ՎԱԶԳԵՆ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ. Հայերենի բառաքննական և ստուգաբանական ուսումնասիրություններ, Երևան, «Գիտություն» հրատ., 2012, 223 էջ:

Հրապարակի վրա է լեզվաբան Վազգեն Համբարձումյանի գրախոսվող նոր ուսումնասիրությունը, որը վերաբերում է հայերենի բառապաշարի` բառաքննական և ստուգաբանական տեսակետից որոշակի կարևորություն ունեցող մի քանի հարցերի: Հեղինակի հետազոտական մտահոգության կիզակետում այս բնագավառում կատարված հին և նոր ուսումնասիրությունների բնութագրման խնդիրներն են, որոնց միջոցով պարզվում են դրանց արդյունքները. պարզվում են պակաս ու թերի կողմերը, սխալները, մյուս կողմից` ի՞նչ է կատարվել այդ ուղղությամբ, և ինչպիսի՞լուծումներ են անհրաժեշտ:

Հնդեվրոպական ընտանիքի լեզուների բառապաշարի ուսումնասիրության հիմքում էական հարցեր են` 1) արմատների հնդեվրոպական ծագումը և 2) դրանցով հիմք-լեզվի բառապաշարի` բառային կազմի որոշման խնդիրը: Այս հարցերը զբաղեցրել են ոչ միայն հնդեվրոպաբաններին, այլև հայ լեզվաբաններին (Հ. Աճառյան, Գ. Ջահուկյան և այլք): Նորօրյա հայ լեզվաբանության մեջ Վ. Համբարձումյանը առաջինն է, որ յուրացնելով և գնահատելով հայերենին վերաբերող հետազոտությունները, շարունակում է պահպանել նրանց ընձեռած ավանդները և նոր խոսք ասել հայերենի արմատաբանության բնագավառում: Շուրջ տասը տարում այդ ուղղությամբ հրապարակումներ է ունեցել[1], ներկա աշխատանքը առանձին անդրադարձ է նշված թեմային` տարբերվելով իր ծավալներով, խորությամբ, հավելումներով և մեկնաբանություներով:

Աշխատանքում քննության են ենթարկվել չորս էական հարցեր`

1. Հնդեվրոպական ծագման հայերեն արմատների տարբերակային վերականգնման և տիպաբանական հավաստագրման (վերիֆիկացիայի) խնդիրը:

2. Լեզուների նոստրատիկ ուսումնասիրություններում հայերենի վերաբերյալ կատարվածը սահմանափակ է. քիչ թվով փաստերի է վերաբերում, մինչդեռ անհրաժեշտ է ավելի մեծ թվով փաստերի վերլուծություն կատարել, որպեսզի բացահայտվեն հայերենի վաղնջական և հնագույն ժամանակներին առնչվող շատ իրողություններ, որոնց հիման վրա կընդգծվեն հայերենի տեղն ու կարևորությունը հնդեվրոպական լեզուների մեջ:

3. Նախկինում որևէ ձեռնարկում չունեցող մի հարց` հինանատոլիական (խեթալուվական) լեզուներից մեկի, այն է` միլերենի և հայերենի միջև կան ծագումնային որոշակի զուգադիպումներ, որոնք հետագա աշխատանքները շարունակելու և ուսումնասիրության ոլորտն ընդլայնելու դեպքում ավելի հավաստի ու անառարկելի կարող են լինել:

4. Երեմիա Մեղրեցու «Բառգիրք հայոց»-ը բանասիրական և հատկապես ստուգաբանական ուսումնասիրությունների է ենթարկվել, սակայն դեռևս կան -շատ բառահոդվածներ, որոնք բացահայտված և ստուգաբանված չեն:

Ամբողջ աշխատանքը կառուցված է այս չորս հարցերի բնութագրումների և վերլուծությունների վրա, որոնք հեղեղված են փաստարկումներով, վկայություններով, մերժումներով և հաստատումներով, լրացումներով ու կրճատումներով, ինչպես նաև ենթադրություններով:

Առաջին հարցին վերաբերող բնութագրություններում ուշադրության են արժանանում հնդեվրոպական (հե.) և ցեղակից լեզուների հնչյունական օրենքներն ու արմատների տարբերակային դրսևորումները:

Այդ հիմունքով բնութագրվում են հետ(ք) «ոտնահետք», տուն, տամ «տալիս եմ», ուտեմ «ուտել», ապտակ «(ձեռքի ափով) հարված», համբոյր, կուռն «մեջք, թիկունք», ճուռն «ազդր, ոտք», յաւան «արտաբերող», սուք «շքեղություն, հանդիսավորություն, ուրախություն», փասքուս «շատախոս» բառերը, որոնց բացատրությունները որքան հետաքրքրական են, նույնքան էլ բարդ պատկեր են ներկայացնում. տրվում են հին և նորագույն մեկնաբանությունները, տարակարծությունները, ապա վերջնական գնահատականները: Այդ ամենը կատարվում է խիստ գիտական մոտեցմամբ, բազմաթիվ հեղինակների, բառարանների, այլևայլ աղբյուրների վկայություններով:

Մեկ օրինակ: «Հայ. համբոյր բառը նախկինում դիտվել է անհայտ ծագման: Ջահուկյանն այն կապում է իրան. ham-bōd ձևի հետ [նշվ. աղբ.]: Աճառյանը հայ. ըմպեմ բայը կապում է ումպ արմատի հետ, այնինչ Ջահուկյանը «ենթադրում է թեմատիկ կրկնավոր ներկայից» առաջացած … «ումպ-ը կազմվել է հայկական հողի վրա» [Աճ., 1973, էջ 124, այլև 1977, էջ 599–600, Ջահուկ., 1987, էջ 187, այլև 2010, էջ 247]» (գրախոսվող աշխ., էջ 13): Վ. Համբարձումյանը ներկայացնում է հետևյալ կարծիքը. «հայ. համբոյր (հ-ամ-բո-յր <*հ-ան-բո-յր), ըմպեմ (ըմ-պե-մ <*ըն-պե-մ), ինչպես նաև բերան (*բե-րան) ձևերի բո-//պե-, այլև բե- բաղադրիչները տարբերակային արմատներ են… Դրանք հանդիսանում են հե. *p[h]oH- (վերջինիս կրկնավոր տարբերակ համարվող *p[h]ip[h]oH-, կամ էլ ըստ Մայրհոֆերի` *peh_3- և այլն) արմատի արտացոլումներ. Հմմտ. հհնդկ. píbati «խմում է, ըմպում է» (<*p[h]ibH-), հիռլ. ibid «խմում է, ըմ-պում է», լատ. bibō (անորոշը` bibĕre) «խմում եմ, ըմպում եմ», այլև հուն. πῶϑι «խմի՛ր», լատ. pōtus «խմիչք» և այլն [Гамкрелидзе, Иванов, 1984, c. 220, 402]¦ (գրախոսվող աշխ., էջ 13–14): Այս օրինակի բացատրության վկայությամբ նպատակ ունենք ներկայացնելու գրախոսվող գրքի հեղինակի կատարած հետազոտության բնույթը, բնութագրումների ոճն ու եղանակը, վերջապես, գիտականության մակարդակը:  Ասվածի համար ևս մի օրինակ: Նայենք էջ 16-ը: Հայերենում աւետել, առաւօտ (*առաւաւտ), յաւետ//յաւէտ (յաւիտեան) բառերի շարքում կա նաև յաւան «արտաբերող», որը Երեմիա Մեղրեցու «Բառգիրք հայոցի» քննական բնագրում նշվում է առանց ձեռագրական տարբերությունների և ծանոթագրությունների: Ամալյանը հետագայում չի անդրադառնում այս բառին: Բառը չկա նաև Աճառյանի «Արմատական բառարանում», ինչպես նաև Ջահուկյանի «Ստուգաբանական բառարանում»: Լ. Հովհաննիսյանի կարծիքով` «իրան. hvan «կանչել»-ը թերևս թույլ է տալիս կապ տեսնել յաւան-ի հետ> [Հովհաննիսյան, 2000, էջ 217]»:

Վ. Համբարձումյանը, հենվելով բառի «արտաբերող» իմաստի վրա, որ նշանակում է ձայնական` հնչական գործողություն կատարող (nomen agentis), կարծում է, որ յաւան-ի արմատն է աւ, որ սկզբում ունի յ հավելված (ածանց) և -ան վերջածանց (ածականական. այս դեպքում` դերբայական արժեքով` «ձայն հանող` կանչող»): Ապա եզրակացնում է. «Ըստ այսմ` գործ ունենք բնիկ արմատի հետ. հայ. աւ < հե. *aus-//*us- (*u-es) «լուսավորել, լույս տալ» արմատից [հմմտ. հհնդկ. uşăh «արշալույս», հուն. (հոն.) ἠώς «(առավոտյան) արշալույս», խեթ. . auš-, uš- »տեսնել» և այլն] Гамкрелидзе, Иванов, 1984, с. 223, 229, Ջահուկյան, 1994, №1–2, էջ 57], նշանակում է` (բուն իմաստով) առաւաւտ «օրվա սկիզբ», (փոխաբերաբար) աւետել «(բարի) լուր տալ», աւետիք «(բարի) լուր», (բացարձակ իմաստով) յաւէտ «միշտ` անսկիզբ և անվերջ» (տե՛ս գրախոսվող աշխ., էջ 16–17) և այլն: Ամփոփիչ եզրակացություն. «Ուստի գտնում ենք, որ հայ. յաւան բառը «արտաբերող» իմաստով նշանակում է այն անձը, որ «բարի մի բան` լույս, լուր է տալիս, ազդարարում, արտաբերում է»: Տողատակում հավելում է. «Այս արմատից է, հավանաբար, նաև հայտնի երգի «Յայուն-յաւուն» անվանումը` իբրև «լույսի` բարու կանչ, ձայն» (նույն տեղում, էջ 17): Ամենը գիտական է և համոզիչ. սա Համբարձումյանի տարերքն է:

Առաջին հարցին առնչվող` հայերենի հնդեվրոպական ծագման իմաստային խումբ կազմող մեկուկես տասնյակից ավելի միավորների բառաքննական և ստուգաբանական ճշգրտումներ ու լրացումներ են կատարվում: Դրանք «կրոն և նախապաշարմունք», «ֆիզիկական աշխարհ» և այլ իմաստներ արտահայտող բառեր են` աւատ (այլև հաւատ) «հավատի` կրոնի նվիրվածություն, ստուգություն», աւետ (նաև աւէտ), «(ուրախ) լուր», գո՛գ (նաև գոչ-եմ)` իբրև հրամայականի ձև («ասա՛»), գոհ (որից` գոհանամ) «գոհացած, հաճ և հաւան` շնորհակալությամբ հանդերձ», հագագ «շունչ», «ձայն արտաբերող շունչը», հաւան «հավանություն` համոզում, հաճություն», հեգ «վանկ», «(գրի) հնչյուն», հեւ «հևալը», «հևք», հևոց» [այլև հեւ-ամ (*հու-)»*(ծանր) շնչել, շունչ քաշել»], հինինամ//հինանամ «(արագ-արագ) շունչ առնել` քաշել, հեծել, հևալ», հիւ «շունչ» [«հնարավոր է կապել հիւանդ բառի հետ» – Վ. Հ.], հոգ 1) «ցաւ, մտածութիւն, տրտմութիւն, վիշտ», 2) «խնամք, փոյթ, հոգատարութիւն» (Աճ.), հոգի «հոգի» (բուն իմաստով), «անձ, մարդ, շունչ, սատանա, սիրտ, կյանք, կենդանություն» (փոխաբերական իմաստով), հովեմ «հովահարել, զովացնել», հունչ(ք) «ձայն», շոգ «տաքություն, տոթ» (որից` շոգի), շունչ «շնչառութուն, ոգի, հոգի» (տե՛ս գրախոսվող աշխ., էջ 21–39):

Հայերեն այս բառերի, արմատների հնդեվրոպական ծագման մեկնաբանությունները զբաղեցնում են գրքի 21–42 էջերը: Ինչպես վերևում ցույց տվեցինք, նույն եղանակով բացահայտվում են արմատներն ու դրանց տարբերակները, ձևական և իմաստային կապերը: Բազմաթիվ ականավոր լեզվաբաններից վկայված փաստերով, անհամար հղումներով ճշգրտվում և լրացվում են հետազոտվող կառուցվածքային միավորները, իսկ վերջում պարտադիր կերպով տրվում է հեղինակի կարծիքը, որը մեծ մասամբ որոշակի է, երբեմն` թեական (պայմանական):

Օրինակ` հիւ արմատը բնութագրելիս նշվում է, որ Աճառյանն այդ արմատն առանձին չունի, և քանի որ այն հնարավոր է կապել հիւանդ բառի հետ, ուստի այն կարելի է քննարկել այդ համատեքստում: Ըստ այդմ` հիւանդ կազմությունը դիտվում է իբրև «անստույգ բառ»: Ապա Ջահուկյանի մի քանի բացատրություններով ու վկայություններով, Լևիին, Հյուբշմանին, Աճառյանին կատարված հղումներով, նրանց կողմից օգտագործված փաստարկներով Համբարձումյանը համադրում է քննվող հարցը և կարծիքների համեմատական վերլուծությամբ ներկայացնում իր կարծիքը` ասելով. «Եթե ընդունենք հայ. հեւ-//հիւ- արմատական տարբերակայնությունը, որը հավանական է ոչ միայն իմաստային, այլև հնչյունական տեսանկյունից, ապա պետք է ծագած համարել հե. pēpÚto [*pē(i)-] «ցավեցնել, վնասել», այլև հե. *HËe(i) - «փչել» արմատից (էջ 35): Այստեղ կարծիքը տրամաբանական է և որոշակի:

Մի այլ դեպքում այն կարող է լինել պայմանական կամ հավանական: Օրինակ` հայ. հոգ - «ցավ, մտածություն, տրտմություն, վիշտ» և «խնամք, փոյթ, հոգատարություն» արմատը ավելի հավանական է ծագած համարել հե. *Hխe/օnt[h] - «հով անել, փչել» ձևից, որ ավելի իրական է ոչ միայն հնչյունական առումով, այլև իմաստի տեսակետից(հմմտ. հովեմ «հով եմ անում, փչում եմ») (էջ 36):

Երկրորդ հարցի բնութագրումները վերաբերում են հայերենի տվյալների ընդգրկմանը նոստրատիկ լեզուների համեմատական բառարանի մեջ, որից էլ` հետագա ուսումնասիրության խնդիրը (էջ 43–78): Նախ հակիրճ անդրադարձ                է կատարվում լեզուների ուսումնասիրության նոստրատիկ տեսությանը, որի հիմնադիրը Հ. Պեդերսենն է

(1903 թ.), որի հետնորդն է XX դարի 60-ական       թվականներին ռուս լեզվաբան Իլիչ-Սվիտիչը: Նա սկզբում ստեղծում է համեմատական քարտարան, ապա երկու հատորով «Ստուգաբանական բառարան»` 353 բառահոդվածով: Վ. Համբարձումյանի հաշվումներով դրա-նից 175-ի դեպքում կարելի է առանձ-նացնել հայերենի զուգահեռներ: Յ. Պոկոռնին ևս ունեցել է բառարան, որից ոչ անկախ ստեղծված երկու հատորները լույս են տեսել Իլիչ-Սվիտիչի կենդանության օրոք: Այդ հատորների նյութը ժամանակին քննվել և նկատի է առնվելԳ. Ջահուկյանի կողմից [Ջահուկյան, 1987, էջ 69–72] (տե՛ս գրախոսվող աշխ., էջ 45): Իլիչ-Սվիտիչի քարտարանի հիման վրա գիտական կոլեկտիվի ջանքերով պատրաստվում է 3-րդ հատորը, որը պարունակում է 25 բառահոդված: Վ. Համբարձումյանը նշում է, որ այդ 25 բառերից առնվազն 12-ի դեպքում նույնպես հնարավոր է բերել հայերեն զուգահեռներ: «Սույն աշխատանքում անդրադառնում ենք Իլիչ-Սվիտիչի «Ստուգաբանական բառարանի» այն բառահոդվածներին, որոնցում այս կամ այն կերպ տեղ են գտել հայերենի տվյալները` իբրև հե. ցեղակցության մի լեզվի համեմատելի միավորներ, ընդ որում ավելացնելով 3-րդ հատորի նյութերը» (էջ 46),– գրում է Վ. Համբարձումյանը:

Սրան հաջորդում են Իլիչ-Սվիտիչի նոստրատիկ բառարանների 378 բառերից 178-ի բնութագրումները, որոնք ունեն հայերեն զուգահեռներ: Դրանք նույնպես բացատրություններով, մեկնաբանություններով, ճշգրտումներով ու լրացումներով ճոխ պատկեր են ներկայացնում, որտեղ հեղինակի մոտեցումները դարձյալ մնում են սթափ և ակտիվ վիճակում: Հեղինակը նախ` կատարում է արմատական վերլուծություն` համեմատության եզր ընդունելով Իլիչ-Սվիտիչի կողմից վերականգնված նոստրատիկ նախաձևը` նոստր. նշումով, այնուհետև` հղում վերջինիս բառարանին և Գ. Ջահուկյանի աշխատություններին: Այդ 178-ից ցուցադրենք միայն մեկը` իբրև նմուշ, մյուսները անհրաժեշտ է կարդալ, որովհետև շատ պարզաբանումներ, հաղորդումներ են պարունակում` կապված գրական լեզվի և բարբառների հետ:

Այսպես` «21. Նոստ. bura «ծակել, շաղափել». սեմ-քամ. b(w)r «շաղափել, քանդել. (բացված) անցք»- քարթվ. br(u) «պտտել, խաղացնել» (?) – հե. bher – «շաղափել, փորել, քանդել»- ուրալ. pura «գործիք (շաղափելու), շաղափել, ծակել» - դրավ. pōr «անցք, բացվածք» - ալթ. [bura-» պտ-տել, փորել»]: Հմմտ. հայ. բիր «փորիչ», բրեմ «քանդել, փորել», բրիչ «թոխր, թակուջակ», բերան «ուտելու անցք» [Иллич-Свитич, 1971, с. 186–187. հմմտ. Ջահուկյան, 1987, էջ 72, այլև 2010, էջ 126, 129]» (էջ 49):

Երրորդ հարցի քննարկումները վերաբերում են հայերենի և միլերենի` հին անատոլիական (խեթալուվական) մեռած լեզվի առնչություններին (էջ 79–112): Նշվում է, որ այդ լեզվին վերաբերող աշխատություններից քաղված նյութի սահմաններում հնարավոր է հայերենի և այդ լեզվի միջև մատնանշել ծագումնային առնչությունների վերաբերող որոշ տվյալներ առավելապես հնչյունական կազմի, մասամբ ձևաբանական կառուցվածքի վերաբերյալ, որի համար հղում է կատարվում տասը հեղինակների (էջ 79–80): Բնութագրումները ներառում են հնչյունական և ձևաբանական հետևյալ իրողությունները:

1. Հնչյունական զուգադիպումներ: Առաջին հերթին ուշադրություն են գրավում ձայնավորների (նաև` ձայնորդների), ապա բաղաձայնների, շատ քիչ դեպքերում մնացածների զուգահեռները: Սկզբից տրվում են միլերենի հնչյունական միավորները, ապա հայերենինը. 1) ձայնավորները միլերենում, 2) ձայնորդները միլերենում, 3) պայթական բաղաձայնները միլերենում, 4) սովորական և քմային շփականները միլերենում:

2. Բառա(ձևա)կազմական զուգադիպումներ: Սրանք մեծ մասամբ վերաբերում են անվանական և բայական հիմքերի կազմությանը, մասամբ` բառերի կամ արմատների ածանցմանը. 1) գոյականական հիմքով զուգադիպումներ, 2) ուղղական հոլովին վերաբերող զուգադիպումներ, 3) գոյականական և ածականական վերջածանցման հետ կապված զուգադիպումներ, 4) ածականական (դերբայական) զուգադիպումներ:

3. Բառ(արմատ)ային զուգադիպումներ: Այստեղ 18 բառ(արմատ)եր/ներ-ի զուգադիպումներ են բնութագրվում: Մեկ օրինակ` «ժա) Միլ. māmre «մեռնել» (?) – հայ. մեռ(-անիմ) «մեռնել. վախճան». հմմտ. խեթ.-լուվ. mer-»մետնել» (այլև meita «կորսվեց»), հհնդկ. mriyáte «մեռնում է», լատ. . morior «մեռնում է» (< հե *mer- «մահ, մեռնել. վերանալ»), ¦), [Королев, 1976, с. 85, Гамкрелидзе, Иванов, 1984, с. 475, Ջահուկյան, 1987, էջ 138, 209, այլև 2010, էջ 523] (տե՛ս գրախոսվող աշխ., էջ 100): Այս բնույթի են մյուս բառերն ու արմատները, և հարկ չկա անդրադառնալ դրանց: Պետք է կարդա՛լ ու կարդա՛լ:

Չորրորդ հարցի շարադրանքը վերնագրված է` «Երեմիա Մեղրեցու «Բառգիրք հայոցի» «կասկածելի և անստույգ» բառերի մասին, որն ամենածավալունն է (էջ 113–168) և ամենաուշագրավն ու հեղինակի հետազոտությունների ամենաարգասավոր բաժինը: Նրանում սովորականից ավելի մեծ ջանք ու եռանդով կատարվում է ահռելի յուրահատուկ աշխատանք, որի բովանդակությունը երկու տեսակ է:

ա) Բնութագրվում են «Բառգիրք հայոցին» վերաբերող ուսումնասիրությունները, որոնցից յուրաքանչյուրը առանձնանում է քննված նյութի խորությամբ և ընթերցողին ներկայանում գիտական հետազոտության օրինակելիությամբ: Այդ հեղինակներն են` Գ. Ղափանցյան, Հ. Ամալյան, Է. Աղայան, Գ. Ջահուկյան և ուրիշներ: Աճառյանի մասին նշվում է, որ թեև օգտվել է բառարանից, բառերն օգտագործել իր բառարանում, սակայն «կասկածելի և անստույգ» է համարել այդ բառերը: Գ. Ջահուկյանը բազմաթիվ ուսումնասիրություններում անդրադարձել է այդ բառարանի բառահոդվածներին, դրանք բնութագրել, ճշգրտել և օգտագործել: Այդպես էլ` մյուս հեղինակները (էջ 113–118):

բ) Տրվում են Վ. Համբարձումյանի կողմից նոր լուսաբանված 40 բառերը:

Վ. Համբարձումյանի մեկնաբանությունները և նոր լուսաբանումները դյուրին ու հեշտ եղանակով չեն ընթանում: Նա վկայում է նույն բառի վերաբերյալ տարբեր հեղինակների և տարբեր ժա-մանակներում եղած բնութագրումները, զուգադրում-համեմատում է դրանք, հայտնում սեփական կարծիքը ու հասնում վերջնական եզրակացության: Երբեմն մի բառի բացատրության առիթով մի քանի կետերով բացատրվում կամ վկայվում են բազմաթիվ այլ բառեր կամ բառախմբեր: Անհամար բառեր, արմատներ, բառի կառուցվածքային այլ միավորներ շարժման մեջ են դրվում հնդեվրոպական նախալեզվից և այդ ընտանիքի ցեղակից լեզուներից (դրանց քանակն անցնում է հարյուրներից ու հազարներից): Այստեղ նույնպես հայերենի վկայություններն ընտրվում են գրական լեզվից և բարբառներից:

Նոր լուսաբանված 40 բառերն են` աղանդումն «խելագարումն», աղիփատոս «հոգաբարձու», աղտամուղտ կամ աղջամուղջ, աղցաման «ապարանջան, աղբաման», աճապել//աճապարել «յառաջել, կամ հասանել», ամասայ «ի ձեռն ալֆայ` հզօր կամ քաջ», անարգատիպ «անձև», անարդակ «զառ ի վեր, անգանակ», անդուքն «թարգմանի ամնարտաւանութիւնք», անտար «ապրայ, կշռորդ», բուղաբար «մատանի, կնքոց», գաղգաղ «անիւ, շողովումն, յայտնութիւն», դասօն «խոսել», դնոց կամ պատգարակ «մահիճ, դափոխ», եկթափիստել «հիանալ, տխրել, մտայոյզ, զարհուրել», եկիտ «ծածուկ», եմման//եմանու «եղեալ յումեքէ», եսեն «դարան, լռութիւն, աղբիւր», եստորոգի «զնմանէ», ետրաղիճ «անառակ. անբարո (աղջիկ)», ընթարց «նախդիր, որ զսեռականն պահանջէ. առանց», թեսաղ//թեսել «ժողով, ժողովել», ի մակագոյն «երկրագույն», իրայոն «տեսիլ», լեդեալ «լքյալ, ձանձրացյալ», խել «հեշտ», խշել «դադարել>, կալոն «սեղեխ, հոմանի», կոնդ «գերեզման», հաս «տիք», յաւան «արտաբերող», նիմիք «ումեմն», ոգորիլ «կռվել, մարտնչել, դիմակայել», ողայ «ողբալի ձայն», ռաքամ «ընթացք», սուքար «հավոնոց», փասքուս «շատախոս», փոփոգել (<փո-փոգել) «հոգի` շունչ տալ» և այլն:

Եթե այս բառերից մեկնումեկը ներկայացնենք բացատրություններով հանդերձ, պարզ կլինի, թե ինչպիսի տքնաջան գիտական աշխատանք է կատարված: Ընտրենք հակիրճ բնութագրումով եսեն բառը: «20. Եսեն «դարան, լռութիւն, աղբիւր» [«Բառգիրք հայոց», 1975, էջ 91]: Աճառյանը գրում է. «Եսեն «դա- րան կամ լռութիւն կամ աղբիւր», ունի Բառ. երեմ. էջ 89» [Աճառյան, 1971, էջ 26]: Գրեթե նույնը հանդիպում ենք Ջահուկյանի բառարանում. «Անստույգ բառ: Ծագումն անհայտ է» [Ջահուկյան, 2010, էջ 218] (տե՛ս գրախոսվող աշխ., էջ 152–153): Վ. Համբարձումյանն անցնում է մեկնաբանության. «Ելնելով բառահոդվածի մեջ «աղբյուր» բացատրությունից, որին կից նշվում են նաև «դարան, լռություն», կարելի է ենթադրել, թե վերջիններս աղբյուրի «թաքուն, դեռ չբխած վիճակ» են նշանակում: Եվ եթե այդպես ենթադրելը ընդունելի է, ապա նաև հավանական ենք համարում եսեն բառի (նախնական ձևը` *էքսեն?) փոխառյալ լինելը` հուն. ἐξήν (սահմ. եղ. անցյ. անկատ. եզ. 3-րդ դ. ἐξειμι բայի) «բխում է, հորդում է, դուրս է գալիս` տալիս». հմմտ. նաև հուն. ἐξειμι (ἐιμι) (սահմ. եղ. ապառնի` ἐξέρομαι) «դուրս գալ, տարածվել, ձգվել», «մոտ գալ, մոտենալ», «տարածվել, ցրվել», «հորդել, լցվել, թափվել» և այլն [Дворецкий, 1958, с. 570] (էջ 153. ընդգծումները – Է. Մ.) (տե՛ս գրախոսվող աշխ., էջ 153):

Ընթերցողին ենք թողնում կարդալ 39 բառերի մեկնաբանությունները:

Ուշագրավ է, գիտական, յուրահատուկ և ճոխ սույն աշխատանքի կառուցվածքը: Այն ունի ներածություն, չորս հարցադրումների բնութագրումներ, որոնցից յուրաքանչյուրը մեկ գլխի արժեք ունի: Առանձին և ծավալուն տրված է ըմպել բայի ստուգաբանությունը (էջ 103–112): Կան ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով ամփոփումներ, որոնք հույժ կարևոր են օտար(ոչ միայն օտար) ընթերցողի համար: Համառոտագրությունները բովանդակալից են` 1. գիտական հանդեսներ, գրքեր, 2. լեզուներ և բարբառներ, 3. տերմիններ և տերմինային անվանումներ, 4. այլ կարգի: Օգտագործված գրականությունը հարուստ է և բազմալեզու (էջ 189–203), բաղկացած է երկու բաժնից` 1. սկզբնաղբյուրներ (էջ 189–192), 2. ուսումնասիրություններ (էջ 192–203): Աշխատանքն ունի նաև առարկայական ցանկեր (էջ 205–222)` բաղկացած երկու բաժնից` 1. հայերեն բառեր և բառաձևեր (էջ 205–219, շուրջ 1000 բառ), 2. անվանացանկ (էջ 220–222): Միով բանիվ` պակաս տեղ չունի:

Ամփոփում: Գրախոսվող սույն աշխատանքը համեմատական լեզվաբանության բնագավառի ուսումնասիրություններում արժանի տեղ ունի: Հեղինակին հաջողվել է ներկայացնել ու գնահատել հայերենի արմատաբանության, արմատի տարբերակայնության ասպարեզի ուսումնասիրությունները և գիտակցելով նորագույն հետազոտություններում առաջադրվող խնդիրները` աճառյանական, ջահուկյանական և այլ մեծերի ոգով նվիրվել է բարդ ու կնճռոտ հարցերի լուծմանը:

Վ. Համբարձումյանն այս հետազոտությամբ հնդեվրոպական ցեղակից լեզուների շարքում նոր ու նպաստավոր լիցք է հաղորդում նախալեզվի արմատի տարբերակայնության չլուծված խնդիրները բացահայտելուն: Գիրքն օգտակար է հայոց լեզվի պատմությունն ուսումնասիրողների, բուհական դասընթացների համար:

ԷԴՈՒԱՐԴ   ՄԿՐՏՉՅԱՆ

Заметки

[←1]

Տե՛ս «Լեզու և լեզվաբանություն», 2003, -1, էջ 39–43, «Ջահուկյանական ընթերցումներ», 2010, էջ 152–168, «Պատմաբանասիրական հանդես», 2012, -3, էջ 127–147 և այլն: