիքների: 1921թ. Լոնդոնում գումարվելիք տերությունների համաժողովից նա ակնկալում էր Սևրի դաշնագրով և Վիլսոնի սահմանագծումներով կազմվելիք Հայաստանին տրված իրավունքները վերահաստատելու որոշումներ (1921, 2փետ.): Հ. Մամուրյանը, ի դեպ, չհապաղեց խիստ քննադատելու Փարիզի հայկական պատվիրակության մաս կազմող Ա. Ահարոնյանին՝ պնդելով, որ նա իրավունք չունի մասնակցելու Լոնդոնի վեհաժողովին, քանի որ ոչ մի պետություն չի ներկայացնում: Նա փաստում էր, որ Ահարոնյանի կուսակցությունն ու կառավարությունն էր, որ ստորագրել էր Ալեքսանդրապոլի դաշնագիրը, հետևաբար և դրանց ներկայացուցիչը չի կարող առաջ քաշել Սևրի դաշնագրի իրականացման հարցը:

«Արևելյան մամուլը» 1922 թ. սկզբներին դեռևս հավատում էր Անգլիայի հակաթուրքական, ավելի շուտ՝հակաքեմալական կեցվածքին՝չնկատելով, որ այդ երկիրն իր քաղաքական շահախնդրություններն առնչում է Կ. Պոլսի կառավարությանը՝ի հակակշիռ Անկարայի: Այս է պատճառը, որ 1921–1922 թթ. Արևմուտքի դեմ թերթի ելույթները մեծ մասամբ ուղղված են դեպի ֆրանս-թուրքական հարաբերությունները:

«Արևելյան մամուլում» թեև ցածր, բայց և լսելի են հայկական ավանդական դյուրահավատության նոտաները Ֆրանսիայի կողմից իր նախապատերազմական դիրքին վերադառնալու, քեմալականների հետ կապերը խզելու հնարավորության վերաբերյալ: Թերթի մի հեղինակհենց այդպես էր պատկերացնում այն ուղին, որով ընթանալով և Կիլիկիան վերագրավելով, Ֆրանսիան պետք է սրբի իր ճակատի «մուրը, որ փակցվեցավ Պույեոնի, Պրիանի, Կուրոյի կենախանձ մատներով» (1922, 17 մյս.):

«Արևելյան մամուլը» հանգամանալի քննության է առել հայ մամուլը զբաղեցնող առանցքային խնդիրներից մեկը՝Կիլիկիայի հայության հարցը: Այս թեման թերթին հուզում էր ընդհուպ մինչև 1922 թ. աշուն՝զմյուռնահայ համայնքի վերջին օրերը, որովհետև Կիլիկիայի զարգացումները նախանշում էին և առաջին հերթին իրենց ողբերգական լարվածությամբ՝Հայկական հարցի փակուղին: Ֆրանսիական քաղաքական ու իրավական նահանջը և ապա նրա ռազմական ուժերի հեռացումը Կիլիկիայից, նշանակում էր եվրոպական քաղաքական օրակարգում Հայկական հարցի սառեցման սկիզբ, Սևրից տերությունների հրաժարման գործնական քայլ, որ հուսահատության էր մատնելու հայ ազգային քաղաքական կուսակցություններին, այդ թվում՝ ռամկավարներին ու նրանց պաշտոնական, թե անպաշտոն հրատարակություններին: Ցեղասպանության ենթարկված ու ավերված Արևմտահայաստանը վերստին հայաբնակ դարձնելու, ժողովրդին այնտեղ կենտրոնացնելու ազգային հեռանկարը դառնում էր առավել անիրական ու անրջային՝ 1918-ի վերջերից և 1919-ի սկզբներից ի վեր՝Կիլիկիայում համախմբվելու փորձող հայության նոր արհավիրքներով, կոտորածներով ու փոշիացմամբ: 1920 թ. վերջերին «Կիլիկյան լուրեր» խորագրի ներքո «Արևելյան մամուլը» պարբերաբար տեղեկատվություն էր տալիս Կիլիկիայում թուրքերի հետ հայերի զինված ընդհարումների, տարածաշրջանը թուրքերին հանձնելու հակամետ ֆրանսիական ռազմական իշխանությունների գործողությունների, Կիլիկիայում քեմալականների հարաճուն բռնությունների և այլնի մասին: Թուրքական իշխանությունները ֆրանսիացիների՝Մարաշը թողնելուց հետո, 1920 թ. սկզբին ուժեղացրին ճնշումները նաև զեյթունցիների վրա՝մեկուսացնելով նրանց փոքրաքանակ ուժերը[5]: Քեմալական անհամեմատ ուժերի դեմ ութ ամիս հերոսաբար մարտնչող հաճընցիները դատապարտված էին ողբերգական կործանման[6]:

1921 թ. ապրիլին «Կիլիկեցին» նկատում էր ֆրանսիացիների դատապարտելի անտարբերությունը Ադանայի հայերի հանդեպ, երբ նրանց քթի տակ թուրքական իշխանություններն ու ջարդարարները ընդլայնում էին քաղաքը հայերից մաքրելու գործողությունները: Թերթը հայտնում էր, որ ֆրանսիացիները պաշտոնապես իրազեկել են Ադանան, Տարսոնը, Մերսինը, Այնթապը, Ուրֆան և Դյորթ Յոլը թողնելու մասին: «Կիլիկյան արձագանքում» նշվում է, որ 1921 թ. հունիսին թուրքերը մտել են Զեյթուն, իսկ զեյթունցիները՝թվով 1200 մարդ, քաշվել էին բնակավայրից և ապաստանել շրջակա լեռներում: Հաճընից, Ամանոսից, Մարաշից ու Սսից հետո հերթը հասել էր Զեյթունին և այս առթիվ թերթի «Կիլիկեցի» թղթակիցը օգնություն էր ակնկալում լեռներում մնացած և տակավին դիմադրող այդ բեկորները «կիլիկյան կեդրոն մը փոխադրելու համար» (1921, 22 հլս.):

Թերթը խորին անբավականությամբ է ներկայացնում ֆրանսիական գեներալ Դյուֆոյի այն հայտարարությունը, որ նա արել էր Կիլիկիայի տարբեր վայրերից Ադանա եկած հայ ներկայացուցիչներին, ըստ որի, իբր, գաղթելու պատճառ չկա, քանի որ իրենք մինչև 1922 թ. հունվարի 4-ը վերահսկելու են իրադրությունը: Նույն օրերին Կիլիկիան թուրքերին հանձնելու որոշումը լիովին արտահայտվեց ֆրանսիական զորահրամանատար Գուրոյի հայտարարություններում: Գուրոն «մեծ զորավար» էր հռչակում Քեմալին (ակներևաբար, սրան դեռևս հակակրող անգլիացիներին խոցելու համար) և հայտնում էր, թե նրա կառավարությունը խոստացել է կյանքի, ինչքի և ազատության երաշխիքներ Կիլիկիայի բոլոր բնակիչներին, ուստի պետք է նրան վստահել և մնալ տեղերում (նույն տեղում): Այս գեներալը, ի դեպ, մերժում էր առհասարակ հայերի հավակնությունները Կիլիկիայում: Ժամանակին նա առաջարկել էր Հայկական լեգեոնը վերակազմել Արևելյան լեգեոնի, որ կընդգրկեր Թուրքիայում բնակվող բոլոր ազգություններին[7]:

Այդուհետև թերթը հետևում էր Կիլիկիայից հայ բեկորների գաղթին. տեղի 120 հազարանոց հայ բնակչությունը գաղթել էր Հունաստան, ԱՄՆ, Եգիպտոս, Կ. Պոլիս, Զմյուռնիա և այլուր (1922, 2 փետ.)[8]: Միայն Մերսինից Հունաստան էին տեղափոխվել 4000 հայ, հույն և սիրիացի փախստականներ, որոնցից 2400-ը՝հայեր: Հ. Մամուրյանը գրում էր, որ Հոնիականի վրա այսօր ապրում է 30 հազարից ավելի հայություն, որոնց մեջ նկատելի է կիլիկեցիների հոծ զանգվածը (1922, 9 փետ.): Զմյուռնահայերին ևս «Արևելյան մամուլը» կոչ էր անում հոգատարությամբ շրջապատել գաղթականներին, նրանց աշխատանք տրամադրել, նշելով, որ պատվախնդիր կիլիկեցիք ամենից առաջ այդ են ցանկանում՝տեղի բնակչության վրա բեռ չդառնալու համար: Ամերիկյան Նպաստամատույցը, ի դեպ, սկսել էր իրականացնել իր ծրագիրը Զմյուռնիայում՝արհեստանոց հիմնելով որբերի և կիլիկեցի գաղթականների համար: Զմյուռնահայությունը ևս ջանքեր չէր խնայում գաղթականներին ծածկի տակ տեղավորելու համար, տեղի քաղաքական ժողովից բացի, գործում էին նաև անհատները: Վաճառական Վ. Պալեոզյանը գաղթականներին էր տրամադրել իր ընդարձակ մթերանոցը, իսկ դրամատեր Զ. Պաքրճյանը ձեռնարկել էր տաղավարներ կառուցել՝ նույն նպատակներով: Բավական թվով կիլիկեցիներ օթևան գտան զմյուռնահայերի հատկացրած բնակարաններում (1921, 14 դեկտ.): Այստեղ ստեղծվել էր Գաղթականաց առաքման հանձնախումբ, որը նպաստում էր Զմյուռնիայից մեկնել ցանկացողներին:

Սթափ վերաբերմունք ունեին զմյուռնահայ համայնքը և նրա մտավորականությունը քաղաքում հունական բանակի ներկայության հանդեպ, որին համարում էին օսմանյան տիրապետությունից ազատվելու, Հայկական հարցի լուծման երաշխիք՝այն բանից հետո, երբ 1919 թ. մայիսի 16-ին նշված բանակն ափհանվել էր Էգեյանի այդ նավահանգստում[9]: Հ. Մամուրյանի՝ոչ առանց հիմնավորված կարծիքի, հունական գրավումը ենթադրում էր Թուրքիան բաժան-բաժան անելուն ուղղված արևմտյան տերությունների ծրագրի իրականացման գործընթացի սկիզբ: Ավելին, հունական բանակը հենց կայսրության քրիստոնյաներին թվում էր երաշխիքն այն բանի, որ Փոքր Ասիայի արևմտյան հատվածում կփշրվեն քեմալական հավակնությունները թուրքական տիրապետությունն այդտեղ վերականգնելու ուղղությամբ: Հունաստանի և հայության ձգտումների համերաշխության գաղափարով էր համակված նաև «Արևելյան մամուլի» տպագրած՝Ժնևի համալսարանի դասախոս Էվդոքիմո Դուրմուշի «Հայկական ևհունական իրավունքները Արևելքի մեջ» վերնագրով հրապարակումը՝ուղղված Ազգերի լիգայում ֆրանսիական պատվիրակ Վիվիանիին (1920, 24 դկտ.):

«Արևելյան մամուլը» տպագրեց Հունաստանի նախկին վարչապետ Վենիզելոսի հայտարարությունը՝Արևելքում առանց Սևրի դաշնագրի խաղաղության անհնարինության մասին: Հունական անցուդարձերին, բանակին ու ռազմական գործիչներին թերթի հաճախակի անդրադարձները ևս ցույց են տալիս, որ Հ. Մամուրյանը Էգեյանի առափնյա տարածքներում և Թրակիայում հունական ներկայությունը համարում է վտանգված, ճիշտ այնպես, ինչպես կասկածով էր լցված ապագա Հայաստանի հարցում տերությունների բարի մտադրությունների նկատմամբ:

Հ. Մամուրյանն իր հիասթափությունն էր հայտնում Հունաստանը մեկուսացնող տերությունների քաղաքականությունից, որով նրանք թուրքերին էին հանձնում փոքրասիական հույն և հայ ազգաբնակչության ճակատագիրը՝հանուն իրենց սեփական շահերի: Այս պայմաններում մնում էր միայն Հունաստանը, որը,փաստորեն, միայնակ էր մնացել Թուրքիայի հետ գոտեմարտում և որի դրական ելքի հետ էր կապում «Արևելյան մամուլը» տարածաշրջանի հայ և հույն բնակչության ապագան: Եվ թերթը տպագրում է այս երկու ազգերի համագործակցության թեմաներով նյութեր՝փորձելով լավատեսությամբ համակել ընթերցողին: «Հայերը բանակին մեջ» հոդվածում տեղեկություններ են տրվում այն մասին, որ Ռոդոստոյի շրջանում հայերը համալրում են հունական բանակի շարքերը: Հ. Մամուրյանը կարևորում էր Փոքր Ասիայում հույն–հայկական դաշինքը՝հիմնված փոխադարձ շահերի վրա: Թրակիայի հայերին զորակոչելու մասին հունական կառավարության որոշման առթիվ նա իր գոհունակությունն էր հայտնում այդ համագործակցության գործնական ընթացքի համար՝նկատելով, որ «հիմա Հունաստան կը բաղձա դաշնակից մը Ասիո մեջ՝չեզոքացնելու համար թուրանական ցեղերու արշավները» (1921, 8 օգ.): Զմյուռնահայությունն իր զգալի աջակցությունն էր բերում քաղաքի հունական իշխանություններին՝հունական բանակի զինվորներին նյութական ու բարոյական օգնություն ցույց տալով: Զմյուռնացի հայ կանայք տեղի հելլենուհիների հետ միասին կազմակերպել էին «Զինվորին քույրը» հանձնախումբը, որը զինվորների համար դրամ, սպիտակեղեն և այլ անհրաժեշտ ապրանքներ էր հայթայթում (1921, 7 օգ.): 1921 թ. վերջերին՝թուրքական լուրջ դիմակայության պայմաններում թերթի լավատեսությունը դառնում է շատ ավելի զուսպ, նրա լրատվության մեջ առանձնանում են քեմալականների կողմից վերահսկվող տարածքներում հայ բնակչության ծանր կացության վերաբերյալ տեղեկությունները:Թուրքական իշխանություններն ամերիկյան Նպաստամատույցին կտրականապես արգելել էին որևէ օգնություն ցույց տալ հույներին և հայերին: Ամասիայում գործում էր քեմալական ռազմական դատարանը, որը կեղծ վկայություններով տեղի հայերին ու հույներին ոչնչացնող վճիռներ էր արձակում: «Արևելյան մամուլը» հայտնում էր, որ այդ քաղաքի «ատյանը վերջերս 155 հայ և հույն ամբաստանյալներ կախաղան բարձրացուց» (1921, 14 դկտ.): Թերթի դատողություններում արդեն 1921 թ. վերջերին զգացվում են հուսահատական տրամադրություններ. իսկ եթե հունական բանակը պետք է նահանջի, ապա հարկ է նախ փոխադրամիջոցներ բերել Զմյուռնիայի նավահանգիստ, «քրիստոնյա ժողովուրդը ապահով վայր մը փոխադրել ևհետո բարբարոսին հանձնել երկիրը» (1921, 17 դկտ.): Այս առթիվ թերթն անդրադառնում էր Զմյուռնիայում ապաստանած հայ գաղթականներին, որոնց օգնում են հունական իշխանությունները՝ կոմիսար Սթերեադիսը և մյուսները:

«Արևելյան մամուլը» ողջունեց 1922 թ. մայիսին Հունաստանի կառավարության որոշումը՝ ինքնավարություն շնորհել Հոնիականի շրջանի, այդ թվում և Զմյուռնիայի բնակչությանը: Մայիսի 28-ին Զմյուռնիայի հայոց առաջնորդարան էր այցելել հունական վարչության ընդհանուր քարտուղար Կանարակիսը, որը շեշտել էր, որ տերությունների հավանությամբ Զմյուռնիան ու նրա շրջակայքը գրաված Հունաստանը հետամուտ չեղավ իրեն միացնելու այդ տարածքները և այժմ, մտահոգված տեղի բնակչության ապահովությամբ, ինքնավար է հռչակում այդ տարածքները (1922, 30 հլս.): Ինքնավար հույն, հայ և թուրք հանրությունների համար հռչակվում էր լիակատար իրավահավասարություն, որի պայմաններում նրանցից յուրաքանչյուրն ունենալու էր իր ներքին վարչությունը:«Արևելյան մամուլին» այլ բան չէր մնում, քան դրականապես գնահատելու ինքնավարության վերաբերյալ հասկանալի տագնապներ ծնող այդ որոշումը:

Հունական ռազմական իշխանությունների կողմից բնակչության հանդեպ ցուցաբերած մարդասիրական վերաբերմունքը ըստ ամենայնի արտահայտում էր 1921-ի գարնանը Զմյուռնիայում գտնվող ռամկավար գործիչ Միհրան Սվազլըն: «Արևելյան մամուլն» արտատպել է նրա տված հարցազրույցը ամերիկյան «Դեյլի թելեգրաֆ» թերթին, որտեղ Մ. Սվազլըն դրվատում էր հունական հրամանատարության արդարացի և դեմոկրատական կեցվածքը տեղական բնակչության, այդ թվում և թուրքերի հանդեպ: Մ. Սվազլըն կանխում էր իրադարձությունների ընթացքը, երբ անդրադառնում էր Զմյուռնիան Քեմալին հանձնելու հնարավոր աղետին: Պրուսայի և Ուշաքի մեջ, նշում էր նա, կան ավելի քան 60.000 հայեր, որոնք գտնվում են հունական գրավման գոտում: Նրանք չեն գոյատևի, եթե հույները հետ քաշվեն, իսկ նրանք այն տարրն են, որ ներկայացնում են քաղաքակրթության օրրանը: Ինչ-որ տեղ Սվազլըն կարծում էր, որ քաղաքակրթիչ այդ ժողովրդին կարելի է պահպանել՝ բաժանելով տարածաշրջանը հունական և հայկական գոտիների՝ արևմտյան հոգածության ներքո (1922, 30 ապր.):

Թալեաթի սպանության առթիվ Զմյուռնիայի ֆրանսիական «Լա ռեֆորմ» թերթին[10] տված իր մեկնաբանություններում Սվազլըն հայտնում էր, որ Ս. Թեհլիրյանը ոչ թե վրիժառու է, այլ արդարադատություն իրականացնող՝ գործելով Սևրի դաշնագրի համեմատ, որի վճռով Թուրքիան պարտավոր էր դաշնակիցներին հանձնել և դատել հայերի բնաջնջման գլխավոր կազմակերպիչներին: Մինչդեռ այդ որոշումը ոտնահարվել է և «ցեղի մը գոյության դեմ» նետված ճիվաղները անպատիժ միացել են Քեմալի հրոսախմբերին և շարունակում են երկրի ոչ թուրք տարրերը «փչացնելու» քաղաքականությունը և որոնց ներկայացուցիչները այսօր «ընդունված են Լոնտոնի մեջ և ի պատիվ իրենց թեյասեղան տրված է» (1921, 23 մրտ.):

Հոնիականի ինքնավարության հռչակման առթիվ թերթը տպագրեց Հունաստանի կառավարության հրամանագիրը՝ վարչապետ Պրոպոպապատակիսի և կառավարության անդամների ստորագրությամբ: Հրամանագրով ինքնավարության վարչական կազմակերպումը հանձնարարվում էր Զմյուռնիայի գերագույն կոմիսար Սթերեադիսին (նույն տեղում): Ասենք, ինքնավարությունն էլ կարճակեցության էր դատապարտված. մեկ ամսից փոքր-ինչ ավելի ժամանակ անց, 1922 թ. սեպտեմբերին, վրա էր հասնելու Զմյուռնիայի աղետը՝ հրդեհը, քեմալականների ներխուժումն ու քաղաքի քրիստոնյա ազգաբնակչության անողորմ ոչնչացումը:

* * *

«Արևելյան մամուլը» շարունակում էր «Դաշինքի» ուղեգիծը՝ մշտական բանակռիվը Դաշնակցության դեմ և որպես դրա տրամաբանական շարունակություն՝ նույն վերաբերմունքի տարածումը Հայաստանի Հանրապետության, նրա կառավարության և ապա իշխանությունից հեռացած այդ կուսակցության նկատմամբ: Հ. Մամուրյանի և նրա համախոհների կարծիքով, հենց իր գոյությամբ հանրապետությունը հավակնում էր հանդես գալ որպես Արևմուտքի կողմից հայության տառապանքներին տրված փոխհատուցում, վերջինիս համար որպես հայրենիք նմանակող մի տարածք: «Արևելյան մամուլի» այս համոզումն ավելի ամրապնդվեց Հայաստանի Հանրապետության Միացյալ և Անկախ հռչակումից հետո՝ 1919 թ. մայիսին, հանրապետության անկախության տարեդարձին: Ռ. Հովհաննիսյանն այս առթիվ իրավացիորեն նկատում է, որ «Հռչակագիրը, որ հղացված էր իբրև միասնության գաղափարի դրսևորում, իրականում սրեց տարաձայնությունները արևմտահայերի և արևելահայերի, ինչպես նաև դաշնակցական ու հակադաշնակցական ղեկավարների միջև»[11]:

«Արևելյան մամուլը» չէր զսպում իր հակակրանքը Փարիզում գործող Ա. Ահարոնյանի պատվիրակության նկատմամբ, հատկապես Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո՝ այլևս անիմաստ համարելով նրա գոյությունը: Հ. Մամուրյանն օրինական էր համարում միայն Պողոս Նուպարի պատվիրակությունը՝ իբրև ազգի միակ ներկայացուցչի և այս առթիվ ևս չափազանցումներ էր թույլ տալիս Դաշնակցությանը տված իր որակումներում՝ պնդելով, որ նրանք փորձել են բովանդակազրկել Նուպարի գործունեությունը Փարիզում:

Արևմտահայերի անջատ դատի պաշտպանությունը «Արևելյան մամուլի» համար դարձել էր սևեռուն գաղափար՝ իր ամբողջ միակողմանիությամբ հանդերձ, որ կամա թե ակամա, վերածվում էր հատվածական նեղմտության, և որին տուրք էր տալիս տվյալ դեպքում այդ թերթի խմբագիրը: Եվ դարձյալ, այդ մտայնությանը տրվելով, Հ. Մամուրյանը իր «Ընդգրկվելիք քաղաքականությունը» հոդվածում պնդում էր, որ անորոշ ժամանակով պետք է լքել Ռուսահայաստանի դատը (եթե երբևէ այդպիսի դատ եղել է, հարում էր նա) և ամբողջովին նվիրվել արևմտահայերի դատին (1921, 23 հնվ.):

Իրականությունը, սակայն, այս իմաստով հերքում էր թերթի չսպառվող սպասելիքները և Սևրի դաշնագրի վերարծարծումից, ու Արևմտահայաստանի մանդատի, անգամ գաղափարի առարկայացումից: Կահիրեի «Արևից» արտատպած՝ Խ. Գուրյանի «Ուղևորություն Կովկաս և Հայաստան» վերնագրով հոդվածում, խորին հիասթափությամբ ցույց է տրվում, որ ամերիկյան գեներալ Հարբորդը ԱՄՆ-ի կողմից ստանձնելիք մանդատի հարցում սև գործ է արել՝ չափազանցրած թվերով ներկայացնելով Հայաստանի «հոգածության» (մանդատի) գինը, որ պետք է արժենար ԱՄՆ-ին 750 մլն դոլար, 60 հազարանոց բանակ՝ Հայաստանի սահմանները պաշտպանելու համար: Խ. Գուրյանը եզրակացնում էր, որ Հարբորդը, ի տես այդ վիթխարի ծախսերի, խրտնեցրել է ամերիկյան սենատն ու ժողովրդին (1920, 12 դկտ.):

* * *

«Արևելյան մամուլը» հակակրական դիրքորոշում ուներ Խորհրդային Ռուսաստանի հանդեպ, որ գաղափարական անհամատեղելիությունից զատ, սնուցվում էր Արևմտահայաստանից ռուսական զորքերը հանելու, Արևմուտքի հետ Խորհրդային Ռուսաստանի քաղաքական սուր հակադրությունների իրողությունից: Բոլշևիկյան հեղափոխությունը թերթին թվում էր ժողովուրդներին ու աշխարհին սպառնացող մի հրդեհ, որ պատրաստ էր ճարակելու քաղաքակրթական արժեքները: Խորհրդային Ռուսաստան–քեմալականներ մերձեցման մեջ Հ. Մամուրյանը տեսնում էր ռուսական ծավալապաշտության ռազմավարական հին ուղեգծի ընթացիկ փոփոփությունները, բայց ամենևին էլ ոչ նպատակի փոփոխությունը:

1919–1920 թթ. Քեմալի և եվրոպական որոշ երկրների միջև քաղաքական տարաձայնությունների կարգավորման միտումները՝ համաձայնությունների տեսքով, Համաձայնության երկրների՝ Թուրքիայի հանդեպ ակնհայտորեն մեղմացած նրանց քաղաքականության դրսևորումները «Արևելյան մամուլին» հուշարկում էին, որ Քեմալը կռահել է բոլշևիկյան վերոհիշյալ քաղաքական ծրագրերը, ուստի հրաժարվել է Ռուսաստանի հանդեպ ունեցած երբեմնի խանդաղատանքից: Մինչև 1921 թ. կեսերը թերթը գտնվում էր Հայաստանի խորհրդայնացմանն ուղեկցող դեպքերի՝ բռնությունների, Դաշնակցության և նրա գործիչների հանդեպ կիրառված անողորմ գործողությունների ծանր տպավորության տակ: Թերթի այս վերաբերմունքի մեջ, սակայն, տեղ գտած մեղմացումը երևում է 1921-ի աշնանը: Ուշագրավ է, որ «Արևելյան մամուլը» Կ. Պոլսի «Առավոտ» թերթից (Վերակազմյալ հնչակյանների օրգանը) արտատպել է նկարիչ Սարգիս Խաչատրյանի՝ Խորհրդային Հայաստանից ստացած տպավորությունները ներկայացնող լրատվություն: Այստեղ բնութագրվում են Հայաստանի կառավարության քաղաքականությունը, տնտեսությունն ու հատկապես կառավարության կազմը: Դրվատվում է Ալ. Մյասնիկյանի լայնախոհ գործելակերպը, որի շնորհիվ ժողովուրդը վստահում է նրան:

Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ թերթի վերաբերմունքի այս փոփոխությանը բավականաչափ նպաստեց այն հանգամանքը, որ ՀՅԴ-ն և իշխանության եկած հայ բոլշևիկները հայտնվեցին թշնամական բարիկադների երկու կողմերում[12]: Իր վաղեմի հակառակորդների մասին թերթը գրում էր, որ նրանք կատարում են Համաձայնության երկրների կամքը՝ հակադրվելով Ռուսաստանին, և որ Արևմուտքը ձգտում է նրանց միջոցով Հայաստանը դարձնել ռազմական հենակետ՝ ընդդեմ Ռուսաստանի (1920, 14 դկտ.): Սա հենց այն ժամանակն էր, որ «Արևելյան մամուլը» ձերբազատվում էր Արևմուտքի հանդեպ իր ունեցած պատրանքներից և մնում էր մտավոր այս դրամայի տրամաբանական շարունակությունը՝ բոլշևիկյան պետության հանդեպ երբեմնի վերաբերմունքի վերանայումը, որ տակավ առ տակավ պետք է զգացնել տար «Արևելյան մամուլի» հրապարակումներում: Միաժամանակ նկատելի է թերթի որոշ հրապարակումներում, հատկապես Զմյուռնիայի հունական մամուլից արված արտատպություններում, մի հայտնի չափով հակաբոլշևիկյան ուղղվածությունը: Հունական մամուլի դիրքորոշումը հասկանալի էր՝ հատկապես Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից Քեմալին ռազմական ու նյութական օգնություն ցուցաբերելու հետնախորքի վրա:

Զմյուռնահայ վերջին թերթի խմբագիրը ակնհայտորեն ընկնում էր հակասությունների մեջ՝ մի կողմից սնանկ ու անհեռանկար հռչակելով խորհրդային վարչակարգը, և մյուս կողմից՝ նրա քաղաքականությունից ակնկալելով իր ազգային երազանքների իրականացումը, մի կողմից նկատելով Խորհրդային Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև առկա հակամարտությունները, և մյուս կողմից ենթադրելով Անգլիայի հնարավոր դաշնակցությունը Ռուսաստանի հետ՝ հանուն Արևմտահայաստանի ազատագրության: Քաղաքագիտական մտածողությունն այստեղ տեղի էր տալիս բանաստեղծական պատկերացումներին՝ ազգային աղետներից հուսաբեկ խմբագրի հայեցության մեջ և այսօր, գրեթեհարյուրամյա հեռավորությունից, նրան քննադատելուց ոչ պակաս չափով, պետք է հաշվի առնել նաև այդպիսի պատկերացումներ ծնող քաղաքական բարդ ու խճճված պայմանները:

Իր հրատարակության վերջին ամիսներին «Արևելյան մամուլը» ազգային քաղաքական դատողությունների հիմնական առանցք էր դարձնում Հունաստանն ու հունական բանակը: Վրա էին հասել հուսախաբությունների խորացման նոր գործոններ. Ջենովայի համաժողովի (1922 թ. ապրիլի 10–մայիսի 19) օրակարգում չկար Հայկական հարցը կամ Հայկական տան խնդիրը և շփոթահար թերթը պնդում էր, որ Ազգերի լիգան չունի այս խնդիրները լուծելու իրավասություններ: Հայկական օջախի հարցը, պնդում էր թերթը, կարող է լուծել միայն հունական բանակը, եթե ստանա Անգլիայի աջակցությունը (1922, 12 մյս.): Հայկական հարցն ու Հունական հարցը (իմա՝ Թուրքիայի հետ պատերազմի խնդիրը) լծորդված են միմյանց, հարում էր Հ. Մամուրյանը, և այդ ճշմարիտ էր այնքանով, որքանով եվրոպական երկրների ու քեմալականների արդեն փոխհամաձայնեցված քաղաքականության գալարներում ընդամենը մի քանի ամիս անց պետք է խեղդվեին և՛ մեկը, և՛ մյուսը:

* * *

Իբրև օրաթերթ, «Արևելյան մամուլը» լայն տեղեկատվություն է տվել Զմյուռնիայի և մասամբ՝ նրա շրջակայքի հայ բնակչության հասարակական կյանքի մասին: Գաղթօջախը, ընդհուպ նրա ոչնչացումը քեմալականների կողմից, ապրում էր ազգային սահմանադրությանը համապատասխան ընտրված ազգային կառույցներով (գավառական վարչություն, տնտեսական ու քաղաքական ժողովներ՝ իրենց խորհուրդներով, առաջնորդարան), դպրոցներով, բարեսիրական ու մշակութային հաստատություններով: 1919 թ. մայիսի կեսերին, երբ հունական զորքը մտավ Զմյուռնիա և դրան հետևեցին Կիլիկիայից այստեղ տեղափոխված որբերի ու փախստականների խմբերը, համայնքի առջև դրվեց նրանց ապաստան տալու խնդիրը, որով կարևորվեց քաղաքական ժողովի և տնտեսական խորհրդի նշանակությունը: 1921–1922 թթ. առաջին կեսին հույների ռազմական անհաջողություններից հետո զգալիորեն ուժեղացավ նաև շրջակայքի հայերի հոսքը Զմյուռնիա: Եվ այս պայմաններում առաջացան բազմաթիվ անհաղթահարելի դժվարություններ՝ վերոհիշյալ ազգային կառույցների համար: Այսուհանդերձ, մինչև 1922 թ. մարտ–ապրիլ, երբ արդեն հայտնի էր դարձել, որ հույները թողնելու են Թրակիան ու Զմյուռնիան, սահմանադրական մարմինները շարունակում էին գործել սովորական կարգուկանոնով: Տնտեսական խորհուրդը լծված էր ազգային հիմնարկների մատակարարման գործին՝ շարունակ իրենց զգացնել տվող անբավարար նյութական պայմաններում: Համայնքին պատկանող տները, վարձով տրված շինություններն ու այլ կալվածքները նոր իրադրության մեջ չէին կարող գոհացնել անգամ առկա նվազագույն պահանջները:

«Արևելյան մամուլի» էջերում արտացոլվել են տնտեսական կյանքի այս սուր խնդիրները, որպիսիք մեղմելուն էին հետամուտ թերթի հորդորական կամ քննադատական բնույթի հրապարակումները՝ ազգակիցների ծանր վիճակը ինչ-որ չափով թեթևացնելու մտահոգությամբ: Գրեթե ոչ մի նշանակություն չունեցավ քաղաքական ժողովի սահմանած «հայրենիքի տուրքը»՝հօգուտ որբերի, որոնց թիվը 1921 թ. գարնանը Զմյուռնիայում հասնում էր 500-ի (1921, 8 ապր.): Թերթն առաջարկում էր այս գործը դնել կազմակերպված հունի մեջ, ստեղծել հանգանակության կենտրոն և այստեղ ուղղել տարբեր կարիքների համար անհրաժեշտ գումարները: Զմյուռնիայում, հիրավի, գործում էին մի քանի բարեսիրական ու որբախնամ ընկերություններ՝ «Կանանց աղքատախնամը», «Հռիփսիմյան կրթասերը» և Կորդելիայի «Տիկնանց խնամակալությունը»: Այս կարոտյալների կյանքը թեթևացնելուն էին հետամտում նաև Կարմիր խաչի հանձնախմբի և սկաուտների միության ջանքերը: Որոշ չափով որբերի խնամքն իրականացվում էր համայնքի միջոցներով ու անհատական նվիրատվություններով, առանց որի չէին կարող գործել ոչ ազգային Կեդրոնական որբանոցը և ոչ էլ աղջկանց որբանոցը՝ իրենց խնամակալություններով: Ամերիկյան Նպաստամատույցը իր հերթին ծրագրել էր Զմյուռնիայում որբերի և գաղթական կիլիկեցիների համար ստեղծել արհեստանոց՝ սկսելով հյուսնությունից ու կահագործությունից և հետագայում արհեստների ուսուցման ընդլայնումով: Ամերիկացիները գործակցում էին Կեդրոնական որբանոցի վարչության հետ (1922, 5 փետ.): Որբերի ու գաղթականների կարիքները հոգալուն էին ուղղվում նաև Զմյուռնիայում ՀԲԸՄ-ի տպավորիչ գործողությունները: 1921 թ. մասնաժողովի արձանագրած մուտքը կազմել էր 2451.74.50 ոսկի, որ գոյացել էր տուրքերից, անդամավճարներից և նվիրատվություններից (1922, 16 մյս.):

Զմյուռնահայ հանրության համար արվեստի կենտրոն էր «Հայ ակումբը», որը կազմակերպում էր երեկույթներ ու հանդեսներ: Ակումբն ուներ իր «Թատերասիրաց ճյուղը», որում ներգրավված սիրողական ուժերով տրվում էին ներկայացումներ: 1921 թ. մայիսի սկզբներին այս կերպ բեմադրվեց Շիրվանզադեի «Կործանվածը» դրաման: Թերթի թատերախոսը բավական հաջող վերլուծեց և գնահատեց դերասանների խաղն ու բեմական կեցվածքը (1921, 15 մյս.): «Ռեժիսեոր» ստորագրող հեղինակը ևս թատերախոսական է տպագրել տեղի հայ թատերական խմբերի գործունեության մասին: Այդ խմբերից մեկը, հավանաբար, «Հայ ակումբում» 1921 թ. սեպտեմբերի վերջերին ներկայացրել է պիես՝ Սողոմոն Թեհլիրյանի՝ Բեռլինում կատարած վրեժխնդրական գործողության մասին (1921, 4 հկտ.): Զմյուռնիայի «Նեոնֆալերոն» (Կորդելիո թաղամասում) թատրոնում 1922 թ. փետրվարին Հովհ. Աբելյանը սիրողական խմբի հետ հանդիսատեսի դատին է հանձնել Շիրվանզադեի «Նամուսը»: Հետաքրքիր է, որ գրախոս Թորգոմին չեն գոհացնում պիեսի ռեալիզմն ու կերպարների հոգեբանական նկարագրերը, նա որոշակիությունից նախընտրելի է համարում «կեանքի խտացումը՝ գերադրուած ձևով» (1922, 15 փետ.): Թորգոմը, սակայն, դրվատում է Աբելյանի, ինչպես և սիրողների խաղը:

Գաղթօջախի վերջին տարիներին հանրաճանաչ էր նաև «Արտավազդ թատերասիրաց միությունը», որն իր գործունեության ու հաջողությունների համար պարտական էր ՀՅԴ աջակցությանը: 1921 թ. դեկտեմբերի 25-ին «Արտավազդի» և «Հայ ակումբի» ուժերով և դարձյալ Հովհ. Աբելյանի մասնակցությամբ ներկայացվել է «Տրիլբի»-ն: Նշանավոր վարպետը հյուրախաղերի ընթացքում ներկայացրել է նաև Շիրվանզադեի «Պատվի համարը» (1921, 29 դկտ.):

Մինչև գաղթօջախի վերջին օրերը հրապարակային դասախոսություններ էր կազմակերպում «Զարթոնք լսարանական միությունը» (բժշկաառողջապահական և հանրությանը հուզող խնդիրներ): 1922 թ. մայիսին բժիշկ Գ. Ամատյանն այստեղ շարունակել է իր դասախոսությունների շարքը (1922, 17 մյս.):

«Արևելյան մամուլը» քիչ է անդրադարձել Զմյուռնիայի շրջակայքի հայաբնակ բնակավայրերի կյանքին, հավանաբար այն պատճառով, որ դեռևս 1915–1918 թթ. երիտթուրքերի ցեղասպանության քաղաքականությունը այս կամ այն չափով փլուզել էր այդ շրջանների երբեմնի ազգային ու սոցիալական կայունությունը: Բավական երկար թափուր մնացած Զմյուռնիայի՝ առաջնորդական աթոռը միայն 1920 թ. դեկտեմբերին զբաղեցրեց Ղ. եպ. Դուրյանը (1920, 17 դկտ.), որը դժվարությունների առջև էր կանգնած շրջակայքի անշքացած թեմերի հետ հարաբերություններ վերահաստատելու հարցում: Մյուս կողմից, շրջակայքի հայ բնակչության մի զգալի մասը տեղափոխվում էր Զմյուռնիա՝ նվազեցնելով նշված բնակավայրերում ապրող ազգակիցների թվաքանակը: Համենայն դեպս, «Արևելյան մամուլի» էջերից որոշ տեղեկություններ կարելի է քաղել հայաբնակ շրջակայքի մասին: Այսպես, 1921 թ. վերջին Վերին Մանիսայում նախորդ տարիների՝ հայերի 125 տնից մնացել էր ընդամենը 25-ը. տների մեծ մասը յուրացրել կամ քանդել էին թուրքերը: Համեմատաբար բարվոք վիճակում էր Վարի Մանիսան, որտեղ նույն թվականին գործում էին երկսեռ վարժարաններ (1921, 21 հլս.): Հայեր էին մնացել նաև Պերկամայում, որտեղ գործում էր թաղական խորհուրդը (1921, 7 հնվ.): Երիտթուրքերը, որոնք դեռևս 1915 թ. փորձեցին տեղահանել Զմյուռնիայի և շրջակայքի հայերին, և սակայն, չհանդգնեցին այն իրագործել, այսուհանդերձ շարունակել էին իրենց գործը անաղմուկ` հայաթափելով խնդրո առարկա ավաններն ու գյուղերը: Ճիշտ նույն գործելակերպով, ինչ Կ. Պոլսում, որտեղից 1915–1916 թթ. տարագրվել էր 10.000 հայ[13]: Ավելացնենք, որ իրենք՝ բուն Զմյուռնիայում ապրող հայերը 1915–1918 թթ. ապրում էին մշտական ահաբեկումների մթնոլորտում: Այս տեսակետից բավական պերճախոս է Հ. Մամուրյանի թարմ վերհուշը այդ տարիների զմյուռնահայերի իրական կացության մասին, երբ նա հարկադրված էր եղել ոչնչացնել իր հոր՝ Մ. Մամուրյանից մնացած նամակները. «Այդ թղթակցություններեն (Մ. Մամուրյանի նամակագրությունը Գր. Օտյանի, Հ. Այվազովսկու, Ռ. Պատկանյանի, Ներսես պատրիարքի, Ջ. Բրայսի և այլոց հետ – Ա. Խ.) մաս մը համիտյան շրջանին բոցերու ճարակ տալ հարկադրվեցանք, իսկ պատերազմի պահուն այլևս հուսահատ և տեղե տեղ փախցնելեն ու պահելեն պարտասած՝ այդ վերջին թանկագին մնացորդներն ալ հանձնեցինք անողորմ բոցերուն» (1922, 11 փետ.):

Բացի սովորական լրատվությունից, «Արևելյան մամուլը» գրեթե միշտ ընթերցողին տեղյակ էր պահում Կ. Պոլսի հայության ազգային իրականության, նրա բազմաթիվ հոգսերի ու դժվարությունների մասին: Կ. Պոլսի ազգային մարմինների գործունեությունը թերթում հիմնականում բնութագրվում էր այնպիսի իրողությունների հենքի վրա, ինչպիսիք էին Կիլիկիայից և այլ վայրերից քաղաք լցված բազմաթիվ որբերն ու գաղթականները, կուսակցությունների գործունեությունը ազգային ժողովում, պատրիարքի և այդ ժողովի ջանքերըտեղական ու համազգային խնդիրների ասպարեզում և այլն: Այս թեմաներով հանդես են եկել Հ. Մամուրյանը և Արգամ Անգեղացին: Այս յուրահատուկ ռամկավար թերթի համար, իսկապես, կարևորը ոչ թե կուսակցականությունն էր, այլ գաղափարը, որ, ի դեպ, մտքի ազատություն էր ապահովում նրա համար, քան կարող էր ունենալ որևէ կուսակցության ձայնափողը: Անկախ իր տատանումներից ու հակասություններից, զմյուռնահայ վերջին թերթը ճեղքում էր կուսակցական նեղմտությունը և հանդես էր գալիս որպես իր մայրամուտն ապրող գաղութահայ հանրության տագնապներն ապրող հրապարակախոսական անկեղծ ամբիոն:

ГАЗЕТА «АРЕВЕЛЯН МАМУЛ»

(1919–1922 гг.)

АЛЬБЕРТ ХАРАТЯН

Резюме

Издававшаяся в Смирне газета «Аревелян мамул» («Восточная печать») под редакцией Г. Мамуряна являла собой продолжение газеты «Дашинк» («Со‏‏юз»), 1909–1910 гг.,издание которой, вероятно, было приостановлено в 1915г.в связи с частичной депортацией армян Смирны и ееокрестностей.Газета«Аревелян мамул» придерживалась идеологии партии рамкавари занимала негативнуюпозици‏юв отношении как первой РеспубликиАрмения, так и второй.Национальныеи политические чаяния западных армянгазета связывала с Парижской мирнойконференцией (январь 1919 – январь 1920гг.) и особенно с Севрским договором (август 1920 г.).Однако лояльная политика западныхдержав по отношению к Турции вызвала глубокоеразочарование Мамуряна и его коллег.На страницах «Аревелян мамул» публиковались материалы, освещающие деятельность национальных органов армян Смирны рассматриваемогопериода.Газета перестала издаваться в связи с захватом Смирны кемалистами и погромами армян.

THE “EASTERN PRESS” NEWSPAPER (1919–1922)

ALBERT KHARATYAN

Summary

The “Eastern Press” published in Smyrna under the editorship ofH. Mamourian is the continuation of the “Alliance (Dashinq)” newspaper(1909–1910) which was supposed to stop its activitiesin 1915, during thegenocide when the Armenians of Smyrna were deported. The newspaper wasfollowing the ideology of the Ramkavar (liberal) party and had a negative position for Armenia’s first and partially for the second republics. The “Eastern Press” wasconnecting its national and political expectations with the Paris Peace Conference (January, 1919 – January, 1920)and mostly with the Treaty of Sevres (August, 1920), but the West’snew loyal policy on Turkey, that followed them, deeply disappointed the newspaper. The pages of the “Eastern Press” mirrored the life and reality of the last years in the colony of the Smyrnian Armenians. The newspaper stopped its activities due to the abolishment of that colonyby the Kemalists in 1922.

Заметки

[←1]

Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարան, Ա. Ալպոյաճյանի ֆոնդ, թղթ. 8, վավ. 213, 218:

[←2]

Իրականում, սակայն, 1921 թ. հոկտեմբերին միավորվեցին Հայ սահմանադրական ռամկավար և Վերակազմյալ հնչակյան («Ազատական») կուսակցությունները, հոկտեմբերի 25-ին Կ. Պոլսում հայտարարվեց Ռամկավար ազատական կուսակցության (ՌԱԿ) ստեղծման մասին (տե՛ս Վ.Ղազարյան. Ռամկավար ազատական կուսակցություն. ուղեցույց և համառոտ պատմություն, Երևան, 1991,էջ 82):

[←3]

Տե՛ս Ռ. Սահակյան. Թուրք-ֆրանսիական հարաբերությունները և Կիլիկիան, 1919–1921 թթ., Երևան,1970, էջ 269:

[←4]

Տե՛ս Ի.Տերնոն. Անպատժելիություն, վրեժ և ժխտում. հայկական ցեղասպանությունը միջազգային ատյանների առջև.–ՊԲՀ, 2001, - 1, էջ 30–31:

[←5]

Հ. Մ. Պողոսյան. Զեյթունի պատմությունը 1409–1921 թթ., Երևան, 1969,էջ 412:

[←6]

Ռ. Սահակյան. Ցեղասպանության պատմությունից, Երևան, 1990, էջ 207:

[←7]

Р. Г. Ованнисян. Международные отношения Республики Армения, 1918–1920 гг. Ереван, 2007, с. 322.

[←8]

1920 թ. սկզբներին՝ Մարաշի ջարդի նախօրեին, 120 հազար հայ ապրում էր միայն Ադանայի վիլայեթում, իսկ ամբողջ Կիլիկիայում նրանց թիվը հասնում էր 150 հազարի (տե՛ս Ռ. Սահակյան. Ցեղասպանության պատմությունից, էջ 110–111):

[←9]

Ռ. Հովհաննիսյան. Հայաստանի Հանրապետություն, հ. 1, Երևան, 2005, էջ 472:

[←10]

Հիմնել է Ստ. Ոսկանյանը 1869-ին և խմբագրել մինչև իր մահը՝ 1901 թ.:

[←11]

Ռ. Հովհաննիսյան. նշվ. աշխ., էջ 510–511:

[←12]

Խորհրդային Հայաստանի հանդեպ «Արևելյան մամուլի» (և ոչ միայն նրա) հետզհետե ուրվագծվող հետաքրքրությունը սկիզբն էր այն իրողության, որ 1922–1923 թթ. պետք է վերաճեր առանցքային հարցի սփյուռքահայ քաղաքական ուժերի և մամուլի համար (տե՛ս Կ. Դալլաքյան. Ակնարկներ սփյուռքահայ հասարակական մտքի պատմության (1920-ական թվականներ), Երևան, 1994, էջ 5):

[←13]

Տե՛ս Յո. Լեփսիուս. Գաղտնի տեղեկագիր. հայ ժողովրդի ջարդերը, Երևան, 2003,էջ 134: