ՀՀ ԳԱԱ ՏԱՐԵԿԱՆ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԺՈՂՈՎԸ

2014 թվականի ապրիլի 22-ին և 23-ին տեղի ունեցավ ՀՀ ԳԱԱ տարեկան ընդհանուր ժողովը:

Ժողովը մեկնարկեց ապրիլի 22-ին ակադեմիայի գիտական բաժանմունքներում, ուր ժողովականների ակտիվ մասնակցությամբ տեղի ունեցան շահագրգիռ քննարկումներ, արվեցին օգտակար առաջարկություններ, լսվեցին նաև հետաքրքիր ու բովանդակալից գիտական զեկուցումներ:

Ապրիլի 23-ին ակադեմիայի նիստերի դահլիճում կայացավ տարեկան ընդհանուր ժողովը: Ժողովին մասնակցում էին ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը, Արարատյան հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ գերաշնորհ տեր Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանը, նախարարներ, Ազգային ժողովի պատգամավորներ, բուհերի ռեկտորներ, այլ գերատեսչությունների ղեկավարներ, ԳԱԱ արտասահմանյան անդամներ:

Բացելով ժողովը՝ ՀՀ ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը խնդրեց մեկ րոպե լռությամբ հարգել հաշվետու ժամանակաշրջանում կյանքից հեռացած ԳԱԱ ակադեմիկոսների և ԳԱԱ թղթակից անդամների հիշատակը:

Արքեպիսկոպոս Նավասարդ Կճոյանը Տերունական աղոթքով ողջունեց ժողովի մասնակիցներին և նրանց փոխանցեց Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի ջերմ ողջույնները, հայրապետական օրհնությունն ու բարեմաղթանքները:

Այնուհետև ՀՀ ԳԱԱ 2013 թ. գործունեության հիմնական արդյունքների մասին հաշվետու զեկուցումով հանդես եկավ ՀՀ ԳԱԱ նախագահ, ակադեմիկոս Ռադիկ Մարտիրոսյանը:

ՀՀ ԳԱԱ հարգելի անդամներ, մեծարգո հյուրեր:

Հարգելի ներկաներ, 2013 թվականի հոկտեմբերի 15–16-ին մեր երկրի գիտական հանրությունը մեծ շուքով նշեց Հայաստանի Հանրապետության գիտությունների ազգային ակադեմիայի հիմնադրման 70-ամյա հոբելյանը, ասաց նա: Հիշարժան այդ միջոցառումը պատշաճ ու բարձր մակարդակով անցկացնելու համար կազմվեց պետական հանձնաժողով հանրապետության նախագահ Սերժ Սարգսյանի նախագահությամբ: Նախագահի՝ հանձնաժողովն անձամբ ղեկավարելը, հոբելյանական միջոցառումներին մասնակցությունը և գիտության մի շարք նվիրյալների պետական բարձր պարգևներով պարգևատրելը մեկ անգամ ևս կարևորեց գիտությունների ակադեմիայի դերակատարությունը Հայաստանի գիտական համակարգում: Շատ երկրների ակադեմիաների նախագահներ բարի նախանձով էին խոսում երկրի ղեկավարի՝ ակադեմիայի հանդեպ ցուցաբերվող ուշադրության մասին: Թույլ տվեք արված ամեն ինչի համար խորին երախտագիտություն հայտնել մեծարգո նախագահին:

Իրավամբ, 2013 թվականը հոբելյանական էր գիտական մեր հանրության համար, և ակադեմիայի կառույցներում նպատակասլաց աշխատանք է իրականացվել այն արժանավայել նշելու համար:

Հոբելյանական տարվա միջոցառումները, գիտության տարբեր ոլորտներում կազմակերպված գիտաժողովները, միջազգային համագործակցության պայմանագրերով իրականացված աշխատանքները համահավաք ներկայացրեցին անցած 70 տարիների ընթացքում ԳԱԱ-ի գիտական նվաճումները: Որպես գիտական կենտրոնների և ինստիտուտների հիմնարար բնույթի գիտական ձեռքբերումների ամփոփում՝ ակադեմիայի Նախագահության շենքում կազմակերպվեց հատուկ ցուցահանդես, որտեղ ներկայացված արդյունքներից շատերը լիարժեքորեն կարող են կիրառվել երկրի տնտեսության տարբեր ճյուղերում:

2013 թվականին համակարգի գիտական ստորաբաժանումներում շարունակվել են հիմնարար և կիրառական բնույթի գիտական մշակումները, պահպանվել է բարձր մակարդակի գիտական արդյունքների ստացման ավանդույթը: Դրա վկայությունն են արտերկրում տպագրված աշխատանքները՝ արտասահմանյան հեղինակավոր գիտական պարբերականներում հրատարակված 773 հոդված, 19 մենագրություն, ինչպես նաև միջազգային 75 ծրագրով կատարված աշխատանքներ:

Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտությունների բնագավառ

Պիեզոէլեկտրիկ նյութից գլանային պանելի երկրաչափական ոչ գծային հարկադրական տատանումների ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ ոչ գծայնությունը կարող է հանգեցնել պարամետրական տատանումների առաջացմանը, երբ արտաքին ազդեցության հաճախականությունն էապես տարբեր է սեփական տատանման հաճախականությունից:

Առաջին անգամ ճառագայթման տեղափոխման տեսության մեջ մտցվել է սկզբունքորեն նոր՝ խնդիրների նկարագրման մատրից-օպերատորային եղանակը, որն ունի բացառիկ մեծ արդյունավետություն բարդ իրատեսական խնդիրների լուծման հարցում: Կառուցվել է միանգամայն նոր տեսություն, որը հնարավորություն է ընձեռում տեսականորեն մեկնաբանել տիեզերական տարբեր բարդ երևույթների հետ կապված դիտողական տվյալները:

Առաջարկվել է նանոլարային արեգակնային տարրի նոր կառուցվածք, որում լույսի տարածման և անհավասարակշիռ լիցքակիրների բաժանման ուղղություններն իրար փոխուղղահայաց են, ինչը հնարավորություն է տալիս ապահովել լույսի լրիվ կլանումը և առանց ռեկոմբինացիոն կորուստների լիցքակիրների հավաքումն ու բաժանումը շառավղային p-n- անցումների օգնությամբ:

Քիմիական գիտությունների բնագավառ

Բացահայտվել է կարևոր կենսաբանական հակաօքսիդիչ ասկարբինաթթվի հակառադիկալային ազդեցության քիմիական մեխանիզմը Լյուիսի հիմքի առկայությամբ:

Ի հայտ են բերվել ազոտի օքսիդի կոբալտ-պրոֆիրինների թթվածնային կոմպլեքսներով օքսիդացման արգասիքները, որոնք կարևոր են օրգանիզմի կենսունակության համար:

Մշակվել են լանթանբորատային օքսիֆտորիդային ապակիների սինթեզի և բյուրեղացման երկաստիճանային ջերմամշակման տեխնոլոգիական պայմանները և դրանց հիմքով սինթեզվել են ֆազային անցման ցածր ջերմաստիճանով ապակեբյուրեղային նյութեր:

Բնական գիտությունների բնագավառ

Առաջին անգամ Հայաստանի կենդանական աշխարհի համար հայտնաբերվել է գյուղատնտեսական վնասատուների դեմ կենսաբանական պայքարի հեռանկարային գործոն հանդիսացող գիշատիչ տիզ:

Ուսումնասիրվել են «Հայկենսատեխնոլոգիա» ԳԱԿ-ում սինթեզված 30-ից ավելի ոչ սպիտակուցային նոր ամինաթթուներ, որոնցից ընտրվել են L-հիստիդինի՝ նախկինում չնկարագրված նմանակներ: Առաջին անգամ ցույց է տրվել սելեկցիոն նպատակներով դրանց օգտագործման արդյունավետությունը:

Առաջին անգամ ցույց է տրվել կաթնաթթվային բակտերիաների բակտերիոցինների ճնշող ազդեցությունը հատուկ վտանգավոր հիվանդությունների հարուցիչների աճի վրա:

Հայագիտության և հասարակական գիտությունների բնագավառ

Հնագույն և Հին Հայաստանի պատմության ու մշակույթի ուսումնասիրության աղբյուրագիտական հենքը համալրվել է կարևորագույն նոր տվյալներով ու նյութերով: Ակնաշենի նեոլիթյան բնակատեղիի ուսումնասիրությամբ բացահայտվել է մշակութային նոր հորիզոն, որը հասակագրվում է մ. թ. ա. VII հազարամյակի սահմաններում: Հայտնաբերված նյութերը բացառիկ տվյալներ են հրամցնում Առաջավոր Ասիայում վաղ երկրագործական հասարակությունների ձևավորման պատմության հետազոտության համար:

Արտաշատի պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել են տաճարական արխիվի մասին վկայող 800-ից ավելի կնքադրոշմներ, որոնք բացառիկ տվյալներ են հաղորդում Հայաստանի III–V դարերի պատմության ու առևտրամշակութային կապերի մասին:

Հրատարակվել է «Հայաստանի հարակից երկրների պատմություն» քառահատորյակի առաջին հատորը, որն իր բովանդակությամբ, հարցերի և ուսումնասիրությունների ընդգրկմամբ նախատիպը չունի Հայաստանում:

Ժամանակակից գիտության լեզվով և հասկացության համակարգով ուսումնասիրվել է տեսական փիլիսոփայության ու գիտության մեթոդաբանության հանգուցային հարցերից մեկը՝ գիտական գիտելիքների փոխընկալումն ու ադեկվատ մեկնաբանությունը:

ԿԻՐԱՌԱԿԱՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ

ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐ

Ֆիզիկամաթեմատիկական գիտություններ

Ինֆորմատիկայի և ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտում կատարվել են բազմապրոցեսորային համակարգերի լրիվ ինֆորմացիոն փոխանակում իրականացնող ցանցային օպտիմալ սխեմաների նախագծման և դրանց գլխավոր բնութագրիչների մինիմալ արժեքների բանաձևերի անալիտիկ դուրսբերման հետազոտություններ: Մասնավորապես, կտրուկ լավացվել են նախկինում ստացված սխեմաների մինիմալ զանգերի քանակի վերին գնահատականները:

Ֆիզիկական հետազոտությունների ինստիտուտում փորձնականորեն հետազոտվել են Nd:YVO4 և MgOPPLN բյուրեղների հիման վրա ստեղծված միկրոչիպ լազերները:

Առաջարկվել և արտոնագրվել է բարակ թաղանթների լազերային փոշենստեցման սարք, որն ապահովում է թիրախի ծավալի լիովին օգտագործումը և փոշենստեցման սարքավորման պարզեցումը: Գյուտը վերաբերում է նյութագիտության բնագավառին և կարող է կիրառվել օպտիկական սարքաշինության մեջ, միկրոէլեկտրոնիկայում և բարձր տեխնոլոգիաների ուրիշ ոլորտներում:

Ֆիզիկայի կիրառական պրոբլեմների ինստիտուտում ակուստամոնոքրոմատորի հիման վրա մշակվել և ստեղծվել է նոր սերնդի մեծ լուծողականությամբ նոր ռենտգենյան դիֆրակտոմետր:

Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտում մշակվել ու հետազոտվել է կոմպլեքս դիմադրությունների չափման և համաձայնեցման բարձրհաճախային բազմաճյուղային համակարգ, որն ապահովում է հոսանքի ու լարման միջև եղած փուլային շեղման չափման բարձր ճշտություն:

Մշակվել է պեռլիտային ապակեբյուրեղային տակդիրի վրա մետաղական մոլիբդենային կոնտակտային շերտի մագնետրոնային նստեցման տեխնոլոգիան, որը հնարավորություն է տալիս ստեղծելու փոքր տեսակարար դիմադրությամբ (2.10–4 օհմ. սմ), մինչև 1 մկմ հաստությամբ թաղանթներ: Ցույց է տրվել, որ 3–5 % նատրիում պարունակող պեռլիտային ապակե-բյուրեղային տակդիրների վրա ստեղծված Mo/CuInGaSe2/ CdS/ZnO արեգակնային մարտկոցները կարող են ցուցաբերել ավելի քան 10 % ՕԳԳ:

Կարկտաբեր ամպերի նույնականացման նպատակով մշակվել է 3 սմ տիրույթի ցածրարժեք ռադիոմետրիկ համակարգ, որի ցածրհաճախային բաղադրիչն իրականացվել է լրիվ թվային եղանակով: Մշակված համակարգի ֆլուկտուացիոն զգայունությունը կազմում է 0,08K:

Բնական գիտություններ

Երևան քաղաքում իրականացվել է կենդանական ծագման մթերքների, մասնավորապես պաստերիզացված կաթի, կարագի և պաղպաղակի անվտանգության գնահատում: Հետազոտված նմուշների մեծ մասը, ըստ հիգիենիկ ցուցանիշների, չի համապատասխանել տեխնիկական կանոնակարգով սահմանված անվտանգության պահանջներին:

ՀՀ բնապահպանության նախարարություն են ներկայացվել Սևանա լճի ջրհավաք ավազանի գետերում էնդեմիկ ձկնատեսակների բնական ձվադրավայրերի վիճակի ուսումնասիրության արդյունքները:

Շարունակվել են ոսկու նանոմասնիկների միջոցով աթերոսկլերոզի ախտորոշման աշխատանքները:

Կատարվել է ոչ սպիտակուցային a-ամինաթթուների արտադրության տեխնոլոգիական պարամետրերի օպտիմալացում: Մշակվել են կիրառական տեսանկյունից առավել հեռանկարային համարվող 6 նոր ոչ սպիտակուցային ամինաթթուների պրեպարատիվ արտադրության տեխնոլոգիաները, ստացվել են արտադրական նմուշներն ու համաձայն արդի չափորոշիչներին՝ սերտիֆիկացվել և ենթակա են առևտրայնացման:

Նախագծվել, կառուցվել և կարգաբերվել է պիլոտային սարքավորում՝ ակտիվ թթվածնի հիման վրա նոր սերնդի «Բիօքսիլ» ախտահանիչ միջոց ստանալու համար:

«Հայկենսատեխնոլոգիա» գիտաարտադրական կենտրոնի փորձարարական կայանում, «ՍԻՍ-95» ՍՊԸ-ի  հետ համատեղ, շարունակվել է «Ազոցեովիտ-1» էկոլոգիապես անվնաս կենսապարարտանյութի արտադրությունը:

Ուսումնասիրված նոր կաթնաթթվային բակտերիաներից և շաքարասնկերից ընտրվել է բարձր ինուլինազային ակտիվությամբ օժտված երկու շտամ: Այդ շտամները կարող են առաջարկվել գետնախնձորի պալարների մշակման ժամանակ՝ բիոէթանոլ ստանալու նպատակով:

Մշակվել և փորձարկվել է հակավիրուսային ակտիվությամբ օժտված, ինտերֆերոնի արտադրությունը խթանող նոր պոլիօքսիմետալատ:

Քիմիական և երկրի մասին գիտություններ

Մշակվել են «Թիոդին» դեղի նոր դեղաձևեր, որոնցից են նրբաքսուքը, դոնդողը և ցողացիրը. հատկությունները:

Ստացվել են պեռլիտային մանրաթելերի 7–20 մկմ տրամագծով լաբորատոր նմուշներ: Գնահատվել է նրանց քիմիական կայունությունը NaOH և H_2SO_4 լուծույթներում: Ցույց է տրվել պեռլիտի հիմքով մանրաթելերի օգտագործման տնտեսական նպատակահարմարությունը E-ապակու թելերի նկատմամբ:

Հիմնավորվել են Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակի Կարկառ տեղամասում կանխատեսվող գերտաք ֆլյուիդների ավազանի գոյությունը հաստատելու համար նախատեսվող հորատանցքերի տեղը, խորությունը և այլ չափորոշիչները, որոշվել է երկրաբանական առաջադրանքը:

Հայագիտություն և հասարակական գիտություններ

Մշակվել և ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին է ներկայացվել «Լավաշ. հայկական ավանդական հացի պատրաստումը, խորհուրդն ու դրսևորման ձևերը» հայտը՝ հայկական լավաշը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Ոչ նյութական մշակութային ժառանգության» ցանկում ընդգրկելու համար:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ

ՀԱՄԱԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆ

2013 թվականին ԳԱԱ միջազգային գործունեությունը նպատակաուղղված է եղել ապահովելու համակարգի գիտնականների առավել ակտիվ մասնակցությունը միջազգային գիտական դրամաշնորհային ծրագրերին և միջոցառումներին, ինչպես նաև բարձր մակարդակով նշելու ԳԱԱ 70-ամյա հոբելյանը:

Ընդհանրապես, վերջին տարիներին ակտիվացել է ակադեմիայի համագործակցությունը մի շարք երկրների գիտական կենտրոնների հետ: Հաշվետու տարում համագործակցության պայմանագրեր են ստորագրվել Լիտվայի, Մոլդովայի, Ռումինիայի գիտությունների ակադեմիաների հետ:

Շարունակվել է ԳԱԱ ինստիտուտների համագործակցությունն արտերկրի գիտնականների, Ռուսաստանի Դաշնության, Բելառուսի, Ուկրաինայի և ԱՊՀ այլ երկրների ակադեմիաների հետ: Համաձայն Ռուսաստանի Դաշնության գիտությունների ակադեմիայի հետ համագործակցության պայմանագրի՝ ԳԱԱ 3 գիտնական այցելել է ՌԴ կենտրոններ՝ վերապատրաստում անցնելու և համատեղ հետազոտություններ կատարելու:

2013 թ. հաստատվել է մինչև 2020 թ. հայ-ռուսական միջկառավարական տնտեսական համագործակցության 2014–17 թթ. ժամանակահատվածում նախատեսված միջակադեմիական համագործակցության գիտական 23 թեմա, որոնք առաջարկել են ռուսական կողմի գիտական կենտրոնները: Ցավոք սրտի, ո՛չ հայկական, ո՛չ էլ ռուսական կողմերը չեն ապահովում այդ թեմաների ֆինանսավորումը:

Հաշվետու տարում ավարտվել է գիտական համագործակցության 4 ծրագիր Ֆրանսիայի CNRS-ի և ԳԱԱ ֆիզիկական հետազոտությունների, երկրաբանական գիտությունների, հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտների միջև:

2013 թ. Ռադիոֆիզիկայի և էլեկտրոնիկայի ինստիտուտը շարունակել է եռակողմ պայմանագրի (ՌՖԷԻ, Երևանի պետհամալսարանի ռադիոֆիզիկայի ֆակուլտետ և ամերիկյան «Ինտեգրա» կազմակերպություն) հիման վրա ստեղծված համատեղ լաբորատորիայի աշխատանքները:

2013 թ. կենդանաբանության և հիդրոէկոլոգիայի գիտափորձարարական կենտրոնը ռուս-հայկական համատեղ գիտափորձարարական կենտրոնում կատարել է ֆաունայի մի շարք ուսումնասիրություններ:

Արևելագիտության ինստիտուտը գիտական համագործակցության համաձայնագրեր ունի չինական երկու կարևոր գիտական կենտրոնների հետ:

2013 թ. շարունակվել են Էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնում ստեղծված ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի       «Կրթություն հանուն կայուն զարգացման» ամբիոնի աշխատանքները:

Համաձայն նախնական պայմանավորվածության՝ շուտով կավարտվեն Սևանա լճի ափին հայ-բելառուսական համատեղ գիտափորձական կայանի ստեղծման կազմակերպական աշխատանքները՝ բելառուսական կողմի միջոցներով կապիտալ կվերանորոգվի Սևան քաղաքում գտնվող կիսաքանդ լաբորատոր մասնաշենքը:

2013 թ. ընթացքում արտասահմանյան երկրներ է գործուղվել ԳԱԱ 547 գիտաշխատող, այդ թվում՝ գիտական միջոցառումների մասնակցել է 284, համատեղ աշխատանքներ է կատարել 164, բանակցություններ է վարել 99 գիտաշխատող: Արտասահմանից ժամանել է 895 գիտնական, այդ թվում՝ գիտական միջոցառումների մասնակցելու համար 440, համատեղ աշխատանքներ կատարելու համար 213, բանակցություններ վարելու համար 242 գիտաշխատող:

Հաշվետու տարում ԳԱԱ-ի բնական և ճշգրիտ գիտական ուղղվածության ինստիտուտները հետազոտական աշխատանքներ են կատարել 75 տարբեր միջազգային ծրագրերով և դրամաշնորհներով: Ինչպես միշտ, գրեթե չկան աշխատանքներ հայագիտության և հումանիտար գիտական ուղղություններով: Կատարված աշխատանքների ֆինանսավորումը 2013 թվականին կազմել է մոտ 500 միլիոն դրամ: Այդ ծրագրերով ձեռք են բերվել նաև որոշ գիտական սարքավորումներ:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԳԻՏԱՏԵԽՆՈԼՈԳԻԱԿԱՆ

ԾՐԱԳՐԵՐԻ ԲԱԺԻՆ

2013 թվականին ԳԱԱ-ի միջազգային ակտիվ համագործակցությանը նպաստել է Միջազգային գիտատեխնոլոգիական ծրագրերի բաժինը, որի հիմնական խնդիրը եղել է խթանել ԳԱԱ-ի ինստիտուտների և անհատ գիտնականների մասնակցությունը միջազգային տարբեր ծրագրերին և դրամաշնորհներին:

Նախորդ տարիներին ԳԱԱ համակարգում գործել է եվրոպական հետազոտությունների և զարգացման ծրագիրը: Կոնտակտային ցանցում ներգրավված անձանց կողմից մասնակցության վերաբերյալ օժանդակություն է ցուցաբերվել ինչպես ակադեմիական համակարգի, այնպես էլ ՀՀ այլ գերատեսչական կազմակերպությունների աշխատողների համար:

Ընդհանուր առմամբ, 2007–13 թթ. ընթացքում 7ՇԾ-ի տարբեր մրցույթներին ՀՀ կազմակերպությունների մասնակցությամբ ներկայացվել է 225 նախագծի առաջարկ, որոնցից 49-ը հավանության են արժանացել՝ ավելի քան 3 միլիոն եվրո ընդհանուր ֆինանսավորմամբ:

ՍՓՅՈՒՌՔԻ ԲԱԺԻՆ

Արտասահմանյան անդամների կողմից ԳԱԱ համակարգի և ՀՀ գիտակրթական այլ կազմակերպություններին արված համագործակցության առաջարկներն ընդգրկում են մի շարք կարևոր ուղղություններ՝ համատեղ հետազոտությունների իրականացում և հետազոտական նոր ծրագրերի մշակում, մասնագետների պատրաստում ու վերապատրաստում, արտասահմանյան գիտական կենտրոնների և ԳԱԱ համակարգի գիտական կազմակերպությունների հետ համագործակցության պայմանագրերի կնքում, համատեղ աշխատությունների պատրաստում, մասնակցություն Հայաստանում կազմակերպվող գիտակրթական և գիտակազմակերպական միջոցառումներին, համատեղ միջազգային գիտաժողովների անցկացում:

Սանկտ Պետերբուրգի պետական համալսարանի կիրառական մաթեմատիկայի և պրոցեսների ղեկավարման ֆակուլտետի դեկան, արտասահմանյան անդամ Լ. Պետրոսյանի նախաձեռնությամբ միջպետական ծրագրով նրա ղեկավարած ֆակուլտետ են ընդունվել հայաստանցի 2 ասպիրանտ, 1 մագիստրանտ և մի քանի ուսանող:

ԳԱԱ-ի և ՌԴ «Միավորված ավիաշինական կորպորացիա»-յի («ՄԱԿ») (նախագահ՝ ԳԱԱ արտասահմանյան և ՌԳԱ իսկական անդամ Մ. Պողոսյան) միջև ստորագրված գիտատեխնիկական ու ինովացիոն համագործակցության համաձայնագրի շրջանակներում մեխանիկայի ինստիտուտի և «ՄԱԿ»-ի մասնագետների միջև հստակեցվել է ուսումնասիրությունների շրջանակը և կնքվել է «Մետաղ-կոմպոզիտային միացությունների նոր կոնստրուկտորատեխնոլոգիական լուծումներում հոգնածային քայքայման մեխանիկայի անալիզի մեթոդոլոգիական հիմունքների զարգացում» թեմայով գիտահետազոտական աշխատանքներ կատարելու պայմանագիր: Աշխատանքների առաջին փուլն ինստիտուտը հաջողությամբ իրականացրել է, արդյունքների վերաբերյալ հաշվետվությունն ընդունվել է պատվիրատուի կողմից: Դեկտեմբերին կողմերի հանդիպման ժամանակ քննարկվել և ստորագրվել է արձանագրություն աշխատանքների երկրորդ փուլի վերաբերյալ:

Արտասահմանյան անդամ Ֆ. Ահարոնյանի (Գերմանիա) օժանդակությամբ Ֆիզիկայի և աստղաֆիզիկայի բաժանմունքի կազմում ստեղծվել է Ռելյատիվիստական աստղաֆիզիկայի միջազգային կենտրոն-ցանց Երևան կենտրոն: Նրա ակտիվ մասնակցությամբ Իտալիայում, Գերմանիայում պատրաստում են բարձր որակավորում ունեցող կադրեր՝ նշված մասնագիտության ուղղությամբ:

ԳԻՏԱԿԱՆ ԿԱԴՐԵՐ

2014 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ԳԱԱ կազմում ընդգրկված են 55 ակադեմիկոս և 58 թղթակից անդամ, որոնցից 28 ակադեմիկոս և 29 թղթակից անդամ աշխատում են ԳԱԱ համակարգից դուրս:

2014 թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ԳԱԱ համակարգում աշխատում է 4077 մարդ, որոնցից 2515-ը գիտական աշխատողներ են՝ 330-ը գիտության դոկտորներ են, 1105-ը գիտության թեկնածուներ, 1080-ը աշխատողներ առանց գիտական աստիճանի:

Հաշվետու տարում ԳԱԱ համակարգում աշխատանքի է ընդունվել 194 երիտասարդ մասնագետ, որոնցից 71-ը ընթացիկ տարվա շրջանավարտներ են: Համակարգի աշխատակիցներից 12-ը պաշտպանել են դոկտորական, 86-ը՝ թեկնածուական ատենախոսություններ:

Համակարգի բարձր որակավորման գիտական կադրերի պատրաստումն իրականացվում է ըստ ասպիրանտական գործող համակարգի: Հաշվետու տարում ասպիրանտուրա են ընդունվել արտադրությունից կտրված 32, արտադրությունից չկտրված 27 երիտասարդ:

2013 թ. ԳԱԱ-ի միջազգային գիտակրթական կենտրոնում ուսումը շարունակել է 1084 մագիստրոս, որոնցից 27-ը՝ պետպատվերով: Կենտրոնում իրականացվել են նաև գիտական մշակումներ երեք թեմաների ուղղությամբ:

Տարեցտարի մեծանում է կենտրոնում սովորել ցանկացողների թիվը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ, ի տարբերություն բուհական համակարգի, այստեղ ուսումնական ծրագրերը անմիջապես իրականացվում են գիտահետազոտական հաստատություններում:

ԳԻՏԱՀԵՏԱԶՈՏԱԿԱՆ

ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐԻ ՖԻՆԱՆՍԱՎՈՐՈՒՄ

2013 թ. թեմատիկ, պետական նպատակային և բազային ծրագրերով գիտահետազոտությունների իրականացման և դրանց աջակցության համար գիտահետազոտական կազմակերպությունները պետական բյուջեից ֆինանսավորում ստացել են ԳԱԱ և տարբեր գերատեսչությունների միջոցով: Հաշվետու տարում պետական բյուջեից աշխատավարձի ընդհանուր ֆոնդը կազմել է 3054 միլիոն դրամ, որն ամբողջ ֆինանսավորման 78,2 %-ն է: Համակարգի աշխատողների ամսական միջին աշխատավարձը մեկ մարդու հաշվով, առանց արտաբյուջետային միջոցների, կազմել է 74.0 հազար դրամ: Արտաբյուջետային ֆինանսների ծավալը հաշվետու տարում կազմել է տարեկան ֆինանսավորման 30 %-ը: Սա վատ ցուցանիշ չէ անգամ զարգացած առաջատար երկրների համար: Բացարձակ մեծությամբ արտաբյուջետային միջոցները նախորդ տարվա համեմատ նվազել են

0,2 %-ով: Ըստ էության, սա մեծ չէ, սակայն նկատելի է այն միտումը, որ անխուսափելի է արտաբյուջետային ֆինանսավորման ծավալի փոքրացումը՝ պայմանավորված ինֆրակառուցվածքի բարոյական և ֆիզիկական մաշվածությամբ: Արտաբյուջետային միջոցների հիմնական մասը գոյանում է արտասահմանյան դրամաշնորհային ծրագրերից և պայմանագրային աշխատանքներից:

Արտաբյուջետային միջոցները զգալիորեն կավելանան, եթե առաջիկա տարիներին մի շարք ինստիտուտների ինֆրակառուցվածքները համալրվեն նորագույն տեխնիկական միջոցներով և նյութերով: Այս մասին շատ է խոսվել վերջին տարիների ընթացքում, միաժամանակ շեշտվել է, որ եթե այդ ուղղությամբ էական դրական տեղաշարժեր չիրականացվեն, ապա կնվազեն ոչ միայն կիրառական աշխատանքների ծավալները, այլև կնվազեն հիմնարար բնույթի գիտական արդյունքները, ինչն անվերապահորեն կազդի տարածաշրջանում առաջատարի մեր վարկանիշի վրա:

Հնարավոր է կիրառական բնույթի փոքրածավալ արտադրություններ կազմակերպել որոշ ինստիտուտների բազայի վրա, եթե դրանք ապահոված լինեն արդիական ամենատարրական գիտատեխնիկական միջոցներով: Ինստիտուտներին առաջարկել ենք ներկայացնել նման սարքավորումների տեսականին և դրանց ձեռքբերման համար անհրաժեշտ ֆինանսների չափը: Այս ծրագիրը կարելի է իրականացնել մի քանի տարիների ընթացքում, հերթականությամբ և արդյունքի ռեալ փոխհատուցմամբ: Այդ նպատակի համար կարելի է օգտագործել նաև միջազգային վարկային միջոցներ:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐ

Հաշվետու տարում սոցիալական հարցերը, հնարավորության սահմաններում, եղել են ԳԱԱ ուշադրության կենտրոնում: Համակարգի աշխատակիցների միջին աշխատավարձը պետական բյուջեից 97,7 հազար (ներառյալ հարկերը) դրամ է: Եթե ընդունենք, որ արտաբյուջետային միջոցների 50 % հատկացվում է աշխատավարձին, ապա ընդհանուր միջին աշխատավարձը կազմում է 120 հազար դրամ, որը ամենացածր աշխատավարձերից է հանրապետությունում:

Սոցիալական բնույթի խնդիրներից առաջնահերթը, թերևս, աշխատանքային պայմանների բարելավումն է: Դժվարություններ կան համակարգի հիմնարկների ջեռուցման հարցում: Դրդապատճառը գազի վճարման համար հատկացվող անբավարար ֆինանսական միջոցներն են: Պակաս մտահոգիչ չէ 50–60 տարի առաջ կառուցված մասնաշենքերի վերանորոգման հարցը:

Աշխատանքային պայմանների բարելավման լավագույն օրինակ է Բյուրականի աստղադիտարանի դիտակների աշխատանքի արդիականացումը: Նշված դիտակների արդիականացման աշխատանքներն իրականացվել են 2012–2014 թվականներին:

Բարձր մակարդակով արված աշխատանքի արդյունքում այսօր Բյուրականի աստղադիտարանն ունի 2,6 մետրանոց միջին չափսերի աստղադիտակ և հաջողությամբ կարող է մասնակցել միջազգային ծրագրերին: Այս ամենն իրականացնելու համար անհրաժեշտ է ունենալ համապատասխան կադրային ներուժ և ժամանակակից հատուկ գիտական ծրագիր, որոնց առկայությունը թույլ կտա Բյուրականի աստղադիտարանին դառնալ տարածաշրջանային կենտրոն:

Հարգելի՛ ներկաներ, պարզ է, որ համակարգի բոլոր կառույցների ձեռքբերումներին և բացթողումներին մեկ զեկուցման մեջ անդրադառնալ անհնար է:

Կարծում եմ՝ ակտիվ ու շահեկան գործնական քննարկում կծավալվի, և Ձեր ելույթներում կնշեք ու կխոսեք հետայսու մեր առաջնահերթ անելիքների մասին, ինչը կնպաստի գիտելիքահենք տնտեսության և հասարակության զարգացմանը մեր երկրում:

ՀՀ ԳԱԱ 2013 թվականի գիտակազմակերպական գործունեության մասին զեկուցեց ՀՀ ԳԱԱ ակադեմկոս-քարտուղար, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Հրանտ Մաթևոսյանը:

Զեկուցումներից հետո ելույթ ունեցան ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Ռուբեն Սաֆրաստյանը, ՀՀ ԳԱԱ ակադեմիկոսներ Ռուբեն Ջրբաշյանը, Սերգեյ Մովսիսյանը, ՀՀ ԳԱԱ ինֆորմատիկայի և ավտոմատացման պրոբլեմների ինստիտուտի տնօրեն Վլադիմիր Սահակյանը, ՀՀ ԳԱԱ էկոլոգանոոսֆերային հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն Արմեն Սաղաթելյանը, ՀՀ ԳԱԱ երիտասարդ գիտնականների խորհրդի նախագահ Գևորգ Վարդանյանը, ՀՀ ԳԱԱ երկրաբանության ինստիտուտի լաբորատորիայի վարիչ Ղազար Գալոյանը: ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտի տնօրեն, ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ Աշոտ Մելքոնյանը ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանին նվիրեց պատմաբան Ա. Մարուքյանի վերջերս լույս տեսած «Հայոց ցեղասպանության հետևանքների հաղթահարման հիմնախնդիրն ու պատմաիրավական հիմնավորումները» արժեքավոր աշխատությունը:

«Գիտություն», ապրիլ, № 4, 2014 թ.