ՍՈՒՍԱՆՆԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Հովհաննես Թումանյանի կյանքի ու ստեղծագործության պատմությունը (1900–1912 թթ.), Երևան. «Գրական էտալոն», 2012, 752 էջ:

Թումանյանագիտական մատենագրությունը մի ամբողջ գրադարան կարող է կազմել: Եվ սակայն ամբողջի մեջ իր բացառիկ արժեքով առանձնանում է Արամ Ինճիկյանի «Հովհաննես Թումանյանի կյանքի ու ստեղծագործության պատմությունը» աշխատությունը, որն ընդգրկում է բանաստեղծի կենսագործունեության առաջին երեք տասնամյակը (1869–1899): Նույն այս գործի շարունակությունն է Սուսաննա Հովհաննիսյանի «Հովհաննես Թումանյան. կյանքի և ստեղծագործության պատմությունը (1900–1912 թթ.)» նմանապես արժեքավոր ուսումնասիրությունը:

Որոնումների սահմանը գրեթե անընդգրկելի է. բազմաբնույթ մամուլի էջերից, արխիվային գզրոցներից, ժամանակակիցների հուշերից, բանահյուսական ասույթներից ու առավելապես գրողի ներաշխարհի արձագանքներից հետազոտողը հյուսել է մի կյանքի պատմություն, որի մեջ բեկվում են ազգային գոյության բոլոր ուղեգծերը` սոցիալական, քաղաքական, մշակութային, գրական և այլն: Այսպես շարժման մեջ է հայոց ժամանակը` մարդիկ, դեպքեր, իրադարձություններ: Եվ այդ իրադարձությունների մշուշից հառնում է Թումանյանի կերպարը` միակը, տիեզերական անկրկնելին, անհունի անդրադարձում` ամենատես ու ողբերգական:

Հիրավի, ողբերգական անդրադարձ, քանզի կենսագրության ժամանակը համընկնում էր XIX դարի ռոմանտիկական Հայաստանի փլուզման և ազգային հուսախաբության հոգեբանական տագնապներին.

Ա՜խ, նա հոշոտվեց մեր աչքի առջև

Եվ մեր ըզգայուն սըրտերն իրեն հետ,

Ոսկի երազներ` միրաժի նման`

Մեր անապատում չըքացան անհետ:

Եվ մենք խորտակված մեր կյանքի ծեգից,

Անհույս ու դալուկ, ճակատներըս ցած,

Ընկնում է քընար մեր մատաղ ձեռքից,

Ընկնում են սըրտից և՛ երգ, և՛ աստված[1]:

Եվ այսպես, թվում է, թե կարդում ես կենսագրական վեպի մի հատորը, ուր գլխավոր հերոսի կյանքի դրվագները պատմում են, թե ինչ արժե անհատի դերը պատմության մեջ: Ու ազգային ընտրանին, ոգու փիլիսոփայական հայտնաբերումը իմաստ է տալիս վիպական հերոսի առաքելությանը: Այստեղ են Ղազարոս Աղայանը, Լևոն Շանթը, Ավետիք Իսահակյանը, Կոմիտասը, Խրիմյան Հայրիկը և անզուգական իշխանուհի Մարիամ Թումանյանը, որի կերպարում վեհանում է բնության արիստոկրատիզմը:

Աշխատության մեջ որոշակի ընդգծվում է ամեն հայ հանճարի ձգտումը դեպի ազգային ոգու նորոգությունը, դեպի իդեալի կատարելության եվրոպական ավանդույթները: Այս իմաստով, ինչպես ցույց է տալիս հետազոտողը, Թումանյանն ընդլայնում է հայոց կյանքի բովանդակությունը, հայ աշխարհայացքը զուգորդում քաղաքակիրթ մարդկության առաջընթացին: Անդրադարձ է կատարվում գրողի գեղարվեստական գործունեության հոգեբանական հանգամանքներին` մտահղացումից մինչև բնագրի ամբողջացումը:

1903 թ. լույս է տեսնում Հովհ. Թումանյանի «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն: Դա բացառիկ տարեթիվ է հայ գրականության պատմության մեջ: Այստեղ ամբողջ ավարտվածությամբ ձևավորվում է թումանյանական հանճարը: Առանձին բաժին հատկացնելով ժողովածուին և նրա քննադատական արձագանքներին` Ս. Հովհաննիսյանն իրավացիորեն այն չափանիշ է դարձնում բացահայտելու ժամանակի գրական հայացքների տեսական անկատարությունը գեղարվեստական զարգացման հանդեպ: Բայց դա միայն գրական երևույթ չէր: Թումանյանին վիճակված էր կրելու իրականությունից վեր կանգնած հանճարի ճակատագիրը պատմության դատաստանի առաջ և կամքի ստեղծագործ մղումով գրական-հասարակական գործունեությամբ լինելու ուսուցիչ և առաջնորդ:

Այսպես, Ս. Հովհաննիսյանի սույն գիրքը ընթերցման հաճույք է պատճառում ոչ միայն բանասիրական լիակատար իրացումներով, այլև շարադրանքի էքսպրեսիվ, սահուն անցումներով, հանճարի ինքնաստեղծման առասպելի գրավչությամբ:

Ս. Հովհաննիսյանի «Հովհաննես Թումանյանի կյանքի ու ստեղծագործության պատմությունը (1900–1912 թթ.)» աշխատությունը միանգամայն արժանի է Հայաստանի Հանրապետության պետական մրցանակի:

ՍԵՐԳԵՅ ՍԱՐԻՆՅԱՆ

Заметки

[←1]

Հովհ. Թումանյանի «Մեր նախորդներին» բանաստեղծությունն է` գրված 1902 թ. (տե՛ս Հովհ. Թումանյան. Երկերի լիակատար ժողովածու տասը հատորով, հ. 1, Երևան, 1988, էջ 205):