ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՀԱՆԵԼՈՒԿՆԵՐԻ

ԼԵԶՎԱՈՃԱԿԱՆ ՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆ

ՎԱՐՍԻԿ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ

Ժողովրդի լեզվամտածողության, կենցաղավարման ու կենսակերպի դրսևորման բանահյուսական ամենատարածված և ամենակիրառելի ժանրերից մեկը, թերևս, հանելուկն է: Այն բնորոշվում է որպես ‹‹բառերի որոշակի կապակցություն, որի մեջ այլաբանորեն թաքնված է որևէ իմաստ, որը ենթակա է վերհանման կամ գուշակման››[1]: Հանելուկները, հին ժամանակներից սկսած, ‹‹կենցաղավարել են իբրև մտավոր ունակությունները զարգացնող, բանականությունը մարզող մի մտախաղ՝ որոշակի սահմանազատվելով զգայական հաճույք պատճառող կամ բարոյակրթական նպատակներ հետապնդող բանահյուսական մյուս ժանրերից››[2]:

Ծառայելով մարդկային միտքն ու բանականությունը ստուգելու նպատակին` հանելուկներին բնորոշ են լեզվաոճական մի շարք առանձնահատկություններ, որոնցով էլ դրանք զգալիորեն տարբերվում են բանահյուսական և գրական այլ ժանրերից:

Ներկայացնենք հանելուկների այդ առանձնահատկություններն ըստ լեզվական առանձին մակարդակների:

1. Հնչյունական առանձնահատկություններ: Հնչյունների ոճական արժեքը դրսևորվում է ամենից առաջ երկու ձևով՝ բաղաձայնույթ և առձայնույթ: Բաղաձայնույթը առհասարակ խորթ չէ ժողովրդական բանահյուսությանը[3]: Եվ ահա բազմաթիվ հանելուկներում առկա է բաղաձայնների կուտակում: Օրինակ` Տիզը տզիցը կպավ, Տիզը պատիցը կպավ, Գնացեք տզան մորն ասեք գա, Տիզը տզիցը պոկի, Տիզը պատիցը պոկի ‹‹բանալի›› (170): Բացի նրանից, որ նշված հանելուկի մեջ պարբերաբար կրկնվում է տիզ բառը` զանազան ձևափոխություններով, նաև առկա է պ բաղաձայնի կրկնություն:

Հանք, հանք, հրամանք, Օխտը դռան դեմ առանք (Մեծ պաս, 195) հանելուկում առկա է հ-երի կուտակում: Կամ՝ Մութը տուն, Դավիթը քուն, Էրկաթե սուն (հրացան և փամփուշտ, 190) հանելուկի մեջ առկա է թ-երի կրկնություն, ինչպես նաև հանգերի պահպանում: Նույն երևույթի դրսևորումներ են հետևյալ հանելուկները ևս՝ Թուր ու թվանք թամքումը, Ջուխտ աղունակ վանքումը (հարս և փեսա, 87): Սարի գլխին էրկու ղոչ, Մինը փնջած, մինը ոչ, Մեռնիմ Աստծու դիվանին (դատաստան), Մնին կտա, մնին ոչ (հարս և փեսա, 88):

Ժողովրդական հանելուկներում լայն գործածություն է ստացել նաև առձայնույթը, ինչպես՝ 1. Անծին ծնավ, Անմահ մեռավ, Անեղնել եղավ (Քրիստոս, 193): 2. Էն ի՞նչն ա, ի՞նչ. Էստեղ պուպուզ, Էնտեղ պուպուզ, Դռնովը դուս (աղբ, 203): 3. Անծակ մարգրիտ, Անոլոր դերձան, Աստուծ կու շարէ, Մարդը կու քաշե (ատամներ, 97):

Ինչպես և նկատելի է բերված օրինակներից, հանգավորումը գրեթե միշտ հանդես է գալիս առձայնույթի կամ բաղաձայնույթի հետ միաժամանակ: Եվ երբեմն դժվար է լինում գտնել այն սահմանը, որով կարելի է զանազանել այս երևույթները միմյանցից: Այնուամենայնիվ, հանելուկներից մի քանիսն առանձնացրել ենք իբրև առավելաբար հանգավորման դրսևորումներ:

1. Կուգա աղի պես, Նստի փաշի պես, Կերթա բոշի պես (ձյուն, 17):

2. Դանակ զարկի դուռը բացի, Սև-սև ուլեր դուս լըցի (ձմերուկ, 42):

3. Սև՝ քյանձ սաթ, Սիվտակ՝ քյանձ կաթ, Կլորված նուկի (կշռաքար),

Կերթա՝ քյանձ նետի (լոր, 77):

4. Պապեն նստե տունը, Ոտեր խանե սունը (ծխամորճ, 115):

5. Հնդստան, Արաբստան, Երկու կաքավ էկան նստան, Ձագեր թռան, մերեր նստան (կողպեք-բանալի, 170):

6. Տիզը վզից ա կապած, Վիզը տզից ա կապած.

Մինչև տերը տուն չգա, Տիզը տզից պոկ չի գա (բանալի, 170):

7. Մեկ լցնեմ` խնդաս, Մեկ լցնեմ` դնտաս, Մեկ էլ լցնեմ` աշխար մոռնաս (գինի-գավաթ, 114):

8. Օջլի բուն, լվի քաղաք, Շոքուն թևաշալակ, Անձրևուն խաղկ ու խայտառակ (քուրք, 117):

Ինչպես երևում է վերոբերյալ օրինակներից, հանգավորումը դրսևորվել է թե՛ ամբողջական բառերի կրկնությամբ (պես-պես, քյանձ-քյանձ, մեկ-մեկ և այլն), թե՛ բառամասերի մասնակի կրկնությամբ՝ մեկ-երկու հնչյունի տարբերությամբ (աք-ակ-ակ, դաս-տաս-նաս) և այլ տարբերակներով:

Բառապաշարային առանձնահատկություններ: Ժողովրդական հանելուկներում առանձին քննության առարկա է բառապաշարը, որը, բնականաբար, լի է բարբառային տարրերով:

Հանելուկներում, անշուշտ, լայն գործածություն ունեն համագործածական կամ միջոճական բառերը [ջուր, կարմիր, ցորեն, գլուխ, ոտք (174), կով, եղբայր, քար, թաց (175) և այլն] ևս, որոնք, հանդես գալով ուղղակի կամ փոխաբերական իմաստներով, երբեմն շատ գեղեցիկ նրբերանգներ են հաղորդում խոսքին ու ստանում ոճական յուրահատուկ կիրառություն: Հանդիպում են նաև կրկնավոր բարդություններ, ինչպես՝ Սև-սև ուլնիկ (ուլեր), Պառկի կողիկ (հոնքեր և ճակատ, 93): Շարան-շարան, Ուղտի քարվան (շուջուխ) (113):

Այդ բառերը շատ են, և, բնականաբար, կարիք չկա բոլորը թվարկել: Սակայն, իհարկե, հանելուկներում գերակշռում են բարբառային և ժողովրդախոսակցական բառաշերտերը ներկայացնող միավորները: Դա ամենից առաջ պայմանավորված է հանելուկների` գլխավորապես առօրյա խոսակցական ոճում գործածական լինելու փաստով:

Հետաքրքիր է, որ հանելուկները, ստեղծվելով բարբառային տարբեր միջավայրերում, գլխավորապես հյուսված են ժողովրդախոսակցական բառապաշարի հիմքի վրա: Ընդունելով բարբառային բառերի գործածության բաժանումն ըստ գավառաբանությունների և հասարակաբանությունների՝ պետք է ասել, որ վերջինները գերակշռում են ժողովրդական հանելուկներում:

Թերևս դա է պատճառը, որ հանելուկների լեզուն հասկանալի է տարբեր բարբառներով խոսող մարդկանց համար: Պետք է նշել, որ համահավաք բնագրում ներկայացված այս կամ այն հանելուկը գրի է առնված տարբեր տարածքներում, և առկա են միևնույն բովանդակությամբ հանելուկի տարբերակներ: Դրանք երբեմն կարող են տարբերվել մեկ-երկու բառով: Օրինակ՝

1. Ծովակ մը կա, Մեջ ծովակին օձիկ մը կա, Օձիկին բերան ծաղիկ մը կա (Սասուն): 2. Մե ծով մը կա, Ծովու մեջ օձ մը կա, Օձու բերան խնձոր մը կա (Վան, 153): Հանելուկների պատասխանն է՝ ճրագ:

Երկու տարբեր տարածքներում գրի առնված հանելուկներից մեկում ճրագը նույնացվել է ծաղկի հետ, մյուսում՝ խնձորի: Նույն բառերն այս դեպքում հանդես են գալիս հնչյունական տարբեր դրսևորումներով: Եվ նմանատիպ հանելուկներում լեզվական տարբերությունները հիմնականում քերականական իմաստների արտահայտություններով են պայմանավորված:

Այդուհանդերձ, հանելուկներում կարելի է հանդիպել նաև բառերի, որոնք ընդհանուր չեն, այլ սահմանափակվում են տեղային գործածություններով, և որոնց իմաստները մեկնաբանվում են բանահավաք հեղինակի կողմից: Ուստի այդ կարգի բառերն առանձնացրել ենք իբրև գավառաբանություններ:

Գավառաբանություններ կարող են դիտվել, օրինակ, տալղա տալ (ալեկոծվել, Լոռի[4], 84), օրդուն (բանակ, Լոռի, 84), էրկեն (երկար, Ալաշկերտ, 78), ճնճղներ (ճնճղուկներ, Խոտրջուր, 78), վեխճար (ոչխար, Ղարաբաղ, 76), երտիս (երդիկ, Սասուն, 74), խող (հող, Դարալագյազ, Լոռի, 67), ըստիան (այստեղից, Դարալագյազ, Լոռի, 67), յազի (լանջ, սարահարթ, Արաբկիր, 66), կայնել է օլըրել է (կանգնել է, ոլորել է, Շիրակ, 61) և այլն: Դրանց մեջ կան նաև բազմաթիվ հարադրություններ և կրկնավոր բարդություններ: Օրինակ` Վիզը քյառթ-քյառթ (ծալքավոր), Խոտ կուտի` ճուր չի խմի (շերամ, Սալմաստ, Մուշ, 83), Ալալոս-փալալոս (վայրիվերո, խառնակիչ արարմունք), Ցադգըդան Մարգոս ( լու, Նոր Նախիջևան, 82), Չայիր-չիմեն (մարգ-մարգագետին) Վրան պյուլպյուլ (սոխակ) կը պտտի (գլուխ և միջատ, 82):

Հանելուկներում կան նաև բառեր, որոնք, կարծում ենք, դիպվածային են և գործածված են ոճական նկատառումներից ելնելով, ինչպես` անաճիկ բառը հետևյալ օրինակում. Անաճիկ (չաճող, չմեծացող), Լեզուն տաճիկ (տզրուկ, 84):

Հանելուկներում նկատելի են գռեհկաբանությունների որոշ տարրեր, որոնք շատ փոքր տոկոս են կազմում և նշված չեն ամբողջական բառերով:

Հետաքրքրական է բառերի ձևաիմաստային խմբերի կիրառությունը՝ հատկապես հականիշների գործածության առումով: Օրինակ`

1.      Չոր բացում եմ, Թաց փակում (անձրևանոց, 203):

2.      Ուղտը մոտիկ կարածի, Բայց հեռու կը նայի (միտք-երևակայություն, 105):

3.      Ինքը սև, Երեսը ճերմակ (սուրճ, 114):

Հականիշները, որոնք մեծ մասամբ ածականներով են արտահայտված, յուրահատուկ նրբերանգներ են հաղորդում խոսքին՝ ստեղծելով գուշակվելիք առարկայի հեռավոր պատկերը:

Քերականական առանձնահատկություններ: Անդրադառնալով ձևաբանական առանձնահատկություններին՝ պետք է նշել, որ ոճական յուրահատուկ կիրառություն են ստացել քանակական թվականները՝ բարբառային զանազան դրսևորումներով: Օրինակ` մեկ (մե, 61, մին, 60), երկու (էրգու, 56), չորս (56, 54), տասը (տաս, 56), քառասուն (քյառսուն, 52), հազար (խազար, 52), հինգ հարյուր (խիյնգ խարիր, 82) և այլն: Դրանք երբեմն հակադիր պատկերներ են ստեղծում, երբեմն չափազանցություն են արտահայտում, երբեմն էլ առարկաների իրական քանակություն, որոնք վերաբերում են հանելուկի պատասխան առարկաներին:

Դիմավոր բայերից մեծ կիրառություն ունեն սահմանական ներկան, անցյալ կատարյալը, ըղձական ապառնին (դրական և ժխտական խոնարհումներով): Օրինակներ՝

1. Սահմանական ներկա: Սաղ օրը կը քալե, Գիշերը բերանը բաց կը մնա (կոշիկ, 120): Ես ալ ունիմ, Դուն ալ ունիս, Ձեր չոր ծառն ալ ունի (ստվեր, 24): Գետնի տակը կապրի, Ծաղիկներով կը շարվի (կարտոֆիլ, 45): Քշերքումն չի քաշվիլ, Բազարումն չի ծախվիլ, Նրա պես քաղցր բան չկա (քուն, 105):

2. Անցյալ կատարյալ: Թուրն վար ինկավ, Չթկուն (ձայն) չելավ (արև, 5): Լուսամուտից գողը մտավ ներս՝ Տերը բռնվավ (արև, 5):

3. Ըղձական ապառնի: Ես քնիմ` դու քնիս, Ես խածիմ` դու թռնիս (լու, 82): Լցնեմ տամ բուռըդ, Քշես ծակ դուռըդ, Բացվի քեֆըդ, Կորչի խելքըդ (օղի, 113): Լցեմ տամ ձեռըդ, տաքնա փորըդ, Թախտըփի գըլոխըդ (օղի, 113):

Ի դեպ, շատ գործածական են հարադիր բայերը` եղանակաժամանակային տարբեր դրսևորումներով: Օրինակ` Ման եմ գալիս` հավ չեմ, Լույս եմ տալիս` ճրագ չեմ (լուսատտիկ, 83):

Ինչպես և նկատելի է, նշված օրինակներում միաժամանակ առկա են հնչյունի ոճական գրեթե բոլոր նրբերանգները՝ թե՛ նմանաձայնություն, թե՛ առձայնույթ՝ ը-երի կրկնությամբ, թե՛ բաղաձայնույթ:

Շարահյուսական առանձնահատկություններից ակնհայտ է միակազմ նախադասությունների գործածությունը: Դրանք գլխավորապես անվանական անդեմ նախադասություններ են: Օրինակներ` Օսկե սուն, Էրդիքից կախված (արև, 5): Մկռըտապոչ քյուլքյուլ խաթուն (տեսքով տիկին) (ականջմտուկ, 83): Երկու տուն՝ Մեկ սյուն (քիթ, 93): Մսե շամփուր, էրկաթե խորոված (մատ-մատանի, 122): Սև ոչխար՝ սիպտակ սար (թուղթ և գիր, 178): Դաստեմ ժախ (բանջար), Պատեն կախ (մորուք, 99): Ռաֆատեն (բադաթ), Կախված պատեն (մորուք, 99):

Հաճախ բարդ նախադասության առաջին բաղադրիչը միակազմ է, երկրորդը՝ երկկազմ: Մե չոբան, Օխչրներ գիշերն է արածցնում (լուսին և աստղեր, 10): Պարզ նախադասություններ՝ Անշունչը շնչավորին բռնումա (թակարդ, 203): Բազմաբաղադրիչ՝ Գիտեմ, որ կա, Բայց չգիտեմ երբ կգա (մահ, 107): Երկկազմ նախադասություններում ստորոգյալը հիմնականում պարզ է, սակայն քիչ չեն նաև բաղադրյալ ստորոգյալները: Օրինակ` Ինքը փատ է, Ոտքը մազ է (վրձին, 181): Ուշագրավ է խառը տիպի հնչերանգային նախադասությունների գործածությունը: Դրանցում առաջին նախադասությունը հարցական բնույթի է, երկրորդը՝ պատմողական, ինչպես՝ Էն ի՞նչն ա, ի՞նչը. Բռնեմ՝ բռնովը մին, Բաց թողամ՝ աշխարքովը մին (փետուր, 77): Էն ի՞նչն ա, ինչ. Տանս ապրող մարդ չկա, Իսկ ղոնաղ էկողը տարով նստում ա (գրապահարան, 181):

Հանելուկների պատկերավորման միջոցները թելադրում է հենց հանելուկը, որը, լինելով գուշակման ենթակա խոսք, կառուցվում է փոխաբերությունների և համեմատությունների հիմքերի վրա` ստեղծելով համապատասխան իրի կամ երևույթի պատկերը: Դա պայմանավորված է նրանով, որ հանելուկները ‹‹վիպական մյուս ժանրերից տարբերվում են նրանով, որ իրենց արտաքին սյուժեներից և պատկերներից զատ ունեն նաև դրանցից զգալիորեն տարբեր իմաստ և բովանդակություն›› (7):

Այս առումով հանելուկները շատ հետաքրքրական առանձնահատկություններ են դրսևորում: Այսպես` բառը բնագրում սովորաբար գործածվում է ուղիղ իմաստով, և միայն պատասխանը գուշակելուց հետո այն վերածվում է փոխաբերական գործածության:

Ակնհայտ դրսևորում ունեն թե՛ անձնավորումը, թե՛ չափազանցությունն ու նվազաբանությունը:

Չափազանցության օրինակներ` 1. Բյուլլուր (շուրջը) ծմակ (անտառ), Էծերը մեչը լիկը (գլուխ, մազեր, 89): 2. Մեզի մի ջուխտ գոմեշ ունինք, Արար աշխարհին վարում է, Մեր տան հետևն չի վարում (աչքեր, 90):

Անձնավորման օրինակ` Աղբյուր իմ, չորս դիս կամարները մազ է, Ալ (հենց որ) տուրտում (տխուր, տրրտում) եկա, ջուրըս կը վազե (աչք և արտասուք, 93):

Նվազաբանության օրինակ՝ Մի հավանոց ունեմ, Մեջը էրկու թուխս կա՝ իրանց ճուտերովը (երկինք, արեգակ, լուսին և աստղեր, 10):

Լեզվի արտահայտչամիջոցներից կամ բանադարձումներից գործածական են հատկապես կրկնությունը, աստիճանավորումը, հակադրությունը: Շատ գործուն է հակադրությունը, որն արտահայտվում է լեզվական տարաբնույթ միջոցներով: Ինչպես՝ Քույր ու եղբայր են. Մինն առավոտն է ծնում, երեկոյան մեռնում, Մյուսը՝ երեկոյան ծնում, առավոտը մեռնում (արև և լուսին, 7): Ծնունդս երկինք, Թաղումս գետին (անձրև, 13): Տանեմ դուսը՝ ծըծղա, Բերեմ ներսը՝ լա (սառույց, 20): Աչքեր ունի, ոտքեր չունի, Ձու է ածում՝ փետուր չունի (օձ, 64): Աշխարք է՝ տուն չկա, Ծով է՝ ջուր չկա (քարտեզ, 181): Ոսկորե չափար (ցանկապատ), Մսե պահակ (լեզու և ատամներ, 98):

Աստիճանավորումը հիմնականում դրսևորվում է մարմնի մասերին վերաբերող հանելուկներում: Ի դեպ, այն արտահայտված է և՛ բուն բնագրում, և՛ հանելուկի պատասխանական մասում:

Օրինակ` Մեկ սուն,

Կելնի վերև` մեկ տուն, մեչը լիքը ուրագ,

Կելնի վերև` մեկ սուն, էրկու տուն,

Կելնի վերև` էրկու լուսնակ,

Ընտից վերև` բաղ ու բոստան,

Խոզեր մեչը կարածան (վիզ, քիթ, աչքեր, գլուխ, միջատ, 101):

Իբրև ամփոփում՝ նշենք, որ ժողովրդական հանելուկները հետաքրքրություն են ներկայացնում ոչ միայն իրենց գործածությամբ, այլև լեզվաոճական առանձնահատկություններով, որոնք ցայտուն ներկայացնում են ժողովրդի լեզվամտածողության տարբեր կողմերը: Ի վերջո, հանելուկներին ամենից բնորոշ առանձնահատկություններից է նաև նուրբ հումորը, որը դրսևորվում է դիպուկ համեմատությունների միջոցով: Այս առումով հանելուկը հարուստ է կատակաբան ոճի զանազան դրսևորումներով:

ЛИНГВОСТИЛИСТИЧЕСКОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ АРМЯНСКИХ НАРОДНЫХ ЗАГАДОК

ВАРСИК НЕРСИСЯН

Резюме

Язык армянских народных загадок отличается прежде всего характерным выражением аллитерации и ассонанса, звукоподражания и рифмы. Примечательны некоторые проявления морфологического уровня и разных слоев лексики. Большой интерес в загадках представляют такие синтаксические явления, как, например, конструкции с характерным звучанием, в которых одно из составляющих предложений вопросительное, другое–повествовательное. Заслуживает внимания также обилие односоставных предложений. Из выразительных и описательных средств чаще всего в армянских народных загадках встречаются метафора, гипербола и градация.

THE LINGUO-STYLISTIC STUDY OF ARMENIAN NATIONAL RIDDLES

VARSIK NERSISYAN

Summary

The language of Armenian national riddles differs first of all by characteristic expressions of alliteration, assonance, onomatopoeia and rhyme. Some demonstrations of different lexical layers and peculiarities in morphological level are remarkable. In the national riddles such syntactical facts, as, for instance, constructions with a particular characteristic intonation, where one of the components is interrogative, and the other is narrative. The use of mononuclear sentences is typical of riddles, as well. From expressive and descriptive means metaphors, exaggerations, gradations are oftener met in Armenian national riddles.

Заметки

[←1]

Ս. Հարությունյան. Բանագիտական ակնարկներ, Երևան, 2011, էջ 250:

[←2]

Ս. Հարությունյան. Հայ ժողովրդական հանելուկներ (համահավաք բնագիր), Երևան, 1965, էջ Ը: Այսուհետև գրքի էջերը կնշվեն տեքստում` օրինակներին կից:

[←3]

Տե՛ս Լ. Եզեկյան. Հայոց լեզվի ոճագիտություն, Երևան, 2003, էջ 113:

[←4]

Բառերը ներկայացնելիս առաջնորդվել ենք համահավաք բնագրի սկզբունքով և նշել այն տարածքների անվանումները, որոնցում դրանք գրի են առնված: