ԱՆՆԱ ԱՐԵՎՇԱՏՅԱՆ. Ձայնեղանակների ուսմունքը Միջնադարյան Հայաստանում, Երևան, ‹‹Գիտություն›› հրատ., 2013, 336 էջ:

Գիտությունների ազգային ակադեմիայի արվեստի ինստիտուտն ու ‹‹Գիտություն›› հրատարակչությունը լույս են ընծայել արվեստագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր, ՀՀ արվեստի վաստակավոր գործիչ Աննա Արևշատյանի ‹‹Ձայնեղանակների ուսմունքը միջնադարյան Հայաստանում›› աշխատությունը: Հայ երաժշտական միջնադարագիտության ամենաբեղուն ներկայացուցիչներից մեկի` Ա. Արևշատյանի այս ուսումնասիրությունը, սխալված չենք լինի, եթե ասենք, թե հեղինակի վերջին տասնամյակի հետազոտությունների արդյունքն է, որի տարբեր մասեր ու բաղադրիչներ գիտական հանրությանն են ներկայացվել տարբեր տարիների և գիտական ամենատարբեր ձևաչափերով: Թերևս, հիշենք միայն նրա հրատարակած մեկ այլ մենագրություն, որ, կարելի է ասել, ներկա հատորի նախադուռը հանդիսացավ: Խոսքը 2003-ին հրատարակված ‹‹Հայ միջնադարյան ‹‹ձայնից›› մեկնություններ›› գրքի մասին է:

Ներկայացվող աշխատությունը նվիրված է հայ միջնադարյան երաժշտաբանաստեղծական արվեստի տեսական հիմքերից մեկի` ‹‹Ձայնի›› կամ ‹‹Ձայնեղանակի›› միջնադարյան ընկալումներին, մեկնություններին, այլ մշակույթներում ունեցած զուգահեռներին և հարակից այլ հարցերի լուսաբանմանը:

Հայտնի է, որ հայ միջնադարյան մասնագիտացված երաժշտաբանաստեղծական արվեստը, այլ խոսքով` հայ հոգևոր երգարվեստը, երաժշտական մտածողության առումով, հիմնականում, ‹‹ձայնային›› արվեստ էր: Այսինքն, նրա համար հիմնարար նշանակություն ունեին որոշակի քանակությամբ կանոնացված երաժշտատեսական-մեղեդիական բանաձևեր՝ ‹‹Ձայներ›› կամ ‹‹Ձայնեղանակներ››: Դրանց հիմքի վրա էին կառուցվում միջնադարյան մասնագիտացված երաժշտական արվեստի թե՛ ստեղծագործական, թե՛ կատարողական գրեթե բոլոր գործընթացները: Ձայնեղանակները մաս էին կազմում հայկական միջնադարի երաժշտական գրության համակարգի` խազարվեստի, տեսական-գեղագիտական և աստվածաբանական հայեցակարգերի: Ա. Արևշատյանի գրքում ձայնեղանակն ուսումնասիրվում է այս բոլոր երեսակներով` իր հեթանոսական գաղափարաբանական տարրերով, ապա վաղ քրիստոնեական և զարգացած միջնադարի ձևակերպումներով: Ընդգրկված հեղինակների ցանկը պատկառելի է` կապադովկյան հայրերից մինչ Ս. Գրիգոր Տաթևացի և իր աշակերտներ Թովմա Մեծոփեցի, Առաքել Սյունեցի: Հաջորդ երկու խոշոր հեղինակները, արդեն, ձայնեղանակային մտածողության ուսումնասիրողներ են` Նորոգության շրջանից Գրիգոր Գապասակալյանը և նոր շրջանից Կոմիտասը: Թեև հեղինակը Գապասակալյանին համարում է միջնադարյան ավանդույթն ամփոփող տեսաբան:

Աշխատության շրջանակները միայն քրիստոնեական ավանդույթով չեն սահմանափակվել: Նկատի ունենալով ձայնեղանակների և դրանց համարժեք երաժշտական հասկացությունների ընդհանրական լինելը ողջ միջնադարյան երաժշտական արվեստի համար` հեղինակը դիտարկումները տեղափոխել է համեմատական ուսումնասիրությունների դաշտ, ներառել Մերձավոր Արևելքի նաև իսլամական մշակույթի համաբնույթ ավանդույթը:

Աշխատության բուն երաժշտագիտական կողմն առավել ընդգծվում է առանձին գլխով` Դկ դարձվածքին նվիրված հետազոտությամբ: Բանն այն է, որ դեռևս վաղ միջնադարյան աղբյուրներում, արդեն, առանձին ձայնեղանակներ հիշատակվել են որոշ հոգևոր երգերի կամ նույնիսկ երգերի խմբերի լծորդմամբ: Սակայն մեզ հասած հիմներգական ավանդույթն այդ լծորդումները չի հաստատում: Ուստի, որոշակի ձայնեղանակի և որոշակի հոգևոր երգի կամ հոգևոր երգերի փոխկապակցման հարցը հայ միջնադարյան մասնագիտացված երաժշտաբանաստեղծական արվեստի խնդրահարույց կնճիռներից է:

Ա. Արևշատյանին հաջողվել է լուսաբանել նման մի փոխկապակցված իրողություն Դկ դարձվածքի շրջանակներում: Երաժշտագետը ցույց է տալիս, որ հայ քրիստոնեական ավանդույթում նահատակներին նվիրված բազմաթիվ ստեղծագործություններ ստեղծված են հենց այս կամ առընթեր այլ ձայնեղանակով, ինչը, ակներևաբար, կապված է այդ ձայնեղանակի բնութագրերի, դրանց միջնադարյան ընկալումների հետ: Ա. Արևշատյանը նման օրինաչափություն է նկատում նաև վրացական հիմներգության մեջ, ինչը նրան մղում է երևույթի ակունքը բյուզանդական արվեստում փնտրելու:

Իհարկե, համաձայն ենք, որ այս մոտեցումը կարող է հաստատվել համեմատական հետազոտություններով: Սակայն հայ և վրացական հիմներգական զուգահեռները, որ արտառոց չեն այս երկու քրիստոնեական ավանդույթներում առկա բազմաթիվ այլ զուգահեռների շարքում, մենք կնախընտրեինք մեկնաբանել երկու եկեղեցիների ունեցած պատմական շփումներով, քան դրանց հիմներգական ժառանգության` երրորդ, ենթադրելի ընդհանուր ակունքի առկայությամբ: Այլևայլ փաստարկներ մի կողմ թողնելով` նկատենք, օրինակ, որ հիմներգության ձևավորման վաղքրիստոնեական փուլում, մինչ VII դարի սկիզբ, վրաց եկեղեցին հայ եկեղեցուն ենթակա աթոռներից մեկն էր` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով:

Ինչևէ, հեղինակի կողմից նկատվածը կարևոր օրինաչափություն է, որ կարող է ուղենիշ դառնալ ձայնեղանակին առնչվող վերոհիշյալ կնճիռների լուծման ճանապարհին:

Ա. Արևշատյանի ներկա աշխատության գիտական արժեքն անհամեմատ մեծ է, քանի որ համակողմանի հետազոտություններին զուգահեռ ի մի է բերել իր քննած խնդրին առնչվող, հայ իրականության մեջ շրջանառված հին և միջնադարյան բոլոր հայտնի բնագրերը` իրենց աշխարհաբար փոխադրություններով: Դրանով իսկ գիրքը դառնում է ձայնեղանակներին վերաբերող կարևոր ուսումնասիրություն ու կարևոր աղբյուր` միաժամանակ:

Աշխատության արդյունքները օտարալեզու ընթերցողին հասու են ռուսերեն և ֆրանսերեն ծավալուն ամփոփումներով, ինչը խիստ կարևոր է հայագիտության ներկա փուլի արդյունքների միջազգայնացման առումով:

Կարող ենք միայն ողջունել վաստակաշատ գիտնականի այս գրքի հրապարակումը` այն դիտելով որպես հայ երաժշտական միջնադարագիտության արժեքավոր ձեռքբերում:

ՄՀԵՐ ՆԱՎՈՅԱՆ