ՍԵՊԱԳԻՐ ՄԻ ՔԱՆԻ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ

ՎԱՀԱՆ ԳԱՅՍԵՐՅԱՆ

Վանի թագավորության արձանագրությունների զգալի մասը մինչ օրս լիարժեք թարգմանված չէ: Հիմնականում վատ են թարգմանված այն արձանագրությունները, որոնք կազմված են առանց գաղափարագրերի և դուրս են կաղապարային կառուցվածքից: Նման արձանագրություններն ունեն ինչպես կրոնածիսական, այնպես էլ տնտեսական, վարչական, ռազմական և այլ բովանդակություն:

Նմանօրինակ առաջին արձանագրությունը, որի մասին կխոսենք, հայտնաբերվել է 1898 թ. Վանա լճից արևելք՝ Ռուսա I (մ. թ. ա. 745–713 թթ.) արքայի կողմից կառուցված արհեստական լճակի՝ «Ռուսայի ծովի»[1] (ներկայիս Քեշիշ գյոլ) արևելյան կողմում գտնվող Կայսարան գյուղից: Այն եռատող է՝ փորագրված գյուղի մուտքի մոտ գտնվող ժայռի վրա: Արձանագրության մեջ ասվում է.

1. D   al-di-ni-i URU-i-e pu-lu-si

2. al-zi-ni-e-i pu-lu-si na-a-ma-ri

3. a- ú-di   D   al-di-ni-e-i URU-e-i[2]

Արձանագրության թարգմանությունն է.

«Խալդի աստծո քաղաքի արձանագրությունը (կոթողը), alziniei արձանագրություն namari audi Խալդի աստծո քաղաքի»[3]:

Ինչպես տեսնում ենք, արձանագրությունը թարգմանված է խիստ թերի, և հիմնական իմաստը գրեթե անհասկանալի է մնում: Եթե հանենք տեքստում առկա ինը բառերից չորսը («քաղաք» իմաստով երկու գաղափարագիր և Խալդի աստծո անվան երկու հիշատակություն), ապա մնացյալ հինգ բառերից միայն pulusi «կոթող, արձանագրություն» բառն է թարգմանված, իսկ մյուսներն անհասկանալի են: Որևէ առարկություն չունենալով առաջին տողի ընթերցման և թարգմանության վերաբերյալ, երկրորդ տողի անհասկանալի մնալու պատճառը, անկասկած, վերջին երկու բառերի ոչ ճիշտ բառաբաժանումն է:

Մեր կարծիքով՝ այս տողի երկրորդ բառը (ինչպես տեսնում ենք, այն ընթերցվում և թարգմանվում է ուղղական առաջին հոլովով` pulusi «արձանագրություն») պետք է ընթերցել pu-lu-si-na-a ձևով (եզակի ներգոյական հոլով), որը կթարգմանվի «արձանագրությունում», «արձանագրության մեջ»: Այսինքն, հաջորդ` կարծեցյալ na-a-ma-ri ընթերցված և առանց թարգմանության թողած բառը իրականում պետք է լինի ma-ri և, հետևաբար, երկրորդ տողի ճիշտ բառաբաժանումը կլինի.

2.      al-zi-ni-e-i pu-lu-si-na-a ma-ri[4]

Նախադասության առաջին` alziniei բառը, թեև թողնված է առանց թարգմանության, սակայն ծանոթագրության մեջ Գ. Մելիքիշվիլին նշում է, որ այն դրված է սեռական հոլովով, ուղիղ ձևը կլինի alzini, որը և հարցականով թարգմանվում է «ժայռափոր»[5], հավանաբար, հաշվի առնելով նաև արձանագրության ժայռափոր լինելու հանգամանքը:

Նման կարծիքը հիմնավորվում է նաև հայերենում «արձան» բառի գոյությամբ, որն ունի «խոշոր քար», «ժայռաբեկոր», «կոթող», «արձանագրություն» իմաստները[6]:

Սեպագիր alzini[7] (անշուշտ, alzen հնչմամբ, քանի որ սեպագրում zi=ze, իսկ վերջին կիսաձայն i/e-ն չի հնչել) >հայ. արձան զուգահեռը հիմնավորվում է l (լ)>ր և բառամիջի е>ա հնչյունափոխությամբ (z -ն, անկասկած, սեպագրում արտահայտել է նաև «ձ» հնչյունը):

Եվ l>ր և е>ա անցումները բնորոշ են սեպագրից հայերենին անցած ձևերում, ինչպես օր. սեպ. ulise>հայ. ուրիշ, սեպ. šule>հայ. չոր, iule>ծորալ[8], նաև հատուկ անուններում` օր. URU Algania>Արզնի[9], Alzini > Արձնիք, Աղձնիք (հունարենում Արզանենե), KUR Kula>Ճորոխ[10]: Բառամիջյան -е-ն տալիս է -ա-, և այդ երևույթը նկատելի է ինչպես հատուկ անուններում, այնպես էլ հասարակ գոյականներում, թվականներում, ածականներում (օր. KUR Siremu > Սուրամ[11], KUR Urțehe > Արցախ[12], հ.-ե. *dekm>հայ. տասն[13], սեպ. șerabi > հայ. ծարավ[14] և այլն):

Այսպիսով, կարող ենք ասել, որ alzi/en(i) > արձան անցումը միանգամայն հնարավոր է, և քանի որ այդ բառը արձանագրության մեջ սեռական հոլովով է դրված, կթարգմանվի «ժայռի», «ժայռի–վրայի» ձևով:

Տողի վերջին` mari բառն էլ, որը սխալ ընթերցման հետևանքով դուրս է մնացել ուսումնասիրողների ուշադրությունից, մեր կարծիքով, h.-ե.*mar//*mor «ծով-լիճ» հայ. մաւր «ճահիճ»[15] արմատի սեպագիր վկայված ձևն է: Նման` h.-ե.*mar > սեպ. mar(i) նույնացման օգտին որպես լրացուցիչ փաստարկ կարող է հանդիսանալ ինչպես բառի նման թարգմանության տեքստին համապատասխան լինելու հանգամանքը, այնպես էլ Խալդի աստծո քաղաքի լճափին (Ռուսայի ծով) գտնվելու փաստը:

Այսպիսով` առաջին և երկրորդ տողերը միասին կթարգմանվեն.

1. Խալդի աստծո քաղաքինն – է (այս) արձանագրությունը

2. Ժայռի-վրայի (ժայռափոր): Արձանագրությունում՝ ծով(ափնյա)…

Երրորդ տողի առաջին` audi բառը, որը թարգմանված չէ, ևս մեկ անգամ հանդիպում է «Ռուսայի ծովի» կառուցման արձանագրության մեջ[16], որը գտնվել է լճափնյա Տոնի գյուղից: Մեր կարծիքով՝ audi-ն բարդ բառ է՝ կազմված aų (=aw) և di արմատներից: Առաջին aw (հաւ հնչմամբ) արմատը կարելի է նույնացնել հ.-ե. *awo>հայ. հաւ «մեծ հայր», «պապ», «նախնիք» (հմմտ. լատ. avus, գոթ. awo, հին իռլ. aųe, haųe (բոլորն էլ նույն իմաստով)[17] բառարմատի հետ: Երկրորդ` di/e բաղադրիչը կարող է լինել հայ. դի-ք. «դից», «աստված» բառի հիմքը, որը ծագում է հ.-ե. *dhēs, *dhəs «կուռք», «լույս», «պայծառություն» արմատից[18]: Այսինքն՝ կարելի է ասել, որ aų-di >հաւ-դի (հ աճականով) բառը նշանակում է «մեծ-հայր աստված»[19], «մեծն աստված» կամ ուղղակի «մեծն»՝ որպես պատվանուն:

Այսպիսով, ողջ արձանագրությունը առաջարկում ենք թարգմանել հետևյալ կերպ.

1. Խալդի աստծո քաղաքինն է (այս) արձանագրությունը

2. Ժայռափոր: Արձանագրությունում, ծով/ափնյա/

3. Մեծն Խալդիի քաղաքի (մասին է գրված):

Ի՞նչ է պարզվում արձանագրության մեր թարգմանությունից.

ա) արձանագրության գտնված վայրում, այն է՝ Ռուսայի ծովի մոտ, կառուցվել է նաև մի քաղաք, որը կրել է Խալդի աստծո անունը[20]: Սեպագիր տեքստերում առաջին և միակ անգամն է, որ Խալդի աստվածը վկայված է «Մեծն» տիտղոսով, որը, կարծում ենք, կարող է կարևոր լինել, Վանի թագավորության պետական կրոնի ուսումնասիրման համար:

բ) թեև հայտնի չէ արձանագրության հեղինակի անունը, սակայն մի հետաքրքիր դիտարկում կարելի է անել այդ առթիվ: Այսպես, արձանագրության մեջ առկա alzin(i)>արձան բառը սեպագիր տեքստերում հանդիպում է ևս չորս անգամ և բոլորն էլ միայն Ռուսա Բ Արգիշտորդու (մ. թ. ա. 685–645 թթ.) արձանագրություններում[21]: Արդյոք այս փաստը չի՞ հուշում, որ ժայռափոր խնդրո առարկա արձանագրությունը ևս պատկանել է Ռուսա Բ-ին:

Տեքստերում հաճախ հանդիպող անեծքի մի բանաձևի

թարգմանության մասին

Շատ արձանագրություններում հանդիպող անեծքի կաղապարային (տրաֆարետային) բանաձևին, այն է՝ «… ով այս արձանագրությունը ոչնչացնի, ով ջարդի … ով ուրիշին ստիպի անել այդ բաները …, թող ոչնչացնեն նրան Խալդին, Թեյշեբան, Շիվինեն …»[22], հաճախ հաջորդում է անեծքը եզրափակող մի հատված, որն առ այսօր թարգմանված չէ: Այդ հատվածն է.

…me-i ar-i   ú-ru-li-a-ni

me-i i-na-i-ni me-i na-a-ra-a

a-ú-i-e   ú-lu- ú-li-e[23]

Գ. Մելիքիշվիլին այս հատվածի մասին գրում է. Չնայած այն բանին, որ բառերի իմաստը մեծամասամբ կարծես թե հայտնի է (mei-ժխտական մասնիկ, nara «ժողովուրդ» (?), aųie, aųiei «որևէ-տեղ», «ինչ-որ-տեղ», ulule - հավանաբար սlս-ից` «տանել», «քշել» և այլն), բայց և այնպես տալ կապակցված թարգմանություն այս հատվածի համար, մեզ թվում է անհնար: Ասվածին համամիտ է նաև Ն. Հարությունյանը[24]:

Այժմ փորձենք հասկանալ հատվածի իմաստը:

Այսպես. առաջին me-i(=mi) բառը, ինչպես վերն ասվեց, Գ. Մելիքիշվիլին համարում է ժխտական մասնիկ «թող չ… » իմաստով կամ էլ «բայց» շաղկապ[25]: Չվիճարկելով mi-ի ժխտական իմաստը և նման թարգմանությունը՝ հարկ է նշել, որ Գ. Ջահուկյանի կարծիքով այդ բառը լիովին համապատասխանում է հայերենի մի՛ ժխտականին[26], իսկ Ա. Ալայանը գտնում է, որ որոշ արձանագրություններում me-i(=mi)-ն ոչ թե «մի» ժխտականն է, այլ «մի» թվականը[27]: Երկրորդ` ar-i բառը, որը չի թարգմանվում[28], հնարավոր ենք համարում նույնացնել հայերենի աղխ «ցեղ, տոհմ, ժողովուրդ, զարմ»[29] բառի հետ: Սեպագիր վկայված ari- (վերջին կիսաձայն -i-ի անկմամբ) ar> հայ. աղխ անցումը հիմնավորվում է բառամիջի -r->-լ/ղ- հնչյունափոխությամբ, որը նկատելի է նաև այլ օրինակներում, ինչպես սեպ. arše>աղջ-իկ[30], arari>խաղաղ[31], ari>խաղ «ճանապարհ»[32] և այլն: Այս r >l հնչյունափոխությունը նաև ընդհանուր հ.-ե. բնույթ է կրում[33]: Այսինքն ari>աղխ «ցեղ, տոհմ» անցումը կարելի է ընդունելի ու ճիշտ համարել և հատվածի առաջին երկու բառերը թարգմանել այսպես՝ «թող ցեղը (տոհմը) uruliani»:

Առաջին տողի ú-ru-li-a-ni բառի թարգմանության հարցում մասնագետները տարակարծիք են: Այսպես, Ի. Մեշչանինովը թեև չի թարգմանում այն, սակայն գտնում է, որ այդ բառը գոյական է և ari բառի հետ ներառվում է աստծու անեծքը իրենց վրա կրող հարազատների ցուցակում[34], իսկ Ֆ. Քյոնիգը թարգմանում է «անեծք»[35]: Որոշ մասնագետներ էլ թարգմանում են այդ անկասկած բարդ բառի առաջին uruli բաղադրիչը, որը վկայված է նաև սեպագիր այլ տեքստերում[36]: Ի.Դյակոնովը, ur-արմատին վերագրելով խուռական «պատրաստվել», «շինվել» իմաստը, ur-ul ձևը հարցականով թարգմանում է «մշակել», «հերկել», «վարել»[37]: Գ. Ղափանցյանը uruli բառի արմատը համարում է uru-ն (li –ն` հոգնակիության ցուցիչ), այն նույնացնելով հայերենում պահպանված ուրու «հոգի»[38] բառի հետ, որը թեև Գ. Ջահուկյանը կասկածելի է համարում[39], սակայն քանի որ իմաստային առումով էլ ուրու-/ներ/ /=հոգիներ/ թարգմանությունը լիովին համապատասխանում է քննարկվող հատվածի բովանդակությանը, մեր կարծիքով՝ այն միանգամայն ճիշտ և ընդունելի կարելի է համարել:

Քննարկվող` uruliani բառի մյուս արմատը iani-ն է, որը արձանագրություններից մեկում վկայված է ոչ թե i-a-ni, այլ ia/ja-յա/ կցագրով` įa-ni ձևով[40], և այն į /յ/>հ սովորական հնչյունափոխությամբ կտա հան (կիսաձայն i-ի անկմամբ), որը հայերեն բայարմատ է «հանել, հափշտակել, բաժին հանել, տարածել»[41] իմաստով: Այսինքն՝ uruliani նշանակել է «հոգիները-հանել, հոգեհան, սպանել, մեռցնել»:

Այսպիսով, մեզ հետաքրքրող հատվածի առաջին տողը կթարգմանվի. 1. թող աղխը հոգեհան (լինի) (=թող աղխի հոգիները հանեն)»:

Հաջորդ տողն է. mei inaini mei nara

Առաջին` mei (=mՎ-i) բառի մասին վերևում արդեն խոսվեց, իսկ հաջորդ` i-na-i-ni բառը, որը մասնագետները թարգմանում են «աստվածություն, աստվածային»[42] կամ «կյանք, կենաց»[43], մեր կարծիքով՝ կազմված է ina «այս, այստեղ, սրանում»[44], «հենց այս»[45] ցուցական դերանունից, որը հայերենի մի շարք բարբառներում նույնությամբ պահպանվել է և նշանակում է «այն», «հենց այն», «այդ», «հենց այդ»[46] և ini (ինի) վերջավորությունից, որն այստեղ, հավանաբար, նշանակում է «լինի»[47], այսինքն կարելի է թարգմանել «թող դա-լինի», կամ «թող այդ(պես)-լինի»[48]:

Հետաքրքիր է, որ այդ անեծքը` «հոգեհան, աստված հոգիդ առնի, հոգիդ դժոխքի բաժին դառնա և այլն» ձևերով պահպանվել ու հասել է մինչև մեր օրերը:

Երկրորդ տողն ավարտվում է mei nara բառերով, ուր mei - «թող», «մի» ժխտական մասնիկին հաջորդող na-a-ra-a բառը Գ. Մելիքիշվիլին թարգմանում է «ժողովուրդ»[49], իսկ Ի. Դյակոնովը՝ «մարդիկ», «ժողովուրդ», «բնակչություն»[50]: Թեև նրանք չեն նշում, սակայն նման թարգմանության համար կարող էր հիմք հանդիսանալ ընդհանուր հ.-ե.*nēr- «տղամարդ» (հմմտ. հուն- ’avήp «ամուսին», հայ. աներ «կնոջ հայրը», հ. հնդկ. nոram, պրս. nar «այր, տդամարդ» և այլն)[51] բառը և քանի որ այն տեքստում վկայված է հ.-ե. հոգնակիակերտ «*a»/ա/ ցուցիչով[52], հետևաբար, նշանակում է «տղամարդիկ», «մարդիկ», այսինքն` «մարդկանց բազմություն, խումբ», որը կարող էր հասկացվել նաև «ցեղ», «ցեղախումբ», «ժողովուրդ»:

Այսպիսով երկրորդ տողը կթարգմանվի.

2. թող այդ(պես)-լինի: Թող ցեղը …

Եվ վերջապես այս հատվածի վերջին տողն է a-ú-i-e  ú -lu- ú -li-e: Առաջին` aųie բառը մասնագետները տարբեր կերպ են թարգմանում: Այսպես. եթե Ի. Մեշչանինովն այն թարգմանում է «խավար», «գիշեր», «դժոխք, տարտարոս»[53], իսկ Գ. Մելիքիշվիլին և Ի. Դյակոնովը «ինչ-որ տեղ», «որևէ-տեղ»[54], ապա Հ. Կարագյոզյանը aųie ulule նախադասությունը թարգմանում է «մահվան ուղարկեն.[55]: Վերջին թարգմանությունը թեև հրաշալի կերպով համընկնում է տեքստի բովանդակությանը, սակայն միայն այդքանը բավարար չէ թարգմանության հավաստիության համար, իսկ այլ ապացույցներ էլ հեղինակը չի բերում:

Ընդունելի՞ է արդյոք առաջարկված այս տարակարծիք թարգմանություններից որևէ մեկը: Մեր կարծիքով, քանի որ ú-lu-ú-li-e բառը գրեթե նույնությամբ պահպանվել է հայերենում հ.-ե.*ol «ող» արմատի կրկնությամբ կազմված «ողող» ձևով, որը նշանակում է «ողբ, լաց, կոծ»[56], ապա երկրորդ տողի վերջին երկու բառերի հետ երրորդ տողը կթարգմանվի` «… թող ցեղը (տոհմը) auie ողողա («ողբա, լացի, կոծի»)»:

Նախադասության բովանդակությունը հուշում է, որ auie (aų հիմքով) բառը, հավանաբար, նշանակել է «հավետ, հավերժ»:

Նման կարծիքը հիմնավորվում է նաև սեպ. aų(աւ)>հայ.(հ)աւ «սկիզբ, ծայր, վերջ, մինչև վերջ» նույնիմաստ բառարմատի գոյությամբ, որը, ինչպես հայտնի է, ծագել է հ.-ե *paų «ծայր, վերջ» ձևից[57]: Փաստորեն, արձանագրության մեջ վկայված է (եթե ընդունենք, որ սեպագիրը չէր կարող արտահայտել առաջին հ հնչյունը) հ.-ե. մայր լեզվից *p>h հնչյունափոխությամբ հայերենին անցած /հ/աւ ձևը: Եվ եթե ընդունելի համարենք նման թարգմանությունը, ապա կարող ենք նաև ասել, որ Մհերի դռան նշանավոր արձանագրության մեջ հիշատակված D A-ų-i-e աստվածուհին հին հայկական Վանի թագավորության   պանթեոնում համարվում էր հավերժության աստվածուհին:

Այսպիսով, անեծքի այս բանաձևի մինչև օրս չհասկացված հատվածը կթարգմանվի հետևյալ կերպ.

… թող աղխի (ընտանքի) հոգիները դուրս-գան (մեռնեն)

թող այդ(պես)-լինի: Թող ցեղը (տոհմը)

հավետ ողողա (ողբա, լացի):

Ահա թե ինչպիսին է եղել ուրարտական շրջանի ամբողջական անեծքը.

Ով … ջարդի, ով գողանա, քշի-տանի … կամ ուրիշին ստիպի այդ անել, թող ոչնչացնեն նրան Խալդի, Թեյշեբա և Շիվինի աստվածները երկրի երեսից, (բառացի` արևի տակ) թող աղխը ոչնչանա (բառացի՝ հոգիները դուրս գա), թող հենց այդպես լինի, թող ցեղը (տոհմը) հավետ ողողա (ողբա, լացի):

Վկայություն խաղողօրհնեքի մասին

Վանա լճից հյուսիս-արևելք գտնվող Գյուզակ գյուղից հայտնաբերված Մենուա արքային պատկանող երկու արձանագրություններում[58] խոսվում է նոր քաղաքի հիմնադրման մասին: Նախ կառուցվում են հզոր (բառացի՝ հոյակապ) ամրոց, պալատ և պաշտամունքային կառույցներ, ապա հիմնվում են նաև խաղողի և պտղատու այգիներ[59]: Նորակառույց քաղաքը Մենուան անվանում է Խալդի աստծո անվամբ[60], իսկ նորատունկ այգիները՝ իր անվամբ[61]: Առաջին արձանագրության վերջին հատվածը (տող 23–36) մինչ օրս վերջնական թարգմանություն չունի: Բերենք ողջ հատվածը Գ. Մելիքիշվիլու ընթերցմամբ և թարգմանությամբ.

23.      Me-nu-a-še a-li-e      Մենուան ասում է.

24.      a-še GlŠ ul-di t[e]-šú-li-e      Երբ խաղողի այգին tešule

25.      GUD III UDU D al-di-e      ցուլ և 3 ոչխար Խալդի աստծուն

26.      ur-pu-ú-li-i-ni      թող զոհաբերվի (և)

27.      ha-lu-li ոš-u-li-ni      ծիսակատարություններ (?) թող

կատարվեն (?)

28.      e-’a D al-di-na-a-K[ը]      ինչպես Խալդիի դարպասների,

29.      e-’a pu-lu-si-na-ka-i      այնպես էլ արձանագրության

առջև:

30.      [a]- še GEŠTIN MEŠ š ú-ú-i-e        երբ խաղողի այգու կառուցումը(?)

31.      [‘]a(?)-u-li-e qar-me-i      ‘aule-տոն

32.      D al-di-e ոš-u-li-ni      Խալդի աստծուն թող

կատարվի(?)

33.      D al-di-i-na-a Kը      Խալդիի դարպասների մոտ,

34.      [q]ar-me-i D ‘A-ru-ba-ni      տոն(?) - Արուբանի

աստվածուհուն,

35.      [qa]r-me-i D al-di-i-e      տոն(?) - Խալդի աստծուն

36.      (p)u-ú-lu-si-ni-ka-i      արձանագրության առջև:

Հատվածի թարգմանությունից պարզ երևում է, որ հիմնական հանգուցային բառերը կամ ընդհանրապես թարգմանված չեն, կամ էլ թարգմանված են հարցականով, ինչը վկայում է, որ Գ. Մելիքիշվիլին վստահ չէ թարգմանության ճշտության մեջ:

Ներկայացնենք վերոհիշյալ հատվածի մեր թարգմանությունը:

Այսպես. հատվածի սկզբում (23–26-րդ տողեր) ասվում է.

– Մենուան ասում է.– երբ խաղողի-այգին tešule

ցուլ և 3 ոչխար թող զոհաբերվի Խալդի աստծուն:

Ինչպես արդեն ասացինք, Գ. Մելիքիշվիլին չի թարգմանում tešule բառը, Ի. Մեշչանինովը, այն համարելով անցողական բայ, tešu արմատը հարցականով թարգմանում է «ավարտել»(?)[62], իսկ Ի. Դյակոնովը, բառարմատը համարելով teš-ը, որպես անանցողական բայ, նույնպես հարցականով թարգմանում է «հասնել» (միրգը)[63]: Վերջին երկուսի մոտեցումն էլ, անկասկած, բխում է հատվածի բովանդակությունից, այսինքն՝ Ի. Մեշչանինովը համարում է, որ Խալդի աստծուն զոհեր պետք է մատուցվեն խաղողի այգու հիմնումը «ավարտելուց» հետո, իսկ Ի. Դյակոնովը` այգու բերքը «հասունանալուց» հետո: Սակայն գիտենք, որ խաղողի այգին կարող է ունենալ որոշակի այլ վիճակներ ևս, ինչպես՝ ճյուղակալումը կամ տերևակալումը, էտը, բերք տալը, խաղողօրհնեքը, բերքահավաքը և այլն, հետևաբար, միայն տրամաբանությամբ այս կամ այն բառը ընտրելը կարող է նաև սխալ թարգմանության հանգեցնել: Այժմ փորձենք պարզել, թե իրականում ի՞նչ էր նշանակում tešuli բառը և պահպանվե՞լ է արդյոք այն հայերենում:

Մեր կարծիքով՝ այն բարդ բառ է, կազմված teš և uli/е/ արմատներից, որոնցից առաջինը, թերևս, նույնանում է հայերենում պահպանված «տաշ» արմատով և բառավերջի -տ և -ն աճականներով[64] կազմված «տաշ-տ» և «տաշ-ն-ակ» բառերից, որոնք նշանակում են «խաղողի որթի մատեր» կամ «խաղողի հաստ ճյուղերը, որոնց վրա են լինում կտրելու, էտելու մատերը»[65]: Սեպագիր վկայված teš>տաշ ( е>ա սովորական անցմամբ, որի մասին խոսվեց վերևում) արմատը, փաստորեն, նշանակել է խաղողի ճյուղ, մատ, որն էլ հուշում է, որ մյուս` uli արմատը պետք է նշանակի «տա, լինի, կալի»[66], այսինքն՝ tešuli/e պետք է նշանակի «ճյուղ-տա», «ճյուղակալի»:

Կարծում ենք, որ նման թարգմանությունը լիովին համապատասխանում և ամբողջացնում է տվյալ հատվածի բովանդակությունը, այն է.

23. (ես) Մինուաս ասում եմ.  24. երբ խաղողի այգին ճյուղակալի,

25. ցուլ և 3 ոչխար Խալդիին           26. (թող) զոհաբերեն:

Հաջորդ` 27-րդ տողը՝ ha-lu-li aš-u-li-ni, Գ. Մելիքիշվիլին հարցականով թարգմանում է՝ ծիսակատարություններ (?) թող կատարվեն (?), Ի. Մեշչանինովը aluli/e-ն համարում է հոգնակի թվով դրված բայ, բայց չի թարգմանում[67], իսկ Ի. Դյակոնովն էլ այն թարգմանում է «հացկերույթ» (ծիսական)[68]:

Առաջին` aluli բառը, անկասկած, որևէ կապ չունի առաջարկված թարգմանությունների հետ, այլ հայերեն «խաղող» բառի սեպագիր վկայված ձևն է՝ լ>ղ սովորական անցմամբ, իսկ սեպագիր ս/ու/-ն արտահայտել է նաև -ո- հնչյունը: «Խաղող» բառը, մեր կարծիքով, բարդ կազմություն ունի և բաղկացած է al և uli արմատներից, որոնցից առաջինը հայերեն խաղ «խաղալ, շարժվել, գնալ, վազել, արշավել»[69] բառն է, իսկ երկրորղ բաղադրիչը` uli «լինել, անել, տալ» բառը, որի մասին վերևում ասվեց: Այսինքն՝ խաղող նախապես նշանակել է խաղ-/աց/ող, շարժվող, գնացող, սողալով աճող[70], որն անտարակույս խաղողի վազի բնորոշ հատկանիշն է:

Հաջորդ` ašulini բառի թարգմանության հարցում ևս մասնագետները տարակարծիք են: Այսպես, եթե Գ. Մելիքիշվիլին և Հ. Կարագյոզյանն այն համարելով ներգործական սեռի բայ՝ հիմքը համարում են ašu-ն և համապատասխանաբար թարգմանում «կատարել, ի կատար ածել, հարդարել, սարքել, գործածել, ավարտել»[71] կամ «զոհաբերել, ձոնել»[72], ապա Ֆ. Քյոնիգը և Ի. Դյակոնովը բայի հիմքը համարում են aš-ը՝ համապատասխանաբար թարգմանելով «պայթեցնել, հարվածել, նվիրաբերել, հատկացնել»[73] և «զոհաբերել», «կատարել ծիսական գործողություններ, սահմանել ծես, զոհ», միաժամանակ համեմատելով այն խուռերեն aš- նույնիմաստ բայի հետ[74]: Թեև վերոհիշյալ բոլոր մասնագետներն էլ գտնում են, որ aš/u/-ն բայական հիմք է, սակայն, ինչպես տեսնում ենք, թարգմանության հարցում տարբեր մոտեցումներ ունեն:

Վերոհիշյալ թարգմանություններից առավել հավանական ենք համարում Ի.Դյակոնովի և Հ. Կարագյոզյանի առաջարկած «կատարել ծիսական գործողություններ», «ձոնել» թարգմանությունները, որոնք հիմնավորվում են հայերենում պահպանված աշխ-արմատի գոյությամբ: Այն թեև առանձին չի գործածվում, սակայն հանդես է գալիս ածանցված ձևով, ինչպես, օրինակ, ապ-աշխ-արել, ուր ապ-ը ժխտական է, ար-ը մասնիկ (ինչպես մեծ-ար-ել, աստուած-ար-եալ և այլն) և նշանակում է «աղոթել», «կատարել ծիսական գործողություն, աղոթք», «ողբալ», «լալ»[75]:

Անշուշտ, «կատարել ծիսական գործողություն» կարող էր նշանակել նաև «օրհնել», «փառաբանել» և այլն, հետևաբար, aluli ašulini նախադասությունը կարելի է թարգմանել «(երբ) խաղողը օրհնեն, փառաբանեն» կամ «(երբ) խաղողի օհնությունը լինի», կամ էլ ինչպես այսօր ասվում է` «խաղողօրհնեքին», «խաղողօրհնեքից հետո»:

Հարցականով թարգմանվող հաջորդ բառը 30-րդ տողի šue բառն է, որը, ի տարբերություն Գ. Մելիքիշվիլու «շինվածք, կերտվածք, սարք, հարմարանք» թարգմանության, Ֆ. Քյոնիգը, Ի. Մեշչանինովը, Ի. Դյակոնովը և Ն. Հարությունյանը համարում են ածական ու թարգմանում «արագ, արդյունավետ, հաջող»[76] կամ «նոր»[77]:

Իրականում ի՞նչ կարող էր նշանակել šue բառը: Դատելով նախադասության բովանդակությունից (երբ այգիները šue)՝ մենք հակված ենք այս բառը նույնացնել հայերենի ճոխ «հարուստ, փարթամ, պերճ, փառավոր»[78] բառի հետ: Դա մեզ հնարավորություն կտա նախադասությունը թարգմանել՝ «… երբ այգիները փարթամանան, ճոխանան»: Եվ քանի որ լեզվական տեսակետից էլ հնարավոր է šú-ú-i-e > ճոխ զուգահեռը[79], ուստի նման թարգմանությունը կարելի է միանգամայն ընդունելի համարել: Տեղին է նշել, որ սեպագիր տեքստերում šue բառով կազմված մեկ տասնյակից ավելի նախադասությունների[80] քննությամբ ևս հիմնավորվում է մեր կողմից առաջարկվող զուգահեռի ճշտությունը: Այսպիսով, այս տողը կարող ենք թարգմանել.

30. … երբ այգիները ճոխանան (փարթամանան, շքեղանան):

Հաջորդ` 31-րդ տողի առաջին` ‘auli/e բառը չի թարգմանվել, իսկ հաջորդ` qarmei բառը հարցականով թարգմանել է «տոն»:

Այս բառի թարգմանության և նույնիսկ ընթերցման[81] հարցում մասնագետների մոտ տարակարծություններ կան: Այսպես, եթե Ի. Դյակոնովը ‘a-արմատը թարգմանում է «հավաքել»[82], իսկ Ն. Հարությունյանը սկզբնապես ամբողջ բառը համարելով ապառնի ժամանակի, եզակի թվի երրորդ դեմքով դրված բայ, հարցականով թարգմանում էր «ծաղկել?», «պտղակալել?», «հասնել?»[83], ապա հետագայում լիովին ընդունում է Ի. Դյակոնովի տեսակետը[84]:

Անկասկած, նման թարգմանությունները բառի իմաստը տեքստին ինչ-որ կերպ հարմարեցնելու միտում ունեն, սակայն զարմանալիորեն հաշվի առնված չէ, որ մեկ այլ արձանագրության մեջ ‘ahuli/ni/ բառը վկայված է NA_4 «քար» որոշիչով[85] (դետերմինատիվ), որը, ինչպես հայտնի է, օգտագործվում է միմիայն քարի և քարից կերտված կոթողները (արձանագրություն և այլն) բնորոշելու համար[86]: Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը, ինչպես նաև ‘ahuli բառը uli - վերջավորությամբ մյուս բառերի նման համարելով բարդ բառ ‘ah և uli արմատներով՝ հնարավոր ենք համարում առաջին` ‘ah արմատը նույնացնել հայերենի վախ («գահավէժ տեղ», «դարավանդ», «ժայռ»)[87] բառի հետ: Քանի որ ‘ah արմատի առաջին սեպախումբը` ապաթարցով «ա»-ն, ընթերցվում է և՛ «վա» (օր. D‘A[88] և DŲa[89], D‘Arubani[90] և DŲarubani[91]), և՛ «յա» (օր. I ‘Aza[92] և հայերեն Յազատ Մասիս[93]), հետևաբար, լեզվական տեսակետից ‘ah>վախ անցումը միանգամայն ընդունելի կարելի է համարել և բառը թարգմանել «դարավանդներում-եղած», «դարավանդներում-տնկված»[94]: Իսկ իմաստային առումով նախորդ տողի հետ կթարգմանվի … «դարավանդներում տնկված այգիները երբ ճոխանան փարթամանան, մեծանան»:

31-րդ տողի վերջին` հարցականով թարգմանված բառը qarmei-ն է, որը տեքստում վկայված է ևս 2 անգամ՝ 34 և 35-րդ տողերում: Այս բառի թարգմանության հարցում ևս մասնագետները տարակարծիք են[95]:

Մեր կարծիքով՝ այն բարդ բառ է և կազմված է qar ու me (վերջին i-ն չի հնչել) արմատներից: Առաջին` qar արմատը հնարավոր ենք համարում նույնացնել հ.-ե. *k[h]r-/*k[h](e)r - «գլխավոր», «գլուխ»[96] արմատի, իսկ երկրորդ me (i)-ն հ.-ե. *meH արմատի հետ, որը նշանակում է «ժամանակ», «ժամանակ հաշվող», «ժամանակ չափող», «լուսին» (վերջինս նույնպես ընկալվել է որպես ժամանակի միավոր` ամիս)[97]: Այս *meH արմատը *meH-s և *meH-n բարբառային տարբերակներով պահպանվել է հ.-ե. գրեթե բոլոր լեզուներում, նաև հայերենում «ամիս» և «լուսին» իմաստներով (օր. խեթ. me-ur «ամիս», հին. հնդկ. mă, masa «լուսին», «ամիս», լատին. mēnsis, ֆրանս. mois, իտալ. mese, իսպան. mes «ամիս», պարսկ. māh «լուսին», հուն. μην «լուսին», «ամիս», հայ. ա-միս, ռուս. мес-яц «ամիս» և այլն)[98]: Հայերենում պահպանվել է նաև հ.-ե. նախալեզվի *meH «ժամ, ժամանակ» արմատը ածանցված` մեհ-եան («բագին», «հեթանոսական տաճար», «կռատուն»)[99] և մեհ-եկան (հայկական տոմարի յոթերորդ ամիսը) բառերում[100]: Հ.-ե. *meH> «ժամ» արմատի հայերենում ունեցած նաև «մեհեան», «տաճար» իմաստը, անշուշտ, ի սկզբանե պայմանավորված է եղել տաճարներին և հոգևոր դասին վերապահված տոմարագիտական հաշվարկների (ժամ, օր, ամիս, տարի, դար) համակարգի ստեղծման, պահպանման ու օգտագործման գործառույթների իրականացմամբ: Հենց այս հանգամանքն էլ, որ հ.-ե. գրեթե բոլոր լեզուներում հոգևոր կառույցները այսօր էլ կոչվում են «ժամ», «ժամատուն» (օր. ֆր. temps «ժամ, ժամանակ» և temple «տաճար», անգլ. time «ժամանակ» և timple «տաճար», ռուս. час «ժամ» և часовня «մատուռ», հայ. ժամ, ժամատուն, ժամասացություն, ժամկոչ և այլն)[101], որը, անշուշտ, ընդհանուր հ.-ե. լեզվամտածողության արդյունք է: Քրիստոնեության մուտք գործելուց հետո վերացվեցին ոչ միայն հեթանոսական տաճարները, այլև հրաժարվեցին նախկին անվանումներով կոչել նորօրյա պաշտամունքային կառույցները, և հ.-ե. *mеН «մեհ-եան» բառը փոխարինվեց իրանական փոխառություն համարվող «ժամ», «ժամատուն» բառերով:

Այսպիսով, հ.-ե. *meH > սեպ. me (i) արմատի «մեհ-եան» թարգմանությունը կարելի է ընդունելի համարել, և qarmei բառը թարգմանել «գլխավոր-մեհեան», «գլխավոր-տաճար.. իսկ մեր կողմից քննարկվող հատվածն էլ կունենա հետևյալ տեսքը.

23.      (Ես) Մենուաս ասում-եմ.

24.      Երբ խաղողի-այգին ճյուղակալի,

25.      (մեկ) ցուլ (և) 3 ոչխար Խալդի աստծուն

26.      (թող) զոհաբերեն,

27.      խաղողօրհնեքին (ևս)

28.      և՛ Խալդեան դարպասներում

29.      և՛ արձանագրության-առջև, (իսկ)

30.      երբ այգիները ճոխանան (հասնեն, փարթամանան, շքեղանան)

31.      դարավանդներում, գլխավոր-մեհեանում (տաճարում)

32.      Խալդի աստծուն թող-փառաբանեն (օրհնեն)

33.      (նաև) Խալդեան դարպասներում,

34.      Վարուբանի-աստվածուհուն` գլխավոր-մեհեանում (տաճարում)

35.      (իսկ) Խալդի աստծուն գլխավոր-մեհեանում

36.      (և) արձանագրության-առջև:

Ինչպես տեսնում ենք, արձանագրության այս հատվածը, այժմ լիովին հասկանալի է դառնում: Այն բավականին հետաքրքիր տեղեկություններ է պարունակում Վանի թագավորության պատմությանն առնչվող մի շարք հարցերի պարզաբանման համար: Առաջինը, թերևս, խաղողը օրհնելու ծիսակարգի մասին վկայությունն է: Այսօր էլ մեծ շուքով տոնվող այդ տոնակատարության աոաջին գրավոր վկայությունը, փաստորեն, 2825 տարվա վաղեմություն ունի: Եթե դրան էլ գումարենք Հայկական լեռնաշխարհի բազմաթիվ վայրերից գտնված հնագիտական բազմաբնույթ գտածոները (գինու կարասներ, սափորներ և այլն), ինչպես նաև Արենիի քարանձավում պեղված 6000-ամյա խաղողի հնձանր, ապա պարզ կդառնա, որ Մենուա արքայի (մ. թ. ա. 810–782 թթ.) արձանագրության մեջ հիշատակված օրվանից չէ, որ սկիզբ է դրվել խաղողի օրհնության ծիսական տոնակատարությունր, այլ այն հազարամյակների խորքից եկած և արդեն կատարյալ բյուրեղացած վիճակում (ինչը հրաշալի ներկայացված է արձանագրության մեջ) հասել է Մենուայի թագավորության շրջանը, այնուհետև հասել մեզ[102]:

Հետաքրքիր է նաև այն փաստր, որ Մենուան իր կառուցած քաղաքր կոչում է Խալդի աստծո անունով, իսկ քաղաքի համար նախատեսված նորատունկ այգիները իր՝ Մենուայի անունով: Ի՞նչ կարող էր սա նշանակել: Արդյոք այդ հանգամանքը չի՞ ստիպում մեզ մտածել, որ խոսքը ոչ թե զուտ տնտեսական նշանակություն ունեցող այգիների մասին է, այլ ինչ-որ առանձնահատուկ, «արքայական մի պարտեզի» որը, հավանաբար, նախատեսված էր արքայի ե արքայական րնտանիքի հանգստի ու վայելքների համար: Թե ինչպիսի տեսք է ունեցել այդ այգին, դժվար է ասել, սակայն դատելով արձանագրության 30–31-րդ տողերից՝ «երբ այգիներր ճոխանան (շքեղանան, փարթամանան, հասնեն) դարավանդներում…», կարելի է ենթադրել, որ այն դարավանդաձև կառուցվածք է ունեցել: Դարավանդաձև նման մի այգի էլ Մենուան կառուցել է իր աղջկա՝ Թարիրիայի համար՝ այն անվանելով «Թարիրիայան» այգի (SAL Taririahinili)[103]: Արհեստական դարավանդներով կառուցված այդ այգին գտնվել է Վանա լճի հարավարևելյան մասում՝ Կատեպանց գյուղի մոտ՝ Մենուայի նշանավոր ջրանցքից ոչ հեռու: Պահպանվել են խոշոր, կոպտատաշ քարերով շարված, մինչև 10 մ բարձրությամբ առաջին հարթակի մոտ 0,1 հա մակերեսով մի հատված (նախապես այն, հավանաբար, ունեցել է մոտ 1 հա մակերես) և երկրորդ հարթակի շարվածքի որոշ հատվածներ՝ բարձր, բլրաձև հողաթմբի տակ թաղված, որտեղից էլ գտնվել է արձանագրությունը[104]:

Այսպիսով, սեպագիր արձանագրությունների և դրանց որոշակի հատվածների վերլուծության հիման վրա կարող ենք ասել հետևյալը.

ա) քննարկված տեքստերի անհասկանալի բառերն ու բառարմատները մեկնվում են հայերենով և դրանց զգալի մասը ունեն նաև հուսալի հնդեվրոպական զուգահեռներ:

բ) Այդ բառերի (և արմատների) սեպագրում վկայված լինելու հանգամանքը, որպես ընդհանուր հ.-ե. բառամթերք, կարող է նաև որոշակի պարզեցում մտցնել հայերենում առկա համապատասխան ձևերի ծագումնաբանության հարցում:

գ) Առանձին տողերի կամ բառերի անհասկանալի մնալու պատճառներից մեկն էլ սեպագիր հնչյունների ոչ ճիշտ բառաբաժանումն է: Ընդունված ստանդարտներից հրաժարվելուն ուղղված հետագա աշխատանքները կարող են էական բացահայտումների հանգեցնել:

դ) Սեպագիր տեքստերում առկա շատ բառեր և քերականական ձևեր առանց էական փոփոխությունների պահպանվել են հայերենի բարբառներում և դրանց վերհանումն ու համադրումը կարևոր կարող է լինել արձանագրությունների լեզվի հետագա ուսումնասիրման համար:

О ПЕРЕВОДЕ НЕКОТОРЫХ КЛИНОПИСНЫХ НАДПИСЕЙ

ВАГАН ГАЙСЕРЯН

Резюме

Значительная часть клинописных надписей Ванского царства или их определенных частей до сих пор не имеет связанного перевода и остается непонятной. Основная часть слов этих надписей имеет убедительные индоевропейские параллели. Эти слова:

1.      Клинописное ma-ri<и.е. *mar//*mor «море, озеро» – арм. mawr «болото».

2.      Клинописное al-zi-ni (звучанием alzen) = арм. ардзан – памятник, «каменная глыба, монумент с наскальными надписями».

3.      Клинописное a-ъ-di (aų-di) – арм. «великий–отец–бог, великий бог, великий»;

a) aų< и.е. *aųo> арм. haw «великий отец»

b) di<*dhes, *dhəs «идол, свет», арм. di-kh, di-ts «бог».

4.      Клинописное me-i=mм-i(mi)< и.е. *mē> арм. ми «нет, не».

5.      Клинописное ar-i= арм. алх (³ÕЁ) «род, племя».

6.      Клинописное ъ-ru-li-a-ni (uruli+iani) – «замучить, убить, умертвить»;

a) uru (li – указатель мн. числа) = арм. уру «душа»,

b) ian/i/ = арм. han (han-el) «снимать, захватить».

7.      Клинописное na-ra <и.е. *nēr «мужчина»/ a – указатель и.е. мн. ч./ «мужчина, человек, род, племя» > арм. а-нер (тесть).

8.      Клинописное ъ-lu-ъ-li-e< и.е. *ol> арм. vogh (áÕ), повтором voghogh (áÕáÕ) «скорбь, плачь, вопль».

9.      Клинописное a-ъ-e-i < и.е. *pau> арм. hav «начало, край, конец, до конца, вечно».

10.      Клинописное te-šъ-li-e (teš+uli) – «ответвляться, давать ветки»;

a) teš = арм. таш-т, таш-н «побег виноградной лозы, толстая ветка винограда»;

b) uli (u-li) = арм. ли-нел (ĖÇ-ŶĖ) – «быть, делать».

11.      Клинописное a-lu-li (al+uli) – «виноград»;

a) al = на армянском xagh (Ё³Õ) «двигаться, идти, совершить поход»;

b) uli = «быть, делать»

хахох (Ё³Õ áÕ)/виноград – расти, ползти, идущий вперед.

12.      Клинописное aš-u-li-/ni/ (ašh+uli) – «благословлять, дать благословение»;

a) aš= арм. ашх (³βЁ) (ср. ап-ашх-арел), «молиться, оплакивать, рыдать»

b) uli =«быть, делать».

13.      Клинописное šu-ú-i-e = арм. tchokh (хáЁ) «роскошный».

14.      Клинописное ’a-hu-li-e (’ah+uli), «будучи на террасе, растущий на возвышенности»;

a) ’ah = на армянском вах «терраса, крутое возвышение, скала»,

b) uli= «быть, делать».

15.      Клинописное qar-me-/i/ (qar+me) –«главный храм, языческий храм»;

a) qar < и.е. *k[h]r / k[h](e)r «глава, главный»,

b) me < и.е. *meH «месяц, час, время», арм. meh-ean, «языческий храм, жертвенник».

ON THE TRANSLATION OF SOME CUNEIFORM INSCRIPTIONS

VAHAN GAYSERYAN

Summary

The most part of cuneiform inscriptions of the Van kingdom or their certain parts have been remained incomprehensible till the present day: they have bad translation, that are formed without the hieroglyphs and are out of the standart construction.

These words are the following:

1.      Cuneiform ma-ri<IE *mar//*mor “sea, lake” - in Armenian mawr “swamp”.

2.      Cuneiform al-zi-ni (pronounced as alzen) = in Armenian ardzan - monument “boulder, monument with rock inscriptions”.

3.      Cuneiform a-ú-di (aų-di) - in Armenian “great-father- God, great God, great”,

a) aų< IE *aųo> in Armenian haw “great father”,

b) di<*dhes, *dhəs “idol, light”, in Armenian di-kh, di-ts “God”.

4.      Cuneiform me-i=mì-i(mi)< IE *mē> in Armenian mi “no, not, not to be”.

5.      Cuneiform ar-i= in Armenian aghkh (³ÕË) “generation, tribe”.

6.      Cuneiform ú-ru-li-a ni (uruli+iani) – “torture, kill, murder”,

a) uru (li - index of plural form) = in Armenian uru “soul”,

b) ḭan/i/ = in Armenian han (han-el) “remove, seize”.

7.      Cuneiform na-ra <IE *nēr “man”/ a- index of IE plural form/ “man, human, generation, tribe” > in Armenian a-ner (father-in-law).

8.      Cuneiform ú-lu-ú-li-e< IE *ol> in Armenian vogh (áŌ), in repetition voghogh (áŌáŌ) “sorrow, cry, scream”.

9.      Cuneiform a-ú-e-i < IE *pau> in Armenian hav “beginning, border, end, up to the end, forever”.

10.      Cuneiform te-šú-li-e (teš+uli) – “branch off”,

a) teš = in Armenian tash-t, tash -n “primocane, thick branch of vine”.

b) uli (u-li) = in Armenian li-nel – “to be, to do”.

11.      Cuneiform a-lu-li (al+uli) – “grape”.

a) al = in Armenian xagh (Ē^3Ō) - “to move, to go, to go on a trip”,

b) uli = “to be, to do”.

khaghogh/grape, grow – “crawl, going forth in a playing way”.

12.      Cuneiform aš-u-li-/ni/ (ašh+uli) – “bless, give benediction”;

a) aš = in Armenian ashkh (compare ap-ashkh-arel), “pray, mourn, weep”,

b) uli = “to be, to do”.

13.      Cuneiform šu-u-i-e = in Armenian tchokh (×áË) “luxurious”.

14.      Cuneiform ’a-hu-li-e (’ah+uli), “being on a terrace (upland), growing on a hill”;

a) ’ah = in Armenian vakh “terrace, steep eminence, rock”,

b) uli= “to be, to do”.

15.      Cuneiform qar-me-/i/ (qar+me) – “mother church, heathen temple”.

a) qar < IE *k[h]r / k[h](e)r “head, main”,

b) me < IE *meH “month, hour, time”, in Armenian meh-ean, “heathen temple, altar, church”.

Заметки

[←1]

Г. А. Меликашвили. Урартские клинообразные надписи (այսուհետև՝ УКН). М., 1960, ¹ 268, пбХ 4; Н. В. Арутюнян. Корпус урартских клинообразных надписей (այսուհետև՝ КУКН). Ереван, 2001, ¹ 482.

[←2]

УКН, ¹ 301; КУКН, ¹ 482.

[←3]

Նույն տեղում: Այստեղ և մնացյալ բոլոր դեպքերում մասնագետների կողմից սեպագիր տեքստերի ռուսերեն և այլ լեզուներով կատարված թարգմանությունները հայերեն են վերածվել մեր կողմից:

[←4]

Նման բառաբաժանում առաջարկվել է Ֆ. Քյոնիգի կողմից, ով, սակայն, համարում էր, որ պակասում են արձանագրության սկզբն ու վերջը (ինչը, իհարկե, ճիշտ չէ), հետևաբար, նաև երկրորդ տողը թողել է առանց կապակցված թարգմանության (տե՛ս F. W. Kӧning. Handbuch der chaldischen Inschriften (այսուհետև՝ HCHI), Graz, I, 1955, II, 1957, 79 (tafel 50).

[←5]

УКН, 301, ծան. 1:

[←6]

Հր. Աճառյան. Հայերեն արմատական բառարան, (այսուհետև՝ ՀԱԲ), Երևան, I, 1971, էջ 325:

[←7]

Այս բառը սեպագիր տեքստերում վկայված է միայն Ռուսա II-ի (մ. թ. ա. 685–645 թթ.) արձանագրություններում (տե՛ս УКН, № 279, տող 3, 4, № 448, տող 9 և № 452, տող 10):

[←8]

Նույնացումները մերն են:

[←9]

Հ. Կարագյոզյան. Հայկական լեռնաշխարհը սեպագիր աղբյուրներում (այսուհետև` ՀԼՍԱ), I, Երևան, 1998, էջ 87:

[←10]

Նույն տեղում, էջ 10, ծան. 10, էջ 237:

[←11]

Վ. Ա. Գայսերյան. Սեպագիր աղբյուրների KUR Etiu երկրի տոպոնիմիկիայի հարցեր.– ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1990, - 3, էջ 82:

[←12]

О. О. Карагезян. Локализация урартского царского города Арцашку (այսուհետև՝ ЛУЦГА).– §Вестник общественных наук¦ АН АрмССР, 1976, ¹ 5, с. 69–73.

[←13]

ՀԱԲ, հ. IV, Երևան, 1979, էջ 378:

[←14]

Նույնացումը մերն է:

[←15]

Т. В. Гамкрелидзе, B. C. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы (այսուհետև՝ ИЯиИ). Тбилиси, 1984, c. 672–673.

Սեպագիր աղբյուրներում mari բառը մեկ անգամ հանդիպում է նաև Արգիշտի I-ի

(մ. թ. ա. 786–764 թթ.) Խորխոռյան տարեգրության երրորդ տարվա դեպքերի նկարագրության մեջ՝ Ուրմիա լճի հարավային ափամերձ երկրները գրավելու կապակցությամբ: Գ. Մելիքիշվիլին այստեղ ուղղական երկրորդ հոլովով տրված marini բառը թեականորեն թարգմանում է «ամրություն» (տե՛ս УКН, -127, 1, տող 26), ինչը, իհարկե, ընդունելի համարել չի կարելի:

[←16]

УКН, -268, տող 24: Այս արձանագրությունը որևէ կապակցված թարգմանություն չունի, իսկ մեզ հետաքրքրող հատվածը, ուր վկայված է audi բառը, ընդհանրապես թողնված է առանց թարգմանության:

[←17]

ՀԱԲ, հ. III, Երևան, 1977, էջ 66–67, ИЯиИ, c. 766–767.

[←18]

ՀԱԲ, հ. I, էջ 672, ИЯиИ, c. 777 և այլուր, Գ. Բ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, Նախագրային ժամանակաշրջան ( այսուհետև` ՀԼՊ), Երևան, 1987, էջ 443:

[←19]

Սեպագիր տեքստերում վկայված մի շարք հատուկ անուններ նույնպես կազմված են di > դի-ք, դի-ց հիմքով, ինչպես օր. D Hal-di (վկայված է նաև Al-di ձևով), D Sar-di, D Melar-di [նման ընթերցում նախկինում ընդունված D Selardi-ի փոխարեն առաջարկում է Ս. Հմայակյանը (տե՛ս Ս. Հմայակյան. Վանի թագավորության պետական կրոնը, Երևան, 1990, էջ 48–50], D Şinu-iar-di, D Aribe-di/ni/ և այլն (УКН, -27 և այլուր): Գ. Ջահուկյանի կարծիքով al-di դիցանունը բնիկ հայկական Հաղ-դի ձևն է, որը նշանակել է «ժամանակի աստված» (տե՛ս Գ. Ջահուկյան. Ուրարտական արձանագրությունների ներածական բանաձևերի հնարավոր հայկական բնույթի մասին.– ՊԲՀ, 2000, -3, էջ 124–129, ծան. 8), իսկ D Aribe-di-ni դիցանվան մասին գրում է, որ այն հ.-ե. ծագում ունի, և di բաղադրիչն էլ հայ. դի-ք բառի հիմքն է համարում, որն էլ, ինչպես հեղինակն է նշում, քրիստոնեության մուտքից հետո ստանում է միայն հեթանոսական աստծո իմաստ, ի հակադրություն աստուած բառի (տե՛ս ՀԼՊ, էջ 443):       Ըստ ամենայնի` «di» հիմքով են կազմված նաև Diu-in/i/, I Ųe-di-ipri անձնանունները (УКН, -155–267), Ar-di-/ni/ քաղաքանունը (УКН, -19 և այլուր) և այլն:

[←20]

Գ. Մելիքիշվիլու ենթադրությունը, ըստ որի՝ արձանագրության մերձակայքում գտնվել է «Խալդի աստծո քաղաքներից» մեկը, իսկ արձանագրությունն էլ ուղղակի ցուցանակի դեր է կատարել այդ քաղաքի համար (տե՛ս УКН, -301, ծան. 2), լիովին հաստատվում է մեր թարգմանության արդյունքում: Ցավոք, այդ քաղաքի մասին գրավոր այլ տեղեկություններ մեզ չեն հասել:

[←21]

УКН, 279, 448, 452.

[←22]

УКН, 19, 20 և այլուր:

[←23]

УКН 29, ïáÕ 21–23; УКН 30, ïáÕ 22–24 և այլուր, КУКН, № 45, տող 21–23 և այլուր:

[←24]

УКН 29, ծան. 10, КУКН, № 45, ծան. 23:

[←25]

УКН, c. 402.

[←26]

Այս մասին տե՛ս նաև Г. Б. Джаукян. Урартский и индоевропейские языки. Ереван, 1963, c. 124:

[←27]

А. Амалян. Об армянском числительном «один» в эпиграфике Ванского царства. – ИФЖ, 2013, № 3, с. 223–227.

[←28]

Ֆ. Քյոնիգը ari բառը համարում է «կյանք» բառի հոմանիշ (տե՛ս НСhI, II, p. 174):

[←29]

ՀԱԲ, հ. I, էջ 131: Ի. Դյակոնովը հայ. աղխ բառին վերագրում է խուռիական ծագում (*alla/e/hhi «տիրային»` - allae «տիրուհի» = ուրարտ. «տէր»). տե՛ս (И. М. Дьяконов. Древние языки Малой Азии. М., 1980, с. 359), սակայն Գ. Ջահուկյանը նման համեմատությունը իմաստային առումով համոզիչ չի համարում (տե՛ս ՀԼՊ, էջ 425):

[←30]

Նույնացումը մերն է: Մասնագիտական գրականության մեջ arše բառը թարգմանվում է «երեխա», «պատանի» (И. И. Мещанинов. Аннотированный словарь урартского /биайского языка (այսուհետև՝ АСУЯ). Л., 1978, с. 52; УКН, с. 390):

Ֆ. Քյոնիգը, ինչպես և Ի.Դյակոնովը ár-še բառի առաջին ár սեպախումբը հարցականով ընթերցում են ub և ub-še՝ կարծեցյալ բառը թարգմանելով «կարգ, ձև, եղանակ» (HChl, II, p. 206) կամ էլ «պատանեկություն, պատանի» (И. М. Дьяконов. Урартские письма и дoкyмeнты (այսուհետև՝ УПД). M.–Л., 1963, c. 91):

[←31]

Նույնացումը Գ. Ջահուկյանինն է, ով նաև մատնանշում է ուրարտական բարբառներում գոյություն ունեցած r/l հերթագայության մասին (ՀԼՊ, էջ 432):

[←32]

Թեև այս բառը մասնագետներն իրավացիորեն թարգմանում են «ուղի, ճանապարհ, արշավանք» (АСУЯ, с. 125; УКН, с. 396), սակայն գիտակցաբար (?), կամ չիմանալու արդյունքում չեն նշում հայերենում առկա խաղ «ճանապարհ» բառի գոյության մասին:

[←33]

ИЯиИ, с. 196.

[←34]

АСУЯ, с. 336.

[←35]

HChl, II, p. 208.

[←36]

УКН, 28, տող 9, 45, - 167, տող 8:

[←37]

УПД, с. 92. Կարծում ենք, որ Ի.Դյակոնովի առաջարկած ur-«վար-ել» թարգմանության հիմքում ընկած է իր իսկ կողմից բացահայտած բառասկզբի u>ųa /վա/ հնարավոր անցումը, որի դեպքում ur>ųar զուգահեռը ճշգրտորեն արտացոլում է հ.-ե. նախալեզվի *vedh («վարել, քշել, տանել, առաջնորդել») արմատից ծագած և միայն հայերենին բնորոշ վար «հերկել, մշակել, վարել, քշել» ձևը: Հ.-ե. մյուս բոլոր լեզուներում այդ արմատը պահպանվել է առանց մայր լեզվի բառավերջի -dh բաղաձայնի հնչյունափոխության, ինչպես օրինակ հին իռլ. fed-im «վարել, առաջնորդել», կիմր. ar-weddu «վարել, բերել», հին պրուս. weddē, հ. սլ. veda, vesti «տանել, առաջնորդել», ռուս. водить, воевода և այլն (տե՛ս ՀԱԲ, հ. IV, էջ 313):

[←38]

ՀԼՊ, էջ 429:

[←39]

Գ. Ղափանցյան. Հայոց լեզվի պատմություն. հին շրջան, Երևան, 1961, էջ 138:

[←40]

УКН, -128, A4, տող 6, įa = ja/յա/ կցագրի մասին տե՛ս УПД, с. 89, 98.

[←41]

ՀԱԲ, հ. III, էջ 33:

[←42]

УПД, c. 88.

[←43]

HChl, II, p. 187.

[←44]

УКН, c. 397.

[←45]

АСУЯ, c. 141.

[←46]

ինա ցուցական դերանունը պահպանվել է Համշենի, Նոր-Նախիջևանի, Մուշի և այլ բարբառներում՝ «այն, հենց-այն, այդ, հենց-այդ» իմաստներով (տե՛ս ՀԱԲ, հ. I, էջ 170):

[←47]

Նման թարգմանության համար հիմք է հանդիսանում այն հանգամանքը, որ հայերեն բարբառներում (Զանգեզուրի, Արցախի, Արեշ-Հավարիքի և այլն) «լինել» բայի սահմանական եղանակի ներկա ժամանակի եզակի երրորդ դեմքը ունենում է «ինի» (=լինի) ձևը: Թեև մեր կողմից քննվող արձանագրության մեջ վկայված չէ ին-ի բայի վերջին -ի խոնարհիչը, որպես առանձին վանկ, սակայն այլ արձանագրություններում այն վկայված է i-na-a-i-ni-i ձևով (УКН, № 37, տող 19):

[←48]

Բառացի պետք է հասկանալ «… այն ինչ ասվեց, թող հենց այդպես էլ թող լինի»:

[←49]

УКН,, с. 402.

[←50]

УКН, с. 90.

[←51]

ՀԱԲ, հ. I, էջ 192–193; ИЯиИ, с. 190.

[←52]

ИЯиИ, с. 283. Հ.-ե. հոգնակիակերտ *a/ա/ ցուցիչը սեպագիր տեքստերում հանդիպում է նաև հատուկ անուններում, օր. Qatarza>Կղարջ-ք, uzana>Խորձեն-ք, Şu-a>Ծով-ք (տե՛ս ՀԼՍԱ, էջ 42): Սլավոնական լեզուներում, նաև ռուսերենում հոգնակիության /ա/ ցուցիչը պահպանվել է մինչ օրս, ինչպես օր. дома-/տներ/, леса- (անտառներ), глаза-(աչքեր) (տե՛ս նաև ՀԼՍԱ, էջ 183):

[←53]

АСУЯ, с. 71.

[←54]

УКН, -29, ծան. 10: УПД, с. 87 (այստեղ auie=awje). Ի. Դյակոնովը այն համարում է խուռիերենի դերանվանական aw արմատից ծագած:

[←55]

ՀԼՍԱ, էջ 333–334:

[←56]

ՀԱԲ, հ. III, էջ 555: Հետաքրքիր է, որ Կարինի ու Երզնկայի բարբառներում ողող բառը ունի ճիշտ սեպագրում վկայված ուլուլ-ալ «կանանց լալը, ողբալը, կանչելը» ձևը: Հ.-ե. մի շարք լեզուներում ևս այս բառը պահպանվել է նույն իմաստով, օր. հուն. ցλoλՕs «ճիչ, կնոջ լաց», լատին՝ ululo,ululatio «ոռնալ, ողբալ, կոծել», սանսկր. ululi «սուր ճիչ» (տե՛ս նույն տեղում):

[←57]

ՀԱԲ, հ. III, էջ 67, ՀԼՊ, էջ 51 և այլուր:

[←58]

УКН, № 65, № 66; КУКН, № 82, 83. Առաջինը արձանագիր քարակոթող է (pulusi), ունի 36 տող, իսկ երկրորդը` եկեղեցու պատի շարի քարի վրա է և արձանագրությունն ունի 10 տող:

[←59]

УКН, № 65, տող 5–9, № 66, տող 2–5:

[←60]

УКН, № 65, տող 10–11, № 66, տող 6:

[←61]

УКН, № 65, տող 12–15:

[←62]

АСУЯ, c. 304.

[←63]

УПД, c. 91. Այս և մնացյալ բոլոր դեպքերում Ն. Հարությունյանը համակարծիք է Ի. Դյակոնովի մոտեցումներին (տե՛ս КУКН, № 82, տող 23–36):

[←64]

ՀԼՍԱ, էջ 261:

[←65]

ՀԱԲ, հ. IV, էջ 371, Էդ. Աղայան. Արդի հայերենի բացատրական բառարան, հ. II, Երևան, 1976, էջ 1410–1411:

[←66]

Սույն կարծիքը կարծես թե հնարավոր է հիմնավորել բազմաթիվ արձանագրություններում նաև որպես առանձին բառ հանդես եկող u-l-i/e (УКН, -39, տող 24 և այլուր) > հայ. «լի-նել» հնարավոր անցմամբ (բառասկզբի ս/ու/-ի անկմամբ, ինչպես սեպ. uduli > հայ. տոլի «վայրի խաղող» կամ հենց հայերենում՝ ուղարկել>ղրկել/բրբ/, ուղղորդ>ղորդ /բրբ/ և այլն), չնայած uli/e բառը մասնագետները թարգմանում են «ուրիշ» (տե՛ս УКН, с. 411; УПД, с. 92; АСУЯ, 327), անկասկած շփոթելով արձանագրություններում բազմիցս վկայված u-li-še> «ուրիշ» (УКН, № 30, տող 18 և այլուր) բառի հետ:

[←67]

АСУЯ, с. 125.

[←68]

УПД, с. 88;  КУКН, № 82, տող 27:

[←69]

ՀԱԲ, հ. II, էջ 322:

[←70]

Նույն տեղում: Գիտական գրականության մեջ կարծիք է հայտնվել հայերենի խաղող բառի հնարավոր խուռական ծագման մասին (տե՛ս Н. А. Мкртчян. Субстратные названия растений в армянском языке.– «Древний Восток». Ереван, 1983,  с. 27), որը, սակայն, ընդունելի չէ:

[←71]

УКН, с. 390.

[←72]

Հ. Կարագյոզյան. Ուրարտական նորահայտ գաղափարագրեր.– ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1978, - 2, էջ 64:

[←73]

НСhl, p. 175.

[←74]

УПД, с. 87, ծան. 89:

[←75]

ՀԱԲ, հ. I, էջ 217, 228: Թեև ապ-աշխ-արել բառը Հ. Աճառյանը համարում է իրանական փոխառություն, սակայն աներկբայորեն կարելի է ասել, որ նման մի արմատ գոյություն է ունեցել հ. ե. մայր լեզվում, որից էլ անցել է ինչպես սեպագրական շրջանի հայերենին, այնպես էլ իրանական լեզուներին:

[←76]

АСУЯ, с. 283–284.

[←77]

НСhl, II, p. 202; УПД, с. 53; Н. В. Арутюнян. Земледелие и скотоводство Урарту (այսուհետև՝ ЗСУ). Ереван, 1964, с. 120, ծան. 104, ուր հեղինակն այս բառը համարում է GIBIL «նոր» գաղափարագրի բառային արտահայտությունը:

[←78]

ՀԱԲ, հ. III, էջ 210:

[←79]

Սեպագրում համապատասխան նշաններ չկան «ճ» և «ո/օ» տառերը գրելու համար, ուստի դրանք պետք է արտահայտվեին š /շ/ և ս /ու/ նշաններով, իսկ բառավերջի կիսաձայն i/e-ն, հավանաբար, չի էլ հնչել:

[←80]

УКН, -25, տող 4, 9; - 27, տող 27, 28, 29, 86, 87; - 124, տող 5; - 281, տող 13; -448, տող 7.

[←81]

Ֆ. Քյոնիգը ‘a-u-li-e բառի առաջին ‘a/վա/ նշանի փոխարեն հարցականով ընթերցում է aš (տե՛ս HChI, 41(tafel 35), V–31), որը, սակայն, արձանագրության պահպանված ֆոտոնկարներով հնարավոր չէ հիմնավորել (տե՛ս C. F. Lehmann-Haupt. Corpus Inscriptionum CHaldicarum (այսուհետև՝ СIСН), Berlin und Leipzig, 1928 taf. XIX.

[←82]

УПД, c. 87.

[←83]

ЗСУ, с. 106, ծան. 18.

[←84]

КУКН, № 82, տող. 31.

[←85]

H. B. Арутюнян. Новые урартские надписи (այսուհետև՝ НУН). Ереван, 1966, с. 77, տեքստ V, տող 5, УКН, № 451, տող 5.

[←86]

Տե՛ս УКН, с. 381.

[←87]

Ստ. Մալխասեանց. Հայերեն բացատրական բառարան (այսուհետև՝ ՀԲԲ), Երևան, 1944, էջ 288:

[←88]

УКН , № 463, տող 1.

[←89]

УКН, № 27, տող 6. D’А և DŲa աստվածանունների նույնացումը՝ ըստ Ն. Հարությունյանի (НУН, с. 84):

[←90]

УKH, № 27, տող 21.

[←91]

УKH, № 25, տող 5, 10.

[←92]

УKH, № 127, IV, տող 73.

[←93]

‘Aza>Յազա/տ/ նույնացումը ըստ Հ. Կարագյոզյանի (տե՛ս ՀԼՍԱ, էջ 260):

[←94]

uli «տալ, լինել, կալել» բայը հատվածի բովանդակությունից ելնելով, հավանաբար, կարող է ունենալ նաև «եղած, աճող, տնկված, առկա» և այլ իմաստներ:

[←95]

Գ. Մելիքիշվիլին և Ի. Դյակոնովը qarmei բառը թարգմանում են «տոնակատարություն/?/» (УКН, с. 404, УПД, с. 90), Ֆ. Քյոնիգը` «զոհաբերության հատուկ ձև» (НСhl, էջ 72, ծան. 11, էջ 198), Ի. Մեշչանինովը` «փառք, փառաբանում» (АСУЯ, с. 182), իսկ Հ. Կարագյոզյանը, այդ բառը նախ համեմատելով հեորոգլիֆիկ խեթերենի և լուվիերենի armai բառի հետ, հարցականով թարգմանում է «գլուխ/?/» (Հ. Կարագյոզյան. Ուրարտական նորահայտ գաղափարագրեր.– ՀՍՍՀ ԳԱ «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», 1978, № 2, էջ 64–65), այնուհետև այն հարցականով թարգմանում է «սափոր/?/» (տե՛ս Հայ ժողովրդի պատմության քրեստոմատիա, հ. I, Երևան 1981, էջ 50–51):

[←96]

ИЯиИ, c. 113 և այլուր: Այս արմատը նույն իմաստով հայերենում պահպանվել է կար-ա-պետ «առաջնորդ», «առաջնորդող» բարդ բառում, որն այժմ օգտագործվում է որպես հատուկ անուն` Կարապետ, Կարօ, Կարպիս, Կրպէ, Կրպօ ձևերով (տե՛ս ՀԱԲ, հ. II, էջ 545):

[←97]

ИЯиИ, c. 684; ՀԱԲ, հ. I, էջ 157–158:

[←98]

Նույն տեղում:

[←99]

ՀԱԲ, հ. III, էջ 296:

[←100]

Նույն տեղում: Ա. Մեյեն այդ բառերը թեև համարում է իրանական ծագման, սակայն նաև տարակուսանք է հայտնում, որ ոչ Ավեստայում, ոչ էլ ավեստայական գրականության մեջ դրանք չեն հանդիպում (տե՛ս Ա. Մեյե. Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Երևան, 1978, էջ 119):

[←101]

Այս առումով մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում Գ. Ջահուկյանի հայտնած այն կարծիքը, ըստ որի՝ D Haldi > Հաղ-դի դիցանունը սկզբնապես նշանակել է «ժամանակի աստված» (տե՛ս ծան. 19):

[←102]

Նման անհերքելի փաստերի առկայության դեպքում տարօրինակ է, որ մեր փոխարեն հարևան Վրաստանն է իրեն հռչակում գինու հայրենիք:

[←103]

УКН, № 111; ЗСУ, c. 103.

[←104]

Հայտնի է, որ պատմահայր Խորենացին Վանի թագավորների և հատկապես Մենուա արքայի հսկայածավալ շինարարական բոլոր ձեռնարկումները վերագրելէ Ասորեստանի առասպելական թագուհի Շամիրամին և, մեր կարծիքով, դարավանդաձև կառուցված ու, անկասկած, հանգստի և վայելքների համար նախատեսված «շքեղ, ճոխ» այս այգիներն են հիմք հանդիսացել աշխարհի յոթ հրաշալիքներից մեկի՝ Շամիրամի կախովի այգիների առասպելի համար: