II

ԱՐԽԻՎԱՅԻՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐԸ ՈՐՊԵՍ ԼՈՌՈՒ ԳԱՎԱՌԱԿԻ ՀԱՅ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱՐՏԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԳՆԱՀԱՏՄԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐ (XIX դ. կես – XX դ. սկիզբ)

ՀԱՄԼԵՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

Լոռին Անդրկովկասում առաջիններից էր, որ 1801 թ. Արևելյան Վրաստանի կազմում անցավ Ռուսաստանի տիրապետության տակ` որպես նորաստեղծ Վրացական նահանգի առանձին վարչամիավոր[1]: 1840 թ. վարչական նոր բաժանման արդյունքում Լոռին մտավ Վրացա-իմերեթական նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ, իսկ 1846 թ. բաժանմամբ մնաց նոր ձևավորված Թիֆլիսի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի կազմում[2]:

Անդրկովկասի հայ բնակչության համար կարևոր նշանակություն ունեցավ 1849 թ. կազմավորված Երևանի նահանգը, որի կազմում, ի թիվս Փամբակի և Շորագյալի գավառակների (դիստանցիաներ), տեղ գտավ նաև Լոռին: Սակայն հայաշատ այս շրջանը Երևանի նահանգի կազմում երկար չմնաց, 1862 թ. այն հանվեց Ալեքսանդրապոլի գավառի կազմից ու միացվեց Թիֆլիսի նահանգի համանուն գավառին[3]:

1880–1917 թթ. Լոռին նորաստեղծ Բորչալուի գավառի հարավային լեռնային մասն էր կազմում[4]: Չնայած վարչատարածքային բազմաթիվ ձևափոխումներին` այն եղել և մնում է պատմաազգագրական առանձին մարզ` իր ավանդույթներով, հարուստ մշակույթով, բնակչության էթնիկական կազմի բազմազանությամբ ու վերարտադրության առանձնահատկություններով:

Սույն հոդվածի համար հիմնական նյութ են ծառայել Հայաստանի ազգային արխիվի 53 ֆոնդի բնակչության վիճակագրության տվյալները, որոնք վերաբերում են Վրաստանի և Իմերեթի հայոց թեմի Լոռու վիճակի կամ գավառակի (արդի Ստեփանավանի, Թումանյանի և Գուգարքի տարածաշրջաններ) հայ բնակչության թվի փոփոխություններին ու բնական շարժի առանձնահատկություններին[5]: Հայկական բնակավայրերում եկեղեցու սպասավորների կողմից` բնակչության թվի, ծնունդների, պսակադրությունների ու մահացությունների մասին հավաքված ամենամյա տվյալները յուրաքանչյուր տարվա վերջին  կամ  հաջորդ  տարվա սկզբին

ուղարկվում էր Թիֆլիս` Վիրահայոց թեմի առաջնորդարան: Այդ տվյալներն ըստ տարիների և գավառների լրամշակվում, ամփոփվում էին առանձին մատյաններով, իսկ որոշ դեպքերում բազմացվում էին տպագրական եղանակով: Սույն հոդվածում ներկայացված նյութերի մեծ մասն առաջին անգամ են դրվում գիտական շրջանառության մեջ. դրանք նոր լույս են սփռում Բորչալուի գավառի Լոռու գավառակի շուրջ 35 բնակավայրերի ու բնակչության թվի փոփոխությունների վրա (տե՛ս քարտեզը):

Նշված ֆոնդի հարուստ ու բազմաբովանդակ նյութերը եզակի սկզբնաղբյուրներ են 1841–1914 թթ. Վրաստանի և Իմերեթի թեմի հայ բնակչության ժողովրդագրական զարգացումների տեսանկյունից: Աշխատանքի նպատակն է նշված ֆոնդի վիճակագրական տվյալների հիման վրա ներկայացնել Լոռու հայ բնակչության թվի շարժընթացը, աճի տեմպերը, վերարտադրության ռեժիմը, դրանց պատճառներն ու զարգացման միտումները:

Անդրադառնալով բնակչության թվաքանակի փոփոխություններին` նշենք, որ Լոռու բնակչության մասին ֆոնդի ամենահին տվյալները վերաբերում են 1839–1840 թ.[6], որոնք, սակայն, թերի են, ուստի հաշվարկների համար հիմք են ծառայել 1841 և հետագա տարիների` համեմատաբար ամբողջական տվյալները:

Աղյուսակ 1

Լոռու վիճակի բնակչության թվի շարժընթացը 1841–1868 թթ.

Բնակավայրերի

անվանումը

1841

1845

1851

1855

1858

1861

1868

1

Ջալալօղլի

(Ստեփանավան)

238

333

384

418

467

571

739

2

Գեառգեառ

(Գարգառ)

270

368

414

387

434

502

699

3

Գյուլագարակ

234

258

132

228

358

450

531

4

Վարդաբլուր

206

226

215

269

341

385

514

5

Հոբարձի

35

73

83

92

94

143

147

6

Կուրթան

392

370

408

397

510

380

686

7

Հայտարբեկ

(Սվերդլով)

188

235

125

158

192

243

333

8

Ուռուտ

159

92

84

103

88

249

256

9

Լեջան

196

112

50

52

194

285

297

10

Լոռիբերդ

22

38

24

58

64

91

134

11

Ագարակ

94

119

202

214

244

282

428

12

Օձուն

873

1036

996

1341

1481

1351

1752

13

Ամոջ

39

17

28

–

–

–

–

14

Այգեհատ

124

114

159

188

208

238

241

15

Արդվի

67

59

88

91

132

122

179

16

Աքորի

168

159

227

213

325

373

407

17

Ծաթեր

103

83

132

155

158

161

104

18

Դսեղ

180

110

306

407

506

531

710

19

Ձորագյուղ

66

76

97

124

131

133

207

20

Շահալի

(Վահագնի)

130

120

397

301

333

470

499

21

Մարց

230

280

251

304

455

415

322

22

Սանահին

165

149

190

227

290

255

281

23

Որնակ (Ակներ)

63

56

100

114

123

167

174

24

Ճոճկան

288

261

317

370

402

453

581

25

Քարինջ

–

42

107

123

154

163

215

27

Դորմեկատուս

–

54

–

–

–

–

–

28

Սովուխբուլաղ

–

42

–

–

–

–

–

29

Կողես

–

94

–

–

–

–

–

30

Ղաչաղան (Արևածագ)

–

–

127

132

117

136

194

31

Հագվի

–

–

–

–

114

120

168

32

Մղարթ

–

–

–

–

153

183

231

33

Խաչիգեղ (Դեբետ)

–

–

–

–

–

–

279

34

Սադիբագդի

(Չկալով)

–

–

–

–

–

–

127

35

Լորուտ

–

–

–

–

–

–

333

Ընդամենը

4530

4976

5643

6466

8068

8852

11768

Բնակավայրերի թվի, մարդաշատության (տե՛ս քարտեզը) և բնակչության աճի բացարձակ ու հարաբերական արժեքների մասին ընդհանուր պատ[7]կերացում կազմելու համար վերլուծենք աղյուսակ 1-ի տվյալները: Ըստ դրանց` Լոռու վիճակի բնակչությունը 27 տարվա ընթացքում ավելացել է շուրջ 2.6 անգամ, տարեկան միջին աճը կազմել է 2.3 %: Բնակչության թվի փոփոխությունների պատկերն ավելի ակնառու դարձնելու համար հաշվարկները ներկայացնենք ըստ տասնամյակների. այսպես, 1841–1851 թթ. բնակչությունն աճել է 1.2 անգամ կամ տարեկան միջին աճը կազմել է 1.9 %, 1851–1861 թթ.` համապատասխանաբար 1.5, կամ 3.6 %, իսկ 1858–1868 թթ.` ավելի քան 1.4, կամ 3.1 %: Բերված տվյալները խոսում են այն մասին, որ բնակչությունն աճի համեմատաբար բարձր տեմպեր է ունեցել հատկապես XIX դ. երկրորդ կեսին` պայմանավորված ծնելիության բարձր ցուցանիշներով, որոնք հիմնականում արդյունք էին քաղաքական կայունության և տնտեսական որոշ աշխուժացման. ի դեպ, կարող ենք արձանագրել, որ ընդհանուր աճի մեջ իր ուրույն տեղն է ունեցել բնական վերարտադրությունը:

Աղյուսակ 2-ը, լինելով նախորդի շարունակությունը, ներկայացնում է XIX դ. երկրորդ կեսից մինչև XX դ. սկզբներն ընկած ժամանակահատվածում Լոռու վիճակի հայկական բնակավայրերի և բնակչության թվի փոփոխությունները[8]:

Հաշվարկները ցույց են տալիս, որ 1873–1883 թթ. բնակչությունն ավելացել է 1.3 անգամ կամ տարեկան միջին աճը կազմել է շուրջ 3 %, հաջորդ տասնամյակում (1883–1893 թթ.) ևս նույն պատկերն է արձանագրվել, իսկ 1893–1914 թթ.` ավելի քան 1.6 անգամ և 3.2 %: Տարեկան միջին աճի բարձր ցուցանիշների համար նպաստավոր էին նաև 1873 թ. հողային բարեփոխումները և կապիտալիստական հարաբերությունների աշխուժացումը: Այսպես, 1873–1893 թթ. հայ բնակչությունն ավելացել է 1.7 անգամ, իսկ տարեկան միջին աճը կազմել է 3.5 %: Ժողովրդագրական 41-ամյա գործընթացների արդյունքում բնակչությունն ավելացել է 2.8 անգամ, իսկ տարեկան միջին աճը կազմել է շուրջ 4.5 %:

Ընդհանրացնելով` նշենք, որ եթե 1841–1901 թթ. Լոռու բնակչությունն ավելացել է 6 անգամ և տարեկան ունեցել է 7 % միջին աճ, ապա 1901–1914 թթ. աճի տեմպերի թուլացման հետևանքով տարեկան միջին ցուցանիշը նվազել ու կազմել է 747 մարդ կամ 2.7 %: Այս հանգամանքն իր ազդեցությունն է թողել ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի բնակչության թվի շարժընթացի վրա. այսպես, 1841–1914 թթ. բնակչությունն ավելացել է ավելի քան 8 անգամ կամ 32.9 հազ. մարդով, տարեկան միջին աճը կազմել է 450 մարդ:

Աղյուսակ 1

Լոռու վիճակի բնակչության թվի շարժընթացը 1873–1914 թթ.

Բնակավայրերի

անվանումը

1873

1883

1889

1893

1901

1907

1914

1

Ջալալօղլի

(Ստեփանավան)

886

1456

1944

1987

3000

2240

1976

2

Գեառգեառ

(Գարգառ)

654

863

1120

1291

1320

1638

1751

3

Գյուլագարակ

289

960

1004

1108

1402

1181

1747

4

Վարդաբլուր

505

687

824

907

1282

1243

1733

5

Հոբարձի

134

265

346

402

463

435

638

6

Կուրթան

869

1141

990

1115

1336

1537

1921

7

Հայտարբեկ

(Սվերդլով)

380

477

602

709

805

1055

1479

8

Ուռուտ

312

470

598

625

603

922

1008

9

Լեջան

380

548

777

832

851

947

1050

10

Լոռիբերդ

168

158

193

220

286

297

350

11

Ագարակ

469

456

499

593

622

875

1030

12

Օձուն

2053

2044

2288

2568

2800

3473

4125

13

Ամոջ

–

–

–

–

89

130

90

14

Այգեհատ

222

268

215

222

366

389

361

15

Արդվի

88

141

159

120

105

98

250

16

Աքորի

462

384

718

679

950

1137

1260

17

Ծաթեր

136

226

230

200

321

378

487

18

Ղաչաղան

(Արևածագ)

260

290

374

417

407

440

556

19

Դսեղ

837

828

1111

1178

1548

1806

2045

20

Ձորագյուղ

241

299

378

380

511

578

723

21

Շահալի

(Վահագնի)

531

597

743

803

929

1115

1228

22

Մարց

268

452

527

588

702

728

919

23

Սանահին

347

438

363

452

477

485

543

24

Որնակ (Ակներ)

229

243

319

390

408

411

497

25

Ճոճկան

435

457

529

612

850

805

779

26

Քարինջ

276

298

427

471

644

681

909

27

Ահնիձոր

126

178

109

135

165

202

266

28

Մադան

52

55

49

53

47

75

1258

29

Մղարթ

312

305

371

412

606

578

684

30

Ղամշկուտ

(Եղեգնուտ)

202

275

343

370

509

582

773

31

Հագվի

132

203

269

278

353

378

483

32

Լորուտ

283

408

502

553

608

767

1013

33

Խաչիգեղ (Դեբետ)

322

305

484

534

597

691

1042

34

Սադիբագդի

(Չկալով)

154

224

312

321

361

466

505

35

Հովհանաձոր

165

257

254

290

579

437

490

36

Աթան

–

262

209

168

255

289

503

37

Քոլագերան

(Անտառամուտ)

–

191

144

205

311

355

455

38

Շամուտ

–

–

–

227

271

271

530

Ընդամենը

13179

17109

20324

22415

27739

30115

37457

Այսպիսով, ինչպես ասվեց, հայ բնակչության աճի համեմատաբար ցածր ցուցանիշներ են արձանագրվել XIX դ. կեսերին և XX դ. սկզբներին, մասնավորապես, 1841–1851 թթ.` 24.5 %, կամ տարեկան միջինը` ավելի քան 2.4 % և 1902–1912 թթ.` համապա[9]տասխանաբար 17.9 %, կամ` 1.8 %: Առավել բարձր աճ է արձանագրվել 1851–1873 թթ.` 133.5 %, կամ տարեկան միջին հաշվով` 6 %, և 1874–1902 թթ.` համապատասխանաբար 122.5 %, կամ` 4.4 %: Բնակչության աճի ցուցանիշների տատանումներն արդյունք են աճի տեմպերի փոփոխությունների, որոնք ըստ տասնամյակների ունեին հետևյալ արժեքները` 1841–1851 թթ. բնակչության աճի տեմպը կազմել է 19.7 %, 1858–1868 թթ.` 31.4 %, 1873–1883 թթ.` 23 %, 1883–1893 թթ.` 23.7 %, իսկ 1902–1912 թթ.` 15.2 %:

Ներկայացված գծապատկեր 1-ը վերը բերված 1-ին և 2-րդ աղյուսակների տվյալների արտացոլումն է Լոռու վիճակի բնակչության թվի փոփոխությունների վերաբերյալ:

Գծ. 1. Լոռու հայ բնակչության թվի շարժընթացը 1841–1914 թթ.

Աղյուսակների վերլուծությունը պատկերացում է տալիս նաև ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի բնակավայրերի ու բնակչության թվի փոփոխությունների մասին, որոնք հետևյալ պատկերն են ներկայացնում. 1841 թ.` 24 հայկական գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 7 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 9 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 6 գյուղ, 300-ից ավելի` 2 գյուղ: 1851 թ.` 26 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 7 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 8 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 4 գյուղ, 300-ից ավելի` 7 գյուղ: 1861 թ.` 27 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 1 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 9 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 6 գյուղ, 300-ից ավելի` 11 գյուղ: 1873 թ.` 34 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 2 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 7 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 9 գյուղ, 300-ից ավելի` 16 գյուղ (1000-ից ավելի բնակիչ ուներ 1 գյուղ` Օձունը): 1883 թ.` 36 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 1 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 4 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 12 գյուղ, 300-ից ավելի` 19 գյուղ (1000-ից ավելի բնակիչ ուներ 3 գյուղ): 1893 թ.` 37 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 1 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 3 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 7 գյուղ, 300-ից ավելի` 26 գյուղ (1000-ից ավելի բնակիչ ուներ 6 գյուղ): 1901 թ.` 38 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 2 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 2 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 3 գյուղ, 300-ից ավելի` 31 գյուղ (1000-ից ավելի բնակիչ ուներ 7 գյուղ): 1914 թ.` 38 գյուղերից մինչև 100 բնակիչ ուներ 1 գյուղ, 100–200 բնակիչ` 0 գյուղ, 200–300 բնակիչ` 2 գյուղ, 300-ից ավելի` 35 գյուղ (1000-ից ավելի բնակիչ ուներ 16 գյուղ): Ներկայացված ցուցանիշները ցույց են տալիս, որ 1841–1914 թթ. նվազել է մինչև 300 բնակիչ ունեցող գյուղերի թիվը և զգալի ավելացել` 300 և ավելի բնակիչ ունեցողներինը, որը խոսում է բնականակավայրերի խոշորացման եւ բնակչության թվի աննախադեպ աճի մասին:

Աղյուսակ 3

Լոռու վիճակի բնակչության բնական շարժի ցուցանիշները               1848–1912 թթ.

Տարեթիվ

Ծնելիություն

Մահացություն

Բնական աճ

Ամուսնու-թյունների

քանակը

մարդ

1000

բնակչի

հաշվով

մարդ

1000

բնակչի

հաշվով

մարդ

1000

բնակչի

հաշվով

1848

183

33.4

93

17.0

90

16.5

63

1852

206

36.0

55

17.0

151

19.0

39

1854

270

41.8

67

17.8

115

24.0

67

1856

277

40.0

97

14.0

180

26.0

86

1862

402

45.4

152

17.2

250

28.2

95

1871

629

49.4

206

16.2

423

33.2

106

1902

1239

42.5

516

17.7

723

24.8

222

1904

1303

44.4

449

15.3

854

29.1

186

1910

1466

45.3

713

21.0

753

24.3

404

1912

1486

43.3

722

21.0

764

22.3

317

XIX դ. երկրորդ կեսերին հայ ընտանիքի անդամների միջին թիվը կազմել է 10–11 մարդ, իսկ XX դ. սկզբներին այդ ցուցանիշը նվազել ու կազմել է 8–9 մարդ, որը վկայում է խոշոր ընտանիքների կամ գերդաստանների տրոհման մասին:

Անդրադառնալով Լոռու վիճակի բնակչության բնական աճի ցուցանիշներին, որոնք քաղվել են չափաբերական մատյաններից, պետք է ասել, որ չնայած դրանք թերի են ու ոչ ամբողջական, սակայն բնական վերարտադրության վերաբերյալ համընդհանուր պատկերացում կազմելու համար բացառիկ աղբյուր են: Ասվածը հաստատելու համար բնակչության թվաքանակի և բնական աճի տվյալներն իրար հետ համադրելով` դիտարկենք ժողովրդագրական զարգացման այն առանձնահատկությունները, որոնք պայմանավորված են բնական շարժով:

Բնական շարժի ցուցանիշների վերլուծությունից պարզվեց, որ ծնելիության ամենացածր գործակիցներ արձանագրվել են 1848 թ.` 33.4 %, իսկ մահացությանը 1856 թ.` 14 %, ամենաբարձր ծնելիությունը գրանցվել է 1871 թ.` 49.4 %, իսկ մահացությունը 1910–1912 թթ.` 21 %: Ինչ վերաբերում է բնական աճի գործակիցներին, ապա 1848 թ. 1000 բնակչի հաշվով արձանագրվել է ամենացածր`16.5, իսկ 1871 թ. ամենաբարձր` 33.2 մարդ: Ընդհանուր առմամբ, ինչպես երևում է գծապատկեր 2-ից, 1854–1912 թթ. բնական աճի գործակիցները 20 %-ից բարձր են եղել: Բնակչության ծնելիության ցուցանիշների մեծության մասին որոշակի պատկերացում կազմելու համար, դիմենք ռուս հայտնի ժողովրդագիրներ Վ. Բորիսովի և Բ. Ուրլանիսի առաջարկած ծնելիության ընդհանուր գործակիցների գնահատման սանդղակին, ըստ որի` մինչև 16 %-ը համարվում է ցածր, 16–24.9-ը` միջին, 25–29.9-ը` միջինից բարձր, 30–39.9-ը` բարձր, իսկ

40 %-ից ավելին` շատ բարձր[10]: Հետևաբար, դժվար չէ նկատել, որ Լոռու հայ բնակչության ծնելիության գործակիցներն ունեցել են բարձր և շատ բարձր արժեքներ:

Գծ. 2. Լոռու վիճակի հայ բնակչության բնական շարժը 1848–1912 թթ.

Գծապատկեր 2-ից երևում է, որ XIX դ. կեսերից մինչև նույն դարի երկրորդ կեսերը 1000 բնակչի հաշվով ծնելիության ցուցանիշները հիմնականում աճել են, որից հետո փոքր-ինչ նվազելով` XX դ. սկզբներին շարունակել են մնալ նույն մակարդակին: Մահացության կորը հիմնականում ունեցել է փոքր տատանումներ ու գրեթե հավասար ցուցանիշներ, որոնք XX դ. սկզբներին մի փոքր աճել են: Հետաքրքիր է, որ բնական աճի և ծնելիության կորերը, չնայած տարբեր արժեքներին, մինչև XX դ. սկզբները գրեթե նույն պատկերն են ունեցել, սակայն հետագայում նվազման միտումներ են արձանագրվել: Ըստ մահացության ընդհանուր գործակիցների գնահատմ[11]ան սանդղակի` մինչև 10 %-ը համարվում է ցածր, 10–14.9-ը` միջին, 15–24.9-ը` բարձր, 30–34.9-ը` շատ բարձր, իսկ 35-ից ավելին` արտակարգ բարձր:

Հետևաբար, սանդղակի համաձայն Լոռու վիճակում արձանագրվել են մահացության միջին և բարձր արժեքներ:

Հարկ է նշել, որ բնակչության թվաքանակի և բնական շարժի տվյալների հիման վրա կատարված հաշվարկները բացառիկ հնարավորություն են ընձեռել բնակչության ընդհանուր հավելաճի մեջ առանձնացնել բնական և միգրացիոն ցուցանիշները: Ասվածը հիմնավորելու համար բերենք մի քանի օրինակ. 1852 թ. գավառակում բնական հավելաճը կազմել է 151 մարդ, իսկ միգրացիոն հավելաճը` 96 մարդ, այսինքն` բնակչության ընդհանուր հավելաճի մեջ գերակշռող է եղել բնականը (61 %): Տասը տարի անց` 1862 թ., բնական հավելաճը կազմել է 250 մարդ, իսկ միգրացիոն հավելաճը բացասական ցուցանիշ է ունեցել` 5 մարդ, հետևաբար, բնակչության ընդհանուր հավելաճը կատարվել է բացառապես բնական շարժի հաշվին: 1912 թ., բնական հավելաճը կազմել է 764 մարդ, իսկ միգրացիոնը` 786 մարդ, այսինքն` բնակչության ընդհանուր հավելաճը հավասարապես կապված էր ինչպես բնական վերարտադրությունից, այնպես էլ միգրացիայի դրական ցուցանիշներից:

Ինչ վերաբերում է ամուսնություններին (ամուսնալուծությունների մասին տվյալներ չկային), ապա պետք է նշել, որ մինչև 1910 թ. դրանց թիվը, որոշ տատանումներով հանդերձ, հիմնականում աճել է, որից հետո` արձանագրվել է կտրուկ նվազում:

Բնակչության բնական շարժի վրա իր ազդեցությունն է թողնում նաև սեռատարիքային կազմը: Պտղաբեր տարիքի կանանց և տղամարդկանց քանակի համամասնությունը նպաստում է ամուսնությունների թվի ավելացմանը և նախադրյալներ է ստեղծում ծնելիության բարձր ցուցանիշների համար: Ցավոք, արխիվային փաստաթղթերում տարիքային կազմի վերաբերյալ տվյալների բացակայությունը հնարավորություն չընձեռեց հիմնավոր ենթադրություններ անել ծնելիության և մահացության հետագա միտումների, ինչպես նաև բնակչության վերարտադրության ռեժիմի մասին: Համենայն դեպս, բավարարվելով սեռային կազմի մասին եղած ցուցանիշներով, նշենք, որ դրանք հնարավորություն են տալիս` ըստ սեռերի հարաբերակցության փոփոխությունների պատկերացում կազմելու բնակչության բնական շարժի մասին (հայտնի է, որ միջին հաշվով, ավելի շատ տղաներ են ծնվում, քան աղջիկներ, ընդ որում, նորածինների մեջ սեռերի հարաբերակցությունը հաստատուն է` յուրաքանչյուր 100 աղջկան բաժին է ընկնում 105–106 տղա): [12] Ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում Լոռու գավառակում տղամարդկանց բաժինն ամբողջ բնակչության մեջ միջին հաշվով կազմել է 53–54 %, այսինքն` յուրաքանչյուր 100 կնոջ բաժին է ընկել 115 տղամարդ: Հետաքրքիր է նշել, որ 2011 թ. մարդահամարի տվյալներով Լոռու մարզում արձանագրվել է հակառակ պատկերը` տղամարդիկ կազմել են բնակչության 47.4 %-ը[13]:

Այսպիսով, Լոռու հայ բնակչության ժողովրդագրական զարգացումները հանգեցրին այն հետևության, որ ուսումնասիրվող ժամանակահատվածի սկզբներին (XIX դ. 50–60-ականներին) բնակչության վերարտադրության գործընթացներում կարևոր դեր է ունեցել բնական շարժը` բարձր ծնելիությունը և մահացությունը, որոնք միգրացիայի սալդոյի բացասական արժեքների պարագայում անգամ հիմնականում ապահովել են բնակչության թվաքանակի հավելաճ: Հետագայում` 1871–1914 թթ. կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացման տարիներին, բնակչությունը համեմատաբար բարձր հավելաճ է ունեցել թե՛ բնական, և թե՛միգրացիոն շարժերի հաշվին:

АРХИВНЫЕ ДАННЫЕ КАК ИСТОЧНИК ОЦЕНКИ ВОСПРОИЗВОДСТВА АРМЯŸНСКОГО НАСЕЛЕНИЯŸ

ЛОРИЙСКОГО УЧАСТКА

(Середина XIX в. – начало XX в.)

ГАМЛЕТ САРКИСŸЯН

Резюме

Лорийский участок одним из первых в Закавказье в 1801 г. в составе Восточной Грузии перешел под господство России. В конце XIX в. Лори являлся южной частью уезда Борчалу Тифлисской губернии.

На основании анализа статистических данных Национального архива Армении (ф. 53), касающихся армянского населения Грузии и Имеретии, представлены материалы о населении Лори (районы Степанавана, Туманяна и северной части Гугарка), около 35 сел: о динамике его численности, темпах роста, режиме воспроизводства, их причинах и тенденциях развития. Основная часть материалов вводится в научный оборот впервые.

Динамика численности армянского населения более чем за 70 лет свидетельствует, что абсолютные показатели, несмотря на колебание темпов роста, в целом имели устойчивый прирост. В 1841–1861 гг. население выросло почти в 1,9 раза или ежегодно увеличивалось в среднем на 216 чел., а в 1861–1883 гг. соответственно в 1,9 раза или на 373 чел. В период 1883–1901 гг. население Лори выросло почти в 1,6 раза или среднегодовой прирост составил 2 %.

Темпы роста армянского населения в исследуемый период были различны: в 1841–1851 гг. они составили 24.5 % (среднегодовой прирост составил 2.4 %), а в 1902–1912 гг. – 17.9 % (1.8 %). Более высокие темпы зафиксированы в 1851–1873 гг., составив 128.9 % (среднегодовой прирост составил 5.8 %) и в 1874–1902 гг.– соответственно 122.5 % (среднегодовой прирост составил

4.4 %).

С точки зрения естественного прироста, в 1852 г. зафиксированы низкие показатели рождаемости и смертности, соответственно 30 и 8%; самые высокие показатели рождаемости пришлись на 1871 г., достигнув 49.4%, а смертности на 1910–1912 гг. – 21 %. В 1848 г. на 1000 чел. населения зафиксированы самые низкие, а в 1871 – самые высокие показатели, соответственно 16 и 33 чел.; в 1852–1912 гг. показатели естественного роста превышали 20 %.

Из характеристик населения особое значение имеет также его возрастно-половая структура (в архивных документах отсутствовали данные о возрасте). В Лорийском участке мужское население составляло в среднем 53–54 %, или на каждые 100 женщин приходилось 115 мужчин.

Таким образом, в исследуемый период армянское население Лори в основном имело высокую рождаемость и смертность. Несмотря на определенные различия темпов роста, в целом, численность населения почти непрерывно увеличивалась.

ARCHIVE DATA AS A SOURCE FOR ESTIMATION OF ARMENIAN POPULATION REPRODUCTION RATES IN LORI REGION

(The mid-19th – the beginning of the 20th centuries)

HAMLET SARGSYAN

Summary

Situated under Eastern Georgia, Lori was one of the first Transcaucasian regions that passed under the rule of Russian Empire in 1801. At the end of the 19th century Lori was the southern part of Burchalu region of the larger Tiflis province.

Based on statistical data drawn from the National Archive of Armenia 53 referring to the Armenian population of Georgia and Imereti, we have outlined the reasons and development trends for population change, growth rates, reproduction regime, making use of figures most of which are put into scientific circulation for the first time.

The change of the number of Armenian population throughout 70 years suggests that despite varying population increase rates, the population in absolute terms registered steady growth. The population increased 1.9 times or grew on the average of 216 people between 1841–1861, while for 1861–1883 the figures made 1.9 and 373 respectively. In 1883–1901 the population increased almost thrice or by the annual average of 2 %.

The growth rates for Armenian population differ making 24.5% in 1841–1851 (annual average of 2.4 %) while between 1902–1912 it was 17.9 % (annual average of 1.8 %). Higher rates were registered in 1851–1873 – 128.9% (annual average of 5.8 %) and in 1874–1902 – 122.5 % (annual average of 4.4 %).

Birth and death rates for 1852 were registered with low coefficients – 30 and 8 %, the highest birthrate was marked in 1871 – 49.4 %, the highest mortality rate between 1910–1912 – 21 %. In 1848 the lowest rate of natural increase per 1000 people was seen, while the figures for 1871 mark its highest point – 16 and 33 people. The natural increase coefficients for 1852–1912 were higher than 20 %. Thus, the Armenian population of Lori experienced high mortality and birthrates resulting in steady population growth.

Заметки

[←1]

А. Шахатунян. Административный передел Закавказского края. Тифлис, 1918, с. 84.

[←2]

Նույն տեղում, էջ 85–86, 89:

[←3]

Նույն տեղում, էջ 90–91, 94:

[←4]

Նույն տեղում, էջ 98–99:

[←5]

Հաղպատը, Շնողը և հարակից մի քանի գյուղեր Ղազախի գավառակի մաս էին կազմում, ուստի դուրս են մնացել այս ցուցակից:

[←6]

Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև` ՀԱԱ), ֆ. 53, ց. 1, գ. 3800, թ. 51–56:

[←7]

ՀԱԱ, ֆ. 53 (Լոռու վիճակի հայ բնակչության թիվը), ց. 1, գ. 3802, մաս 1, 1841 թ., թ. 28–31, գ. 3805, 1843 թ., թ. 18–22, գ. 3809, 1844 թ., թ. 124–126, գ. 3814, 1847 թ., թ. 4–5, 80, գ. 3819, 1852 թ., թ. 83–85, գ. 3828, 1856 թ., թ. 40, գ. 3843, 1863 թ., թ. 13–14, գ. 3850, 1867 թ., թ. 2–3:

[←8]

ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3870, թ. 13–14, 1878 թ., գ. 3875, մաս 2, թ. 118–119, 1883 թ., գ. 3877, թ. 36, 1885 թ., գ. 3884, մաս 1–2, թ. 25, 105–106, 1889 թ., գ. 3889, մաս 1, թ. 47, 1891 թ., գ. 3899, մաս 2, թ. 96, 1897 թ., գ. 3900, մաս 1, թ. 75, 1899 թ., գ. 3906, մաս 1, թ. 16, 44–45, 1901 թ., գ. 3907, թ. 4–8, 1902 թ., գ. 3917, մաս 1, թ. 20, 1910 թ., գ. 3920, թ. 4, 1912 թ., ,Из ведомости Эчмиадзинского синода – о числе населения и церквей Борчалинского уезда, 1914 г.ե.– ,Вестник архивов Арменииե, 1988, դ 2, с. 37.

[←9]

ՀԱԱ, ֆ. 53, ց. 1, գ. 3907, թ. 4–8, 1902 թ.:

[←10]

Н. А. Феодорова, Л. К. Керимова. Историческая демография: теория и метод. Уч. пособие. Казань, 2013, с. 34.

[←11]

Տե՛ս Մ. Մանասյան. Տնտեսաաշխարհագրական դաշտային հետազոտությունների մեթոդիկա: Բնակչություն, Երևան, 1991, էջ 21:

[←12]

В. И. Бутов. Демография. Уч. пособие. М.–Ростов-на-Дону, 2003, с. 238.

[←13]

Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2013 թ.: Սոցիալ-ժողովրդագրական հատված, Երևան, 2013, էջ 127: