ՀՆԴԵՎՐՈՊԱԿԱՆ ՆԱԽԱՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ԽՆԴԻՐԸ ԵՎ ՎԱՂՆՋԱՀԱՅԵՐԵՆԸ

ԱՐՄԵՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

Հայերենը հնդեվրոպական լեզու է, ազգակից վաղուց ի վեր Հնդկաստանից մինչև Արևմտյան Եվրոպա տարածված բազմաթիվ լեզուների (հնդիրանական, թոխարական, անատոլիական, հունարեն, ալբաներեն, իտալյան, կելտական, գերմանական, բալթյան, սլավոնական և այլն): Այդ լեզուների նախնին` հնդեվրոպական մայր լեզուն կամ  ‹‹նախալեզուն››, պիտի խոսվելիս լիներ նախապատմական ժամանակներում, սահմանափակ ինչ-որ մի տարածքում` ‹‹նախահայրենիքում››: Ստորև, առանց խնդրի պատմությունը և ներկա վիճակը խորությամբ քննարկման, համառոտ ներկայացվում են այդ նախահայրենիքի տեղայնացման ու ժամանակագրման վերաբերյալ եղած հիմնական վարկածները, անդրադառնալով նաև հայոց լեզվի հնագույն պատմությանն առնչվող որոշ հարակից հարցերի:

Հնդեվրոպական նախահայրենիքը տեղայնացնելու լուծումները փնտրվել են առասպելաբանական, լեզվաբանական, հնագիտական, մարդաբանական և գենետիկական տվյալների հիման վրա: Գիտության զարգացման նախնական փուլում այն տեղայնացվել է Արարատ լեռան լանջերին (ըստ Աստվածաշնչի)[1], այսինքն` Հայկական լեռնաշխարհում, իսկ հետագայում, այլևայլ հիմնավորումներով, հնդեվրոպական լեզուների տարածման համարյա բոլոր տարածքներում՝ Հնդկաստանից ու Միջին Ասիայից մինչև Արևմտյան Եվրոպա[2]:

XIX–XX դդ. առավել նախապատվելի ու ընդունված են եղել նախահայրենիքի մի շարք տեղայնացումներ, բայց Հայկական լեռնաշխարհը և մերձակա տարածքները դրանց  թվում չեն եղել: Միայն 1960–89 թթ. առաջարկված են եղել մի շարք տեղայնացումներ՝ Բալխաշ լճից մինչև Հռենոս ու Բալթիկ ծովից մինչև Միջագետք[3]: Առավել ընդունելի էր համարվում տեղայնացման չորս տեսակետ` 1) բալթյան-պոնտական, 2) անատոլիական (փոքրասիական), 3) կենտրոնաեվրոպական-բալկանյան, 4) պոնտ-կասպյան (Կովկասից հյուսիս)[4]: Իսկ ներկայումս արդեն առանձնացնում են ընդամենը երկու հիմնական վարկած` անատոլիական և պոնտ-կասպյան[5]: Իհարկե, դա չի նշանակում, թե դրանցով սպառվում են շրջանառվող վարկածները (օրինակ, հնդկաստանյան նախահայրենիքի տեսությունը լայնորեն տարածված է հատկապես Հնդկաստանում):

Երկար ժամանակ առավել հավանական է համարվել նախահայրենիքի տեղայնացումը ժամանակակից Ուկրաինայի և Հարավային Ռուսաստանի  տարածքներում՝ Սև և Կասպից ծովերից հյուսիս (առաջ քաշված Օ. Շրադերի կողմից)[6]: Այդ տեսակետին են հարել նաև անցյալի նշանավոր հայագետները: Այսպես, խեթագետ Յ. Տիշլերը բերում է 1851–1992 թթ. տարբեր գիտնականների կողմից առաջ քաշված հիսուն տեղայնացում, որոնցից ամենահաճախ հանդիպողը հարավային Ռուսաստանն է[7]:

Այժմ ևս որոշ փոփոխություններով, առավել տարածված է Մ. Գիմբուտասի` 1950-ականներին առաջ քաշած ‹‹կուրգանային›› (ռուս. курган ‹‹դամբանաբլուր›› բառից, ըստ թաղման ծեսի) կամ` ‹‹տափաստանային›› նախահայրենիքի տեսությունը, ըստ որի՝ նախնական հնդեվրոպական հասարակությունը ծագել է մերձվոլգյան տափաստաններում և տարածվել արևմուտք՝ հայտնվելով Դանուբի ստորին հոսանքների և ավելի արևմուտք գտնվող տարածքների ոչ հնդեվրոպական նստակյաց հողագործների շրջանում: Տեղաշարժը տեղի է ունեցել երեք ալիքներով` մոտավորապես մ. թ. ա. 4500–4000, 3500 և 3000 թթ. (հնդիրանցիների տեղաշարժը արևելք թվագրվում է ավելի ուշ): Տափաստանային անասնապահներն օգտագործում էին ձիեր (տարածման ուշ փուլերում) և անվավոր փոխադրամիջոցներ: Նրանց նվաճած տարածքներում ձևավորվել են հայրագիծ և հայրիշխանական հասարակություններ, որոնք թաղում էին հանգուցյալներին կուրգան-դամբանաբլուրներում և պաշտում արևային ու ռազմական արական աստվածություններ: Հնդեվրոպական ներգաղթողները կազմում էին նոր ստեղծվող հասարակությունների իշխող վերնախավը: Նրանց ազդեցությամբ Հին Եվրոպայի ‹‹մայրիշխանական›› տիպի խաղաղասեր բնակչությունը վերափոխվել է և ընդունել նոր իշխողների լեզուն, կրոնն ու հասարակության կառույցը[8]: Այս տեսությունը, որը որոշակիորեն նորացվել է Ջ. Մելլորիի կողմից, ինչպես և մյուսները, վիճարկվում է, բայց և այնպես, այն մինչև այժմ ունի առավել շատ հեղինակավոր կողմնակիցներ:

1970-ականների սկզբներին խորհրդային լեզվաբաններ Թ. Գամկրելիձեն և Վ. Իվանովը առաջ են քաշում հնդեվրոպացիների` Հայկական լեռնաշխարհի հարավից և Հյուսիսային Միջագետքի ու Սիրիայի հարակից տարածքներից, իսկ բրիտանացի հնագետ Ք. Ռենֆրյուն` հարավ-կենտրոնական Փոքր Ասիայից ծագելու վարկածները, որոնք 1980-ականներին ներկայացվում են մենագրություններով: Գամկրելիձեի և Իվանովի վարկածը հենվում է լեզվաբանական, մշակութաբանական և պատմական հսկայական նյութի վրա: Առաջնային դեր է վերագրվում հնդեվրոպական մայր լեզվի և սեմական ու քարթվելական լեզուների հին կապերին, որոնք, ըստ հեղինակների, տեղայնացնում են հնդեվրոպական նախահայրենիքը ոչ հեռու այդ լեզուների տարածման շրջաններից, այսինքն` Հայկական լեռնաշխարհում և մերձակայքում[9]: Ք. Ռենֆրյուն հենվում է հիմնականում հնագիտական նյութի և դիտարկումների վրա: Ըստ նրա՝ հին հնդեվրոպացիները Փոքր Ասիայի հարավ-կենտրոնական շրջանների հին երկրագործական բնակիչներն էին (Չաթալ հյույուք և այլն), որոնք հետագայում դանդաղորեն տարածվել են այլ շրջաններ՝ իրենց հետ տանելով երկրագործական հմտությունները[10]:

Ժամանակի ընթացքում այս հեղինակները ճշտում և լրացնում են իրենց վարկածները: Ք. Ռենֆրյուն, ելնելով ‹‹հնդխեթական վարկածից››[11], հարավ-կենտրոնական Փոքր Ասիան ենթադրում է որպես, այսպես ասած, ‹‹նախա-նախահայրենիք››: Այստեղից հնդեվրոպացիների նախնիները, շուրջ մ. թ. ա. 7000 թվականից, գաղթել են դեպի Բալկանյան թերակղզի, որն էլ դիտվում է որպես ‹‹երկրորդային›› հնդեվրոպական նախահայրենիք (թվագրվում է մ. թ. ա. 5000 թվականով): Փոքր Ասիայում են մնացել միայն անատոլիական լեզուների կրողները[12]:

Գամկրելիձեն և հատկապես Իվանովը, շարունակելով պնդել իրենց հին` հայաստանյան և հյուսիսմիջագետքյան տեղայնացման վարկածը, որոշակի նորություններ ու փոփոխություններ են մտցնում մի շարք հարցերում: Այսպես, հնդեվրոպական, սեմական և քարթվելական ընդհանրություններին ավելացվում են նորերը, բերվում են հյուսիսկովկասյան, խուռաուրարտական և շումերական ընդհանրություններ (հիմնականում ըստ Ստարոստինի և Ուիթակերի), հնդեվրոպական անվանաբանության նոր փաստեր հինարևելյան գրավոր լեզուներում, նշվում է հնդեվրոպացիների գաղթերում նաև ջրային ճանապարհորդությունների հնարավորությունը: Հնդեվրոպական միասնության դարաշրջանը շարունակվում է թվագրվել շուրջ մ. թ. ա. 5000 թվականով: Ի հակադրություն Ռենֆրյուի, նրանք գտնում են, որ երկրագործական արտադրող տնտեսությունն արդեն բավական տարածվել էր իր առաջավորասիական օրրանից, երբ հնդեվրոպացիները, որոնք գտնվում էին այդ տարածաշրջանում և յուրացրել էին այն, սկսում են ինտենսիվորեն տեղաշարժվել, ինչը հանգեցնում է այդ տնտեսակարգի ծավալման նոր փուլի: Հնդեվրոպացիների տարածման նոր փուլ է սկսվում ձիերով կառքերի ի հայտ գալուց հետո: Վերջին համատեղ աշխատության մեջ հեղինակները ենթադրում են, որ նախահայրենիքը գտնվել է ավելի հարավ, քան առաջ իրենք կարծել են[13]:

Հայոց լեզվի պատմության լավագույն գիտակ Գ. Ջահուկյանը, որը քննադատորեն էր վերաբերում Գամկրելիձեի և Իվանովի տեսությանը[14], վերջին շրջանում նույնպես հակված էր հնդեվրոպական նախնական հայրենիքը տեղայնացնելու ինչ-որ տեղ Առաջավոր Ասիայում[15]:

Ռ. Գրեյը և Ք. Ատկինսոնը, վերաքննելով լեզուների պատմական ազգակցության` Մ. Սվոդեշի գլոտոքրոնոլոգիական մեթոդը և օգտագործելով հաշվողական մաթեմատիկայի ու կիրառական վիճակագրության նորագույն մոտեցումներ, մեծ քանակությամբ լեզուների հիմնական բառամթերքի քննության հիման վրա հնդեվրոպական լեզուների բաժանման ու ժամանակագրության նոր մոդել են առաջարկում, որի համաձայն այդ լեզուները բաժանվել են իրարից շատ ավելի վաղ, քան ենթադրվել է: Առաջինն անջատվել են խեթերենի (մ. թ. ա. շուրջ 6700 թ.), ապա` թոխարերենի, հունարենի և հայերենի նախնի լեզուները (բոլորը մ. թ. ա. 6000 թ. առաջ): Մնացած հնդեվրոպական լեզուները` հնդիրանական, բալթիկ-սլավոնական, գերմանական,  իտալյան և կելտական, ձևավորվել են մեկ նախնուց մ. թ. ա. 4000 թ. սահմաններում[16]: Նախահայրենիքի վաղ, անատոլիական ժամանակագրության համար գտնվում են նոր փաստարկներ[17]:

Այս նոր ժամանակագրությունը խոսում է Ք. Ռենֆրյուի տեսության օգտին, որը, ինչպես տեսանք, հնդեվրոպական միասնությունը ժամանակագրում է շուրջ 7000 թ. մ. թ. ա.: Ի՞նչ հարաբերություն կարող է լինել այս երկու՝ կուրգանային/տափաստանային և փոքրասիական վարկածների միջև: Նախահայրենիքի մերձավորարևելյան տեղայնացման կողմնակիցները չեն ժխտում հյուսիսսևծովյան տարածքների դերը: Հին հնդեվրոպացիների մի մասը կարող էր մնալ կամ փոքր տեղաշարժվել իր հին փոքրասիական նախահայրենիքի տարածքներում, իսկ մյուսը, հավանաբար, Բալկաններով, անցնել Սև ծովի հյուսիս, որտեղ և կարող էր ձևավորվել հնդեվրոպական լեզուների մի նշանակալից մասի (հնդիրանական, կելտական, գերմանական, բալթիկ-սլավոնական) երկրորդային հայրենիքը: Այստեղից այդ լեզուները կարող էին տարածվել դեպի արևմուտք` Եվրոպա և արևելք` Միջին Ասիա, մինչև Հնդկաստան: Նշանավոր գենետիկ Լ. Կավալլի Սֆորցայի աշխատանքներում արդեն ցույց է տրվում, որ կուրգանային մշակույթի կրողները, մասամբ, գենետիկորեն ծագում են Մերձավոր Արևելքից, ինչը կարող է հաշտեցնել անատոլիական և կուրգանային վարկածները[18]:

Ներկայումս համաշխարհային լայն ճանաչում է ստացել Հ. Պեդերսենի առաջարկած և հետագայում խորհրդային գիտության մեջ Վ. Մ. Իլլիչ-Սվիտիչի կողմից զարգացված, այսպես կոչված, լեզուների ազգակցության նոստրատիկ տեսությունը, որը ցեղակցություն է սահմանում Եվրոպայի, Ասիայի և Աֆրիկայի մի շարք կարևոր լեզվաընտանիքների միջև (հնդեվրոպական, աֆրասիական, որի մեջ է մտնում սեմական, քարթվելական, ուրալյան, ալթայան, դրավիդյան)[19]: Լեզուների  այս ենթադրյալ մակրոընտանիքը նույնպես պիտի նախահայրենիք ունենար ինչ-որ տեղ Արևմտյան Ասիայում[20]: Ա. Դոլգոպոլսկին և Ա. Բոմհարդը` ժամանակակից նոստրատիկ լեզվաբանության ակնառու ներկայացուցիչները, հնդեվրոպական նախահայրենիքի հարցում, համապատասխանաբար, կենտրոնափոքրասիական[21] և հարավռուսական տեղայնացումների կողմնակիցներ են[22]:

Հայագիտության համար շատ կարևոր է հայերենի` հնդեվրոպական լեզուների շարքում գրաված դիրքի հարցը: Հայտնի է, որ հայերենը հնդեվրոպական լեզուների առանձին մի ճյուղ է ներկայացնում: Որոշ ուսումնասիրողներ հնդեվրոպական միասնությունից հետո առանձնացնում են հունահայարիական (արիական են կոչվում հնդիրանական հին ցեղերը, որոնք իրենց անվանել են այդպես՝ հին հնդ. ārya-, հին պրսկ. ariya-)[23] բարբառային հանրույթը, որը, անջատվելով հնդեվրոպական ընդհանրությունից, որոշ ժամանակ կազմել է մեկ ամբողջություն, իսկ հետագայում բաժանվել հունական, հայկական և հնդիրանական ճյուղերի[24]: Ընդ որում, հայերենը որոշակի մերձավորություն է դրսևորում հատկապես հունարենի հետ: Այս տեսակետին են հարում և՛ Թ. Գամկրելիձեն, և՛ Վ. Իվանովը[25]: Գ. Ջահուկյանի` հարցի բազմակողմանի քննության արդյունքը համանման է` ըստ հնչյունաքերականական և բառային զուգաբանությունների, հայերենին առավել մոտ լեզուն հունարենն է[26]: Վերջերս հայերենի և հունարենի հատուկ մերձավորության հարցը հիմնավոր կերպով վիճարկվել է Ջ. Քլաքսոնի կողմից, որը գտնում է, որ հայերենն ավելի մոտ չէ հունարենին՝ քան հնդիրանականին[27]: Խնդրի վերջին մանրամասն քննության համաձայն` երեք լեզուները եղել են հարևան կամ, իրոք, կազմել բարբառային մեկ ամբողջություն: Արիական ճյուղի հեռացումից հետո հայերենը և հունարենը երկար ժամանակ շարունակել են մնալ նույն տարածքում և ձեռք բերել նոր ընդհանուր հատկանիշներ[28]:

Ընդհանրապես, հայերենի և Բալկանների հին լեզուների կապերը միշտ եղել են գիտնականների ուշադրության կենտրոնում[29]: Դրանցից կենդանի լեզուներն են հունարենը և ալբաներենը: Մեռած լեզուներից (փռյուգերեն, թրակերեն, դակերեն և այլն) փռյուգերենը, ըստ վերջին ուսումնասիրությունների, չափազանց մոտ է հունարենին (որի հետ ծագել է, հավանաբար, մ. թ. ա. III հազարամյակի վերջին Բալկաններում խոսվող ընդհանուր նախնի լեզվից)[30]: Ըստ այդմ, ներկայումս անընդունելի է դեռևս հին հունական հեղինակներից սկզբնավորված հայ-փռյուգական չափազանց սերտ ազգակցության կամ նույնիսկ հայերի՝ ‹‹փռյուգական վերաբնակիչներ›› լինելու տեսակետը[31] (հայերենը, հնդեվրոպական լեզուների մեջ համեմատաբար մերձավոր լինելով հունարենին և փռյուգերենին, զգալի չափով տարբերվել է դրանցից արդեն մ. թ. ա. 2000 թ.): Իսկ ըստ Ֆ. Կորտլանդտի՝ հայերենի ամենամերձավոր լեզուն է ալբաներենը, որին համարում է թրակերենի հետնորդը[32]: Ինչ վերաբերում է մյուս բալկանյան լեզուներին, դրանց վերաբերյալ տվյալները սուղ են և ճշգրիտ եզրակացություններ դժվար է անել (բայց մերժվում է ‹‹թրակափռյուգիական լեզուների›› ստորաբաժանումը, որին է պատկանել, իբր, հայերենը, քանի որ և՛ հայերենը, և՛ թրակերենը բավական հեռու են փռյուգերենից):

Հասկանալի է, որ հունահայարիական ընդհանրության և վաղնջահայերենի ձևավորման վայրը նույնպես փնտրվել է տարբեր տեղերում՝ ըստ նախահայրենիքի տեղայնացման վարկածների: Մեկ այլ խնդիր է ներկայացնում հայերենի՝ մյուս լեզուներից տարանջատվելու ժամանակագրությունը: Ըստ Գ. Ջահուկյանի՝ հայերենի, որպես առանձին լեզվի, սկզբնավորումը պետք է սկսված լիներ մ. թ. ա. III հազարամյակի սկզբից[33]: Մոտավորապես նույն տարբերակն է առաջարկել և Ֆ. Կորտլանդտը, ըստ որի` հայերենի և թրակերենի կրողները միասին են հեռացել իրենց հին հայրենիքից Ուկրաինայում և հաստատվել Բալկաններում մ. թ. ա. 3000–2800 թթ.[34] (Մ. Գիմբուտասի տեսության ‹‹երրորդ ալիքը››): Յ. Տիշլերը,  ըստ հնդեվրոպական 100 և 200 հիմնական բառերի պահպանվածության ցուցակի, հայերենի առանձնացումը թվագրում է մ. թ. ա. 4700 կամ 5700 թթ[35]: Ըստ Ատկինսոնի և Գրեյի վերջին հոդվածների՝ ինչպես տեսանք, հայերենը և հունարենը բաժանվել են հնդեվրոպական մայր ճյուղից և իրարից մ. թ. ա. 6000 թ. վաղ, հնդեվրոպացիների փոքրասիական հայրենիքում (իսկ արիացիները և շատ հնդեվրոպական ժողովուրդներ` Սև ծովի հյուսիսում, շատ ավելի ուշ, ինչը հակադրվում է հունահայարիական մերձավոր կապերի փաստերին)[36]:

Այսպիսով, հնդեվրոպական նախահայրենիքի տեղայնացման և հնդեվրոպական լեզուների իրարից տարանջատման ու տարածման ուղիների և ժամանակի վերաբերյալ կան տարբեր տեսակետներ, ընդ որում, դրանք բոլորն էլ դեռևս մնում են վարկածային: Ակնհայտ է, որ ժամանակակից գիտությունը դեռևս հնարավորություն չունի ճշգրտորեն և միարժեքորեն լուծելու այդ խնդիրները: Ի միջի այլոց, նույն չլուծված պատկերն ենք տեսնում նաև այլ լեզուների նախահայրենիքների տեղայնացման գործում[37]: Բայց, դատելով գիտության զարգացման միտումներից, թերևս, տիրապետող կարող է դառնալ Ռենֆրյուի և Գիմբուտասի նորացված տեսությունների զուգորդությունը` նախնական հայրենիք Փոքր Ասիայում և հետագա նոր հայրենիք Սև ու Կասպից ծովերի հյուսիսում: Հայաստանյան վարկածը, որպես Ռենֆրյուի վարկածի տարբերակ, նույնպես կարող է շրջանառվել այս համատեքստում:

Հայ ժողովրդի ձևավորման և նախապատմության խնդրում երբեմն էական դեր է վերագրվել հնդեվրոպական նախահայրենիքին: Երկար ժամանակ ուսումնասիրողները՝ Յ. Մարկվարտը, Հ. Աճառյանը, Հ. Մանանդյանը և այլք, հայերին (ավելի ստույգ` հնագույն հայերենի կրողներին) Հայկական լեռնաշխարհ բերելով Բալկաններից, բացահայտ կամ ոչ բացահայտ ելնում էին ոչ միայն հին հունական աղբյուրների` հայերին բալկանյան կամ փռյուգական ծագում վերագրելու փաստից, այլև, հաճախ առանց  հատուկ նշելու, հնդեվրոպական նախահայրենիքի արևելաեվրոպական (Ուկրաինա և հարավ-ռուսական տափաստաններ) տեղայնացման վարկածից: Հետագայում հայոց ազգածագման հարցը, հատկապես Հայաստանում, հաճախ քննարկվել է Թ. Գամկրելիձեի և Վ. Իվանովի վարկածի շրջանակներում:

Մինչդեռ Գամկրելիձեի և Իվանովի` նախահայրենիքի հայաստանյան տեղայնացումը երբեք լայն ընդունելություն չի ունեցել հարցին քիչ թե շատ իրազեկ գիտնականների կողմից, հատկապես Արևմուտքում: ԽՍՀՄ-ում որոշ դրական կարծիք ձևավորվեց 1980-ականներին[38], որը մարեց շուտով: Ընդհակառակը, շատ հեղինակներ իրենց խիստ անհամաձայնությունն են արտահայտել Գամկրելիձե-Իվանովի տեսության դեմ[39]: Քննադատողները նշում են բազմաթիվ թերություններ վարկածում և անհնար են համարում հնդեվրոպական նախահայրենիքի հայաստանյան տեղադրությունը: Ընդ որում, հեղինակները հնագետներ չեն, և տեսության հենց հնագիտական մասն է համարվում առավել թույլը[40]: Նրանք ևս, ովքեր համակրանքով և ըմբռնումով են վերաբերում Գամկրելիձե-Իվանովի վարկածի դրույթներին (հատկապես լեզվաբանական), հնդեվրոպական նախահայրենիքի հարցում հստակ արտահայտել են իրենց անհամաձայնությունը և նույնիսկ տարակուսանքը (օրինակ, Դոլգոպոլսկի, Դրյուս, Բիրնբաում և այլք)[41]: Ընդհանրապես, այս վարկածն իրական շրջանառության մեջ է եղել, փաստորեն, միայն խորհրդային և հետխորհրդային տարածքներում[42]:

Ընդհանրապես, հնդեվրոպական որևէ ժողովրդի ձևավորման հարցը միարժեքորեն չտեղայնացվող հնդեվրոպական նախահայրենիքի հետ սերտորեն կապելը պարզունակեցնում է խնդիրը: Ավելին, որևէ վարկածի ուղղագիծ կառուցումը հնդեվրոպական նախահայրենիքի կոնկրետ տեղայնացման հիման վրա կարող է արժեզրկել այն: Այսպես, Ուկրաինայի և հարավային Ռուսաստանի` գոնե երկրորդային հնդեվրոպական նախահայրենիք լինելը դժվար է վիճարկել[43]: Բայց դրանից չի բխում, որ սլավոնական լեզվի և սլավոնների գոյությունը Ուկրաինայում ու Հարավային Ռուսաստանում հնարավոր է հասցնել հնագույն ժամանակներ: Նշված դարաշրջանից հետո եղել են տեղի բնակչության մեծ տեղաշարժեր, և սլավոնական մայր լեզուն ձևավորվել է ուշ, իսկ որտե՞ղ, կարելի է միայն ենթադրություններ անել: Մեզ հայտնի պատմական ժամանակներում` մ. թ. ա. առաջին հազարամյակում, այսինքն` նախահայրենիքի դարաշրջանից հազարամյակներ անց, այդ տարածքներում տարածված էին այլ հնդեվրոպական` իրանական լեզուներով խոսող ցեղեր` սկյութներ, սարմատներ և այլն: Իսկ սլավոններն Ուկրաինայի տարածքում տիրապետող են դարձել մ. թ. առաջին հազարամյակի կեսից հետո:

Ի միջի այլոց, ըստ Գամկրելիձեի և Իվանովի, վաղնջահայերը (հնագույն հայերենի կրողները) ձևավորվել են իրենց առաջարկած նախահայրենիքից արևմուտք ընկած տարածքներում, հետո միայն անցել արևելք՝ Հայկական լեռնաշխարհ և ‹‹շերտավորվել լեռնաշխարհում առավել վաղ հիմնավորված խուռաուրարտական էթնիկական տարրի վրա››[44]: Արևմտյան տեղայնացում է առաջարկվում և Ատկինսոնի ու Գրեյի աշխատանքներում, միայն առավել վաղ ժամանակագրությամբ (ինչը հակասում է հունահայարիական մերձավորության ակնհայտ փաստերին): Ըստ Ռենֆրյուի վարկածի վերջին տարբերակի՝ հայերենը, որպես ոչ անատոլիական լեզու, պետք է ձևավորվեր հնդեվրոպացիների՝ Բալկաններ անցնելուց հետո և նոր միայն վերադառնար Հայկական լեռնաշխարհ: Կուրգանային տեսության շրջանակներում ևս վաղնջահայերին սովորաբար  բալկանյան ծագում է վերագրվում, բայց չի կարելի բացառել նաև ներգաղթը հյուսիսից՝ Կովկասի վրայով[45]: Ընդ որում, նրանց տեղաշարժերը և Հայկական լեռնաշխարհում հաստատվելը տարբեր հեղինակներ թվագրում են տարբեր կերպ ու տարբեր դարաշրջաններով (մինչև Խեթական տերության դարաշրջանը, նրա անկումից հետո, Ուրարտուի դարաշրջանում և այլն)[46]:

Հնդեվրոպական նախահայրենիքի դարաշրջանը թվագրում են մ. թ. ա. չորրորդ հազարամյակից ավելի վաղ ժամանակներով: Ցանկացած ոչ հայաստանամերձ տեղայնացում, տեսականորեն, չի բացառում հայերի լեզվական նախնիների` Հայկական լեռնաշխարհում գտնվելը նախապատմական ժամանակներից, ասենք, մ. թ. ա. երրորդ և երկրորդ հազարամյակներում: Միևնույն ժամանակ, հայաստանյան և հայաստանամերձ տեղայնացումները տեսականորեն չեն բացառում հնդեվրոպական ցեղերի թափառումներն այլ տարածքներում, վաղնջահայերենի ձևավորումն այլուրեք և ուշ վերադարձը տարածաշրջան[47]:

ПРОБЛЕМА ИНДОЕВРОПЕЙСКОЙ ПРАРОДИНЫ И ПРОТОАРМЯНСКИЙ

АРМЕН ПЕТРОСЯН

Резюме

В современной науке наибольшее распространение имеют две теории: 1) неолитическая, которая локализует индоевропейскую прародину в Малой Азии (ок. 7000 г. до н.э.); 2) степная или курганная, согласно которой индоевропейцы– древние жители Украины и южной России (ок. 4000 г. до н.э.) Теорию Т. Гамкрелидзе и В. Иванова (армянская гипотеза) можно рассматривать как частный случай первой. Армянский, согласно этим теориям, мог отделиться от индоевропейского праязыка на территории Малой Азии, на Балканах или на севере Черного и Каспийского морей, где он развивался в контакте с греческим и индоиранским.

THE PROBLEM OF PROTO-INDO-EUROPEAN HOMELAND AND PROTO-ARMENIAN

ARMEN PETROSYAN

Summary

Currently, there are two models of localization and spread of Proto-Indo-European languages: 1) the Neolithic model that involves a wave of advance from Anatolia c. 7000 BC; 2) the steppe or kurgan model which sees the Proto-Indo-Europeans emerging out of local communities in the forest-steppe of the Ukraine and south Russia, whose expansion westwards is initiated c. 4000 BC. The theory by T. Gamkrelidze and V. Ivanov (Armenian hypothesis) might be regarded as a special case of the first of them. Armenian, according to these theories, could have separated from the Indo-European in Anatolia, in the Balkans or in the north of the Black and Caspian seas, where it neighbored with Greek and Indo-Iranian.

Заметки

[←1]

Այս տեսակետն արտահայտվել է 1767-ին, հնդեվրոպաբանության նախակարապետ Ջ. Փարսոնսի կողմից, որը Եվրոպայի և Ասիայի ազգակից լեզուները կապում էր Նոյի որդի Հաբեթի ժառանգների հետ. տե՛ս J. P. Mallory. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology and Myth. London, 1989, p. 10.

[←2]

Այս հարցի վերաբերյալ տե՛ս նույն տեղում, էջ 143–144, В. А. Сафронов. Индоевропейские прародины. Горький, 1989. http://www.istorya.ru/book/safronov/ safron_01-04.php; J. P. Mallory, D. Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European Culture. London, Chicago, 1997, pp. 290–299; Дж. П. Мэллори. Индоевропейские прародины.– «Вестник древней истории», 1997, №1, с. 61–82; J. P. Mallory, D. Q. Adams. The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World. Oxford, 2006, pp. 442–463.

[←3]

J. P. Mallory. In Search of the Indo-Europeans, p. 144.

[←4]

J. P. Mallory, D. Q. Adams. Encyclopedia of Indo-European Culture, pp. 297–299.

[←5]

Տե՛ս J. P. Mallory, D. Q. Adams. The Oxford Introduction to Proto-Indo-European, pp. 460–463; Q. D. Atkinson, R. D. Gray. How Old is the Indo-European Language Family? Progress or More Moths to the Flame? Phylogenetic Methods and the Prehistory of Languages. Cambridge, 2006, pp. 91–92; L. L. Cavalli, A. A. Sforza Piazza. Diffusion of Genes and Languages in Human Evolution. Proceedings of the 6th International Conference on the Evolution of Language, Rome, 2006, pp. 255–266:

[←6]

O. Schrader. Sprachvergleichung und Urgeschichte. Jena, 1883.

[←7]

J. Tischler. Bemerkungen zur Urheimatfrage. Novalis Indogermanica. Zeitschrift für Günter Naumann zum 80. Geburtstag. Graz, 2002, S. 477–478.

[←8]

Տե՛ս M. Gimbutas. Bronze Age Cultures in Central and Eastern Europe. The Hague–London, 1965. Նույնի՝ The Beginning of the Bronze Age in Europe and the Indo-Europeans in 3500-2500 B. C.– Journal of Indo-European Studies (այսուհետև՝ JIES), 1973, 1–2, pp. 163–214; Նույնի՝ Primary and Secondary Homeland of the Indo-Europeans: Comments on the Gamkrelidze-Ivanov Articles.– JIES, 1985, 1–2, pp. 185–202; J. P. Mallory. In Search of the Indo-Europeans, 182–185 ff; D. W. Anthony. The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. Princeton, 2007, pp. 7, 83 ff. և այլն: Ուղղակի որպես տեղեկատվություն կարելի է նշել, որ ըստ Մ. Ալինեիի ‹‹պալեոլիթային շարունակականության տեսության››, հնդեվրոպացիները հենց հին Եվրոպայի բնակիչներն էին, իսկ նոր ներգաղթողներին վերագրվում է ուրալյան և թյուրքական ծագում (այս տեսակետը լայն շրջանառություն չունի). տե՛ս M. Alinei. The Paleolithic Continuity Paradigm for the Origins of Indo-European Languages. An Introduction. http://www.continuitas.org/intro.html.

[←9]

Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Тбилиси, 1984.

[←10]

C. Renfrew. Archaeology and Language. The Puzzle of Indo-European Origins. London 1987. Որոշ չափով այս վարկածին է հարում և Վ. Սաֆրոնովի տեսությունը. տե՛ս В. А. Сафронов. Индоевропейские прародины:

[←11]

Այդ վարկածի համաձայն` անատոլիական և հնդեվրոպական մյուս լեզուների մայր լեզուն` նախահնդխեթերենը սկզբից բաժանվել է երկու ճյուղի` անատոլիական և բուն հնդեվրոպական: Առաջինի ժառանգներն են վկայված անատոլիական լեզուները (խեթերեն, լուվիերեն, լիդիերեն, լիկիերեն և այլն), որոնք ակնհայտորեն ազգակից են հնդեվրոպական ընտանիքին, բայց և որոշակիորեն տարբերվում են մյուսներից, իսկ երկրորդը, ավելի ուշ, նորից ճյուղավորվել է, ինչի հետևանքով սկիզբ են առել հնդեվրոպական մյուս լեզուները:

[←12]

C. Renfrew. The Tarim Basin, Tocharian, and Indo-European Origins: a View From the Bronze Age and Early Iron Age Peoples of Eastern Central Asia.–  JIES, Monograph 26, vol.1. Washington D. C. 1998; Նույնի՝ The Anatolian Origin of Proto-Indo-European and the Autochthony of the Hittites. Greater Anatolia and the Indo-Hittite Language Family.– JIES, Monograph 38. Washington D. C., 2001; Նույնի՝ Time Depth, Convergence Theory, and Innovation in Proto- Indo-European. Languages in Prehistoric Europe. Heidelberg 2003; P. Belwood, C. Renfrew. Examining Farming. Language Dispersal Hypothesis. Cambridge, 2002. Ի միջի այլոց, Ռենֆրյուի վերջին տարբերակը հիշեցնում է Ի.Դյակոնովի` Գամկրելիձեի և Իվանովի տեսության քննադատության մեջ ներկայացրած կարծիքը. տե՛ս И. М. Дьяконов. О прародине индоевропейских диалектов.– «Вестник древней истории», 1982, № 3, с. 18–19, № 4, с. 24. Դյակոնովի քննադատության պատասխանը տե’ս Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов. Индоевропейский язык…, с. 965–966.

[←13]

T. V. Gamkrelidze, V. V. Ivanov. The Early History of Indo-European Languages.– Scientific American, March 1990, pp. 110–116; V. V. Ivanov. Southern Anatolian and Northern Anatolian. Greater Anatolia and the Indo-Hittite language Family.– JIES, Monograph 38, Washington D. C., 2002, pp. 131–183; В. В. Иванов. Двадцать лет спустя: о доводах в пользу расселения носителей индоевропейских диалектов из древнего Ближнего Востока. У истоков цивилизации. Сборник статей к 75-летию В. И. Сарианиди. М., 2004, с. 41–67; V. V. Ivanov. The Indo-European Homeland in the Near East: New Evidence.– “Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences”, 2007, vol. 175, № 3, pp. 127–137; Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов. Индоевропейская прародина и расселение индоевропейцев: полвека исследований и обсуждений.– «Вопросы языкового родства», № 9. М., 2013, ñ. 110–136. http://www.philology.ru/linguistics3/gamkrelidze-ivanov-13.htm.

[←14]

Г. Б. Джаукян. Индоевропейская фонема *b и вопросы реконструкции индоевропейского консонантизма.– ,Вопросы языкознанияե, 1982, № 5, ր. 59–67; Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, նախագրային ժամանակաշրջան, Երևան, 1987, էջ 74:

[←15]

Գ. Ջահուկյան. Զրույցներ հայոց լեզվի մասին, Երևան, 1992, էջ 22–26: Հմմտ. նույնի՝ Հայոց լեզվի պատմություն…, էջ 75, Г. Б. Джаукян. Очерки по истории дописьменного периода армянского языка. Ереван, 1967, с. 38–39.

[←16]

R. D. Gray, Q. D. Atkinson. Language-Tree Divergence Times Support the Anatolian Theory of Indo-European Origin. Nature, № 426, 2003, pp. 435–439; Q. D. Atkinson, R. D. Gray. How Old is the Indo-European Language Family?, pp. 91–109; R. D. Gray, Q. D. Atkinson, S. J. Greenhill. Language Evolution and Human History: What a Difference a Date Makes. Philosophical Transactions of Royal Society. B 12 April 2011 vol. 366. № 1567, pp. 1090–1100.

[←17]

R. J. Ryder, G. K. Nicholls. Missing Data in a Stochastic Dollo Model for Binary Trait Data, and its Application to the Dating of Proto-Indo-European.– “Journal of the Royal Statistical Society”: Series C, vol. 60, 1, 2011, pp. 71–92; R. Bouckaert, P. Lemey. M. Dunn, S. J. Greenhill, A. V. Alekseyenko, A. J. Drummond, R. D. Gray, M. A. Suchard, Q. D. Atkinson. Mapping the Origins and Expansion of the Indo-European Language Family.– Science, № 337, 2012, pp. 957–960.

[←18]

L. L. Cavalli-Sforza. Genes, Peoples and Languages. New York, 2000, pp. 159–163; L. L. Cavalli-Sforza, P. Menozzi, A. Piazza. The History and Geography of Human Genes. Princeton, 1994, pp. 264–265; L. Stone, P. F. Lurquin, L. L. Cavalli-Sforza. Genes, Culture, and Human Evolution: a Synthesis. Princeton, 2006, p. 200; L. L. Cavalli-Sforza, A. A. Piazza. Diffusion of Genes…; Q. D. Atkinson, R. D. Gray. How Old is the Indo-European Language Family?, p. 102.

[←19]

В. М. Иллич-Свитыч. Опыт сравнения ностратических языков, т. 1–3. М., 1971–84. Մակրոընտանիքի մեկ այլ վարկած տե՛ս J. H. Greenberg. Indo-European and its Closest Relatives: the Eurasiatic Language Family. Stanford (CA), 2000.

[←20]

Նոստրատիկ լեզուների նախահայրենիքը վարկածային ձևով տեղայնացնում են հարավարևմտյան Ասիայում, վերջին սառցադաշտային դարաշրջանի ավարտին (Բարեբեր կիսալուսնի գոտի՝ Լևանտ, Հայկական լեռնաշխարհի հարավ, Զագրոս, շուրջ 15000–12000 մ. թ. ա.): Ա. Բոմհարդն այն տեղայնացնում է Հայկական լեռնաշխարհի հարավում, հյուսիսային Միջագետքում և Սիրիայում (համարյա այնտեղ, ուր Գամկրելիձեն և Իվանովը տեղայնացնում են հնդեվրոպական նախահայրենիքը. տե՛ս A. R. Bomhard. Recent Trends in Nostratic Comparative Linguistics.– “Bulletin of the Georgian National Academy of Sciences”, vol. 2, № 4, 2008, pp. 149–150.

[←21]

A. Dolgopolsky. Nostratic Dictionary. Cambridge, 2008, p. 3. î»°ë Ý³¨ Ñ»ÕÇÝ³ÏÇ ³í»ÉÇ í³Õ ³ßË³ïáõÃÛáõÝÝ»ñÁ` Cultural Contacts of Proto-Indo-European and Proto-Indo-Iranian with Neighbouring Languages.– Folia Linguistica Historica. Acta Societatis Linguisticae Europaeae. VIII/1-2, 1987, pp. 3–36; The Indo-European Homeland and Lexical Contacts of Proto-Indo-European with Other Languages. Mediterranean Language Review III, 1988, pp. 7–31; More about the Indo-European Homeland Problem. Mediterranean Language Review VI-VII, 1993, pp. 230–248.

[←22]

A. R. Bomhard. Indo-European and the Nostratic Hypothesis: History of Research, Current Trends, and Future Prospects. Charlston, 1996, p. 67; Նույնի ` Reconstructing Proto-Nostratic: Comparative Phonology, Morphology, and Vocabulary. 2 volumes. Leiden, 2008, p. 221 ff.

[←23]

Արյա/արիա բառը XIX դ. հին հնդկական և իրանական մշակույթների հմայքի ակնհայտ ազդեցության տակ ժամանակին ընդունվել էր որպես բոլոր հին հնդեվրոպացիների ինքնանվանում: Առավել հանրահայտ է այդ անվանման կիրառությունը նացիստական Գերմանիայում, որտեղ այն արհեստականորեն դարձվել էր հյուսիսգերմանական, իրենց հատկանիշներով իբր մյուս ռասաներին գերազանցող ‹‹նորդիկ››՝ շիկահեր, երկարագանգ, ‹‹իդեալական, մաքուր›› հնդեվրոպական ռասայի կոչումը: Դա, ինչպես և հնդեվրոպական բոլոր ժողովուրդներին ‹‹արիացի›› կոչելը, գիտական չէ և ներկայումս շրջանառվում է նեոֆաշիստական, մերձգիտական և սիրողական շրջանակներում, իսկ գիտական գրականության մեջ արիական, արիացիներ կարող են կոչվել միայն հնդիրանական, հաճախ՝ նրանց հնդկաստանյան (հնդարիական) ճյուղի ցեղերը: Ի միջի այլոց, այդ ցեղանունը կիրառվել է և  հին հայերենում որպես իրանցիների անվանում՝ հմմտ. արեաց արքա և այլն:

[←24]

Այս տեսակետի հիմնադիրն է Ֆ. Շպեխտը, որն առաջարկել է հնդեվրոպական տարբեր լեզուների՝ մայր լեզվից անջատվելու ժամանակագրության իր մոդելը. տե՛ս F. Specht. Die Ausbreitung der Indogermanen, Berlin, 1944.

[←25]

Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы, с. 898–899.

[←26]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն…, էջ 96–97, 103–105, 203–204:

[←27]

J. Clackson. The Linguistic Relationship between Armenian and Greek. Oxford, 1994, pp. 199–202.

[←28]

H. Martirosyan. The Place of Armenian in the Indo-European Language Family: the Relationship With Greek and Indo-Iranian.– «Вестник РГГУ», № 16. Вопросы языкового родства, 2013, 10, c. 126.

[←29]

Տե՛ս, օրինակ, Գ. Ջահուկյան. Հայերենը և հին հնդեվրոպական լեզուները, Երևան, 1970, նույնի` Հայոց լեզվի պատմություն…, էջ 296–306:

[←30]

О. Лигорио, А. Лубоцкий. Фригийский язык. Языки мира: реликтовые индоевропейские языки Передней и Центральной Азии. М., 2013, с. 180–181.

[←31]

Այդ մասին տե՛ս А. Петросян. О происхождении армянского народа: проблема идентификации протоармян (критичерский обзор).– «Армянский вестник», 2009, 2/3-1, с. 69–70:

[←32]

F. Kortlandt. Armeniaca. Comparative Notes by Frederik Kortlandt with an Appendix on the Historical Phonology of Classical Armenian by R.Beekes. Oxford, 2003, pp. 74, 86, 140, 152–153.

[←33]

Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն…, էջ 25:

[←34]

F. Kortlandt. The Spread of the Indo-Europeans.– JIES, 1990, pp. 131–140.

[←35]

Տե՛ս J. P. Mallory, D. Q. Adams. The Oxford Introduction to Proto-Indo-European…, p. 95.

[←36]

Մինչդեռ հայերեն և հնդիրանական առանձնահատուկ ընդհանրությունները չէին կարող ձևավորվել իրարից հեռու. տե՛ս, օրինակ, H. Martirosyan. The Place of Armenian in the Indo-European Language Family, pp. 98–109.

[←37]

J. P. Mallory, D. Q. Adams.  The Oxford Introduction to Proto-Indo-European…, p. 444.

[←38]

Այդ մասին, հայոց լեզվի պատմության համատեքստում տե՛ս О. С. Широков. Место армянского языка среди индоевропейских и проблема армянской прародины.– «Вестник общественных наук» АН АрмССР, 1980, № 5, с. 60–93. Г. Клычков. Модель глоттогенеза армян.– «Вестник общественных наук» АН АрмССР, 1980, № 8, 87–99.

[←39]

И. М. Дьяконов. О прародине индоевропейских диалектов; J. H. W. Penney. Review.– “University of London Bulletin of the School of Oriental and African Studies”, 1998, 1, pp. 153–155; H. C. Melchert. Review. Journal of the American Oriental Society”, 1997, 4, pp. 741–742; P. Friedrich. Review. American Anthropologist, New Series, 1991, 1, pp. 226–227.

[←40]

Տե՛ս, օրինակ, M. Gimbutas. Primary and Secondary Homeland; Е. Н. Черных. Циркумпонтийская провинция и индоевропейцы. Древний Восток: этнокультурные связи. М., 1988, с. 48–52; J. P. Mallory. In Search of the Indo-Europeans, pp. 181–182; Թ. А. Сафронов. Индоевропейские прародины, с. 24–27 և այլն:

[←41]

Տե՛ս նշված հեղինակների արդեն հղված աշխատություններում. R. Drews. The Coming of the Greeks. Princeton, 1988, pp. 34, 152–154; H. A. Birnbaum. Personal Greeting. Поэтика, история литературы, лингвистика. Сборник к 70-летию Вячеслава Всеволодовича Иванова. М., 1999, c. 9–16.

[←42]

Վերջին ժամանակներս միայն վաղամեռիկ լեզվաբան Ս. Ստարոստինն է փաստարկներ ներկայացրել նախահայրենիքի այդ տեղադրության օգտին. տե՛ս S. A. Starostin. Indo-European Glottochronology and Homeland.– Труды по языкознанию. Ծ., 821–827. Իսկ հնագիտական աշխատանքներից նշենք С. А. Григорьев. Археологические основания ближневосточной локализации индоевропейской прародины на территории Евразии.– ,Вестник Челябинского университетаե, серия 10, 2003, с. 142–157.

[←43]

Այդ հարցն էլ որոշակի շահարկվում է ազգայնական շրջանակներում. տե՛ս, օրինակ, Ю. А. Шилов. Прародина ариев. Киев, 1995; И. Н. Рассоха. Украинская прародина индоевропейцев. Харьков, 2007.

[←44]

Т. В. Гамкрелидзе, В. В. Иванов. Индоевропейский язык…, с. 913, примеч. 3, c. 968–969, примеч. 2.

[←45]

Մեզանում, ելնելով հնագույն հայերենով խոսող ցեղերի նույնացման վարկածներից, երբեմն տարբերակում են հայ ժողովրդի ձևավորման ‹‹տեղաբնիկության›› և ‹‹եկվորության›› տեսակետներ, որոնցից երկրորդը համարվում է ‹‹ոչ հայանպաստ››: Այդ բնորոշումները ճշգրիտ և գիտական չեն: Ժամանակակից գիտակից մարդը ծագել է Աֆրիկայում և այլուրեք, կարելի է ասել, որ ‹‹եկվոր›› է (ասենք, Եվրոպա է թափանցել 35000 տարի առաջ): Իսկ հնդեվրոպական լեզուների տարածումը, ինչպես տեսանք, տեղի է ունեցել շատ ավելի ուշ, ընդամենը մի քանի հազար տարի առաջ: Ամենուրեք տեղի են ունեցել մարդկանց մեծ տեղաշարժեր և հնդեվրոպական նախահայրենիքի շրջանառվող տեղայնացումների դեպքում հնդեվրոպական լեզուներով խոսող բոլոր ժողովուրդները և լեզուները, այդ թվում՝ այդ նախահայրենիքների ներկայիս բնակիչները, համաձայն այդ տերմինաբանության, ‹‹եկվորներ›› են (ասենք, կենտրոնական Փոքր Ասիայում հաջորդաբար խոսվել է խաթերեն, խեթերեն, փռյուգերեն, հունարեն և թուրքերեն): Հայկական լեռնաշխարհի վաղ պատմության ընթացքում ևս եղել են բեկումնային ներգաղթեր, որոնք արմատապես փոխել են բնակչության դեմքը (տե՛ս հաջորդ ծանոթագրությունը): Ընդհանրապես, ‹‹տեղաբնիկության›› գաղափարն այլ իմաստ կունենար, եթե չլիներ Գամկրելիձե-Իվանովի վարկածը (այդ դեպքում հարկ կլիներ մերժել հայերենի հնդեվրոպական բնույթը, ինչպես անում էր Գ. Ղափանցանը, ինչը լուրջ չէ): Եվ, ի վերջո, պետք է տարբերել լեզվի տարածման պատմությունը ժողովրդի պատմությունից:

[←46]

Այդ մասին մանրամասն տե՛ս Ա. Պետրոսյան.  Հայոց ազգածագման հարցեր, Երևան, 2006, էջ 89–144:

[←47]

Այդ մասին տե՛ս և Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն…, էջ 75, Ա. Պետրոսյան. Հայոց ազգածագման հարցեր, էջ 98–99: Այս հնարավորությունները պետք է համադրվեն Հայկական լեռնաշխարհի հնագիտական տվյալների հետ: Էնեոլիթից հետո, մ. թ. ա. չորրորդ հազարամյակի կեսերից մինչև երրորդ հազարամյակի կեսերը լեռնաշխարհում և հարակից շրջաններում ծաղկում է ապրում վաղբրոնզեդարյան կուր-արաքսյան մշակույթը, որի կրողներին հաճախ խուռաուրարտական ծագում է վերագրվում: Նրա բնորոշ հատկանիշներն են վառ արտահայտված սոցիալական շերտավորման բացակայությունը և խաղաղ, երկրագործական կացութաձևը բնակավայրերում: Մ. թ. ա. երրորդ հազարամյակի կեսերից սկսում են ի հայտ գալ նոր իրողություններ՝ ռազմաշունչ գաղափարախոսությամբ մարդկանց ներհոսք, սոցիալական վառ արտահայտված շերտավորում, առաջնորդների ճոխ թաղումներ: Շուտով հիմնահատակ կործանվում է ողջ հին մշակույթը, վերանում են բնակավայրերը և երկար դարեր լեռնաշխարհում տիրապետող է դառնում քոչվորական կենցաղը: Այս ներգաղթողները շատ առումներով համապատասխանում են հնդեվրոպացիների վերաբերյալ հայտնի պատկերացումներին: Ընդ որում, որոշ փաստեր՝ բնակավայրերի բացակայություն, կուրգանային թաղումներ, փայտակերտվածքային դամբարաններ և այլն (հատկապես Վրաստանի տարածքում) կարող են ակնարկել ներգաղթողների գոնե մի մասի սկզբնական տարածքը՝ հնդեվրոպացիների կուրգանային/տափաստանային նախահայրենիքը: Ովքե՞ր էին նրանք՝ միտաննիական արիացիների նախնինե՞րը, վաղնջահայերենի կրողնե՞րը, թե այլ ցեղեր, դժվար է ասել: Բայց փաստերը, որոնք այս տեսանկյունից լրջորեն չեն դիտվել հայագիտության մեջ, անհրաժեշտ է քննել: