ՍԱՐԳԻՍ ԿՈՒԿՈՒՆՅԱՆԸ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԵՐԳԵՐՈՒՄ

(Մահվան 100-ամյա տարելիցի առթիվ)

ԱԼՎԱՐԴ ՂԱԶԻՅԱՆ

1877–1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմին ու Բեռլինի վեհաժողովին հաջորդած տասնամյակները կարելի է բնութագրել թուրքական լծից արևմտահայերին ազատագրելու վերաբերյալ հույսերի բորբոքման, վերածնության ժամանակաշրջան: Սերբիայի, Բուլղարիայի օրինակները չափազանց վարակիչ էին, թեև արդեն Սան-Ստեֆանոյի 16-րդ հոդվածը Բեռլինի վեհաժողովում փոխարինվել էր արևմտահայերին անպտուղ խոստումներով` 61-րդ հոդվածով, ու արևմտահայության պատվիրակությունը Խրիմյան Հայրիկի գլխավորությամբ վերադարձել էր վեհաժողովից, իսկ թղթե շերեփի պատմությունը բանահյուսական երանգ էր ստացել[1]:

Ռուսական արքունիքը շարունակում էր պաշտպանել Հայկական հարցի դրական լուծումը: Իսկ Ռուսաստանի խոշոր քաղաքներում ուսանող հայ երիտասարդությունը ոչ միայն կրթություն էր ստանում, այլև մասնակից էր ու հաղորդակից ռուս առաջադեմ խմբերի միջավայրում իշխող հասարակական-քաղաքական, գերազանցապես` սոցիալական բնույթի գաղափարներին: Սակայն հայ երիտասարդությանը առավելապես հուզում էին ազգային-քաղաքական խնդիրները` արևմտահայ եղբայրների ազատագրության հարցերը: Արևելահայ հասարակական, մշակութային կյանքը համակված էր Ե. Շահազիզի, Մ. Նալբանդյանի, Ռ. Պատկանյանի, Մ. Պեշիկթաշլյանի, Րաֆֆու ազատագրական պայքարի գաղափարներով, մարտաշունչ ստեղծագործություններով: Մինչդեռ արևմտահայ գավառներում ծնունդ առած փոքրաթիվ խմբերը, ինչպես նաև առանձին անհատներ զինված, անհավասար պայքար էին մղում հետզհետե սաստկացող թուրք և քուրդ կեղեքիչների ճնշումների դեմ (Սարկավագի, Կարինի «Պաշտպան Հայրենյաց», Չաթոյի, Շերոյի ինքնապաշտպանական ջոկատները): Իսկ արևելահայերն ուղիներ էին որոնում Արևմտյան Հայաստան մտնելու և եղբայրներին օգնելու` լուսավորելու, կրթելու, զինելու նպատակով:

Այդ վերջին ուղին էր ընտրել Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի ուսանող, 17-ամյա Ալեքսանդր Գոլոշյանը (Րաֆֆու հերոսի անունով իրեն Վարդան անվանող): Նրա առաքելությունը ողբերգական վախճան ունեցավ: 1889 թ. մայիսի 15-ին Հակոբ Սարկավագի հայդուկային խմբին միանալու նպատակով Պարսկաստանից Վասպուրական անցնելու ճանապարհին նա զոհվեց իր գաղափարակից ընկերոջ` Հ. Ագրիպպասյանի հետ` «երգիր» չհասած:

Ա. Գոլոշյանի գործունեությանը ծանոթ էին նրա հայրենի քաղաք Թիֆլիսում, այն որոշակի արձագանք ուներ հայ հասարակական շրջաններում: Անհամեմատ լայն արձագանք ունեցավ Ս. Կուկունյանի խմբի գործունեությունը:

Սարգիս Մովսեսի Կուկունյանը ծնվել է 1866 թ. Ելիզավետպոլի նահանգի Նուխվա գավառի Նիժ գյուղում: Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: 1885 թ. գնում է Պետերբուրգ` կրթությունը շարունակելու: Սակայն այստեղ նա ավելի շուտ ստանում է քաղաքական, ազատագրական պայքարի գաղափարախոսության դասեր: Բալկանյան ժողովուրդների նորերս ազատագրված օրինակները նրա աչքի առաջ էին: Ս. Կուկունյանի շուրջը համախմբվում է մայրաքաղաքում ուսանող հայ երիտասարդության մի մասը և կազմավորվում է համախոհների մի խմբակ: Իր գաղափարակից ընկերներով նա ապրում էր արևմտահայերին ազատագրելու ուղիներ որոնելու հույսերով ու գաղափարներով: Պետերբուրգում Ս. Կուկունյանը ծանոթանում է Կ. Եզյանի հետ, որը լինելով ռուս բարձրաստիճան պաշտոնյա, շահագրգռված էր արևմտահայերի ազատագրությամբ և այդ հարցի վերաբերյալ սեփական ծրագիրն ուներ, որին հաղորդակից է դարձնում Կուկունյանին ու նրա խմբակի անդամներին, համապատասխան հրահանգներ տալիս, այդ թվում` հարկ եղած դեպքում դիմելու Պարսկաստանում ապրող հայ հեղինակավոր անհատների:

1889 թ. Կուկունյանը համախոհներով գալիս է Թիֆլիս: Նրա գործունեությունը արդեն հայտնի էր հայկական լայն շրջաններում: Նրան աջակցություն էին ցույց տալիս ժողովրդի տարբեր խավերի ներկայացուցիչները, հանգանակությամբ միջոցներ էին հավաքում` խմբի անհրաժեշտ ծախսերը (ուտելիք, հագուստ, զենք և այլն) հոգալու համար: Բաքվեցի մեծահարուստ Ծատուր աղա Առաքելյանը նվիրում է 6000 ռ., խոստանալով ողջ կարողությունը` հաջողության դեպքում[2]: Կուկունյանին ամենաջերմ աջակցություն էր ցույց տալիս նաև Գր. Արծրունին` «Մշակ» լրագրով ու կողմնակիցներով:

Մեծ էր արշավանքին մասնակցել ցանկացողների թիվը. լինում էին դեպքեր, երբ մայրերը նվիրաբերում էին իրենց միամոր զավակներին, կային արշավանքին մասնակցելու ցանկություն ունեցող կանայք[3]: 1890 թ. աշնանը խումբն արդեն պատրաստ էր: Այն բաղկացած էր 78 մարտիկից, այդ թվում` 24 ձիավոր[4], սակայն տարբեր աղբյուրներ նշում են այլ թվաքանակ[5]:

Որոշում էր կայացվել Կարսից ճանապարհվել սեպտեմբերի 22-ին: Հանգրվանելով Կարսում` Կուկունյանը շտապում էր: Նրա վրա չազդեցին Թիֆլիսից եկող նամակ-հորդորները` արշավանքը հետաձգելու, ինչպես նաև նորերս կազմավորված Հ.Յ.Դաշնակցության ահազանգն ու նշանավոր դաշնակցական գործիչների` Կ. Խատիսյանի, Հ. Արղությանի և այլոց այցելությունները: Խնդիրն այն էր, որ կտրուկ փոխվել էր ցարական իշխանության վերաբերմունքը դեպի Հայկական հարցը, մասնավորապես, արևմտահայերի` թուրքական լծից ազատագրելու հարցը: Բացի այդ` արդեն աշուն էր, Հայկական բարձրավանդակի ցուրտ աշունը:

1890 թ. սեպտեմբերի 22-ին խումբը դուրս է գալիս Կարսից և ճանապարհվում դեպի ռուս-թուրքական սահմանը: Ողջ ճանապարհին ժողովուրդը ուղեկցում էր նրան խաչով-խաչվառով, բարեմաղթություններով, երգերով: Ջոկատի անդամները կրում էին ռուս կազակների հագուստ, երկու հրամանատարները` զինվորական սպայի ուսադիրներով: Խումբը տանում էր հայկական խորհրդանիշերով երկու դրոշներ: Սահմանն անցնելուց առաջ հրամանատարները ճառ են ասում, բացատրում խմբի առաքելությունը, միաժամանակ հնարավոր ողբերգական ավարտի հավանականությունը:

Հազիվ էր խումբն անցել ռուս-թուրքական սահմանը, երբ Կաղզվանից ոչ հեռու հանդիպում է մի քանի քրդերի[6]: Սրանք տեղեկացնում են մոտակա գյուղի քրդերին և շատ չանցած` հայտնվում է զինված քրդերի մի խումբ: Տեղի է ունենում ընդհարում: Սեպտեմբերի 23–26-ին Կուկունյանի խումբը ստիպված է լինում պաշտպանվել քուրդ զինյալների, թուրք զինվորների և սահմանապահ կազակների հարձակումներից: Պարզ է դառնում, որ անհնար է ճանապարհը շարունակել, մանավանդ որ ցրտերը սկսվել էին, ինչը նեղում էր մարտիկներին: Սնունդը գրեթե սպառվել էր: Որոշում են վերադառնալ և Երևանի նահանգի գյուղերում ձմեռել:

Ծանր ու աղետալի էր վերադարձի ճանապարհը: Սահմանի վրա` Խար գյուղի այգիներում խմբին դիմավորեցին ու շրջապատեցին սահմանապահ կազակները: Մարտիկներին կարգադրված էր չկրակել ռուսների վրա, մինչդեռ վերջիններս կրակում էին հատուկ նշանառությամբ: Նույնիսկ` հանգստացող մարտիկների հրացանների կույտի վրա: Խումբը հայտնվում է շրջափակման մեջ և հարկադրված է լինում հանձնվել` տալով 12 զոհ: Բանտարկվում է 43, փախչում` 69–70 հոգի: Բանտարկվում է նաև Կուկունյանը[7]:

Այսպիսով` 1890 թ. սեպտեմբերի 26-ին ավարտվում է Ս. Կուկունյանի խմբի երեք օր տևած, այնքան ոգևորություն հարուցած, հույսեր վառած արշավանքը` մազաչափ անգամ վնաս չտալով թշնամուն:

Բանտարկյալներին տեղավորում են Կաղզվանի բանտում, այնուհետև տեղափոխում Կարսի բանտը: Թեև արշավանքն ավարտվում է անհաջող, բայց ժողովուրդն իր սիրելի հերոսներին շարունակում է պաշտել ու մեծարել: Նրանց գովաբանում ու ճանապարհում են «կեցցեներով», քաջալերանքի խոսքով ու հուսադրությամբ: Իրենք` բանտարկյալները, հուսախաբված, ընկճված չէին: Ս. Կուկունյանին բանտում պահում են առանձին, առաջարկում և կազմակերպում են նրա փախուստը, բայց նա չի համաձայնվում` պատճառաբանելով, որ ինքը բաց դատավարություն է պահանջելու, որպեսզի ապացուցի Հայոց դատի արդար բնույթը: Ավելի քան երկու տարի տևած դատավարության ընթացքում խմբի ողջ մնացած մարտիկների դատավճիռը մնում է անփոփոխ, Ս. Կուկունյանը դատապարտվում է 20 տարվա ազատազրկման, 7 տարի տաժանակիր աշխատանքի և մշտական աքսորի[8]: Սակայն արդեն 1906 թ. նա Թիֆլիսում էր` ազատվելով ցարական մանիֆեստի շնորհիվ: Այնուհետև մի քանի անգամ բանտարկվում է, վախճանվում է 1913 թ. նոյեմբերի 26-ին Օրյոլի բանտում[9]:

Ուշագրավ է Նոր Բայազետի բանտում անցկացրած Սարգիս Կուկունյանի վերջին օրերի մասին պատմող հուշը: Անկասկած, այն ունի բանահյուսական երանգ, սակայն ճշմարտացի է, համահունչ` գոյություն ունեցող համահայկական միջավայրին ու մթնոլորտին: Հուզիչ է հուշագրի բերած այն փաստը, որ այն օրերին, երբ Կուկունյանը եղել է բանտում, քաղաքի ժողովուրդը այնքան ուտելիք է փոխանցել նրան, որ բանտի խոհանոցում ճաշ չի պատրաստվել բանտարկյալների համար[10]:

Բնորոշ է նաև անանուն նամակագրի հետևյալ տողերը. «Կուկունյանն իր գործերով զարթեցրեց հայ ազգը խոր քնից… յուրաքանչյուր ուրախ սեղանի ժամանակ առաջին կենացը հայրենիքին է նվիրված լինում, երկրորդը հայրենիքի նախավկա Կուկունյանին… 1890 թվականին ծնունդ է առնում ազգը… Այսուհետև Կուկունյանն էլ չի պատկանում ո՛չ իրեն, ո՛չ էլ իր ծնողներին, այլ կազմում է ամբողջ ազգի սեփականությունը. նրա անունը պիտի անցնի պատմության էջերը… Աստված անխիղճ կլինի, եթե չազատի Կուկունյանին դաժան բռնակալների ձեռքից…»[11]:

XIX դարավերջի – XX դարասկզբի հայ հասարակական-քաղաքական միջավայրը բարենպաստ էր բանահյուսության ստեղծման ու կենցաղավարման համար և պատահական չեն գրավոր ու բանավոր ավանդույթներով մեզ հասած երգերը: Տակավին նոր բանտարկված կուկունյաններին նվիրված երգի մի նմուշ է բերվում «Կուկունյանի խմբի արշավանքը» գրքույկում[12]: Գրքույկի հեղինակը հետևյալն է գրում. «Օր օրի վրա ժողովրդի համակրությունը սաստկանում է. ստեղծվում են բազմաթիվ ոտանավորներ, երգեր` նվիրած խմբին, նրա գործերին: Դրանք բերանից բերան են անցնում, կրկնվում, երգվում»[13]:

Կուկունյանի մասին երգերը մի ամբողջական ցիկլ են, և քննությունը թույլ է տալիս եզրակացնելու, որ դրանցում ներկայացված է Կուկունյան անհատ գործչի կյանքի որոշակի փուլեր` սկզբից մինչև վախճանը:

Մեզ հասած ամենավաղ հրատարակված երգը հայտնի է նաև «Կուկունյանի երգ» վերնագրով («Երբ ալեկոծ ծովի վրա Իմ մակույկը խորտակվի» սկզբնատողերով)[14]: Առաջին անգամ տպագրվել է «Աղբյուր» ամսագրում[15], այնուհետև ունեցել է մի շարք հրատարակություններ, ընդհուպ մինչև մեր օրերը: Ահա այն.

Երբ ալեկոծ ծովի վրա,

Իմ մակույկը խորտակվի`

Ես փրփրադեզ ալյաց միջին,

Դեռ իմ հույսս չեմ կտրեր:

Բոլոր ուժով և համարձակ,

Բազուկներս կշարժեմ,

Ալիքները պատառելով,

Դեպի ափը կը թռչեմ[16]:

Երգի հերոսը խանդավառ իր ընտրած գաղափարով ու ճանապարհով, որին ինքն անդավաճան սիրով նվիրվել է, պատրաստվում է կռվելու քաջի նման, իսկ եթե կռվելով պարտվի ու գնա դեպի անդունդ, ապա.

Անհավասար այս կռվի մեջ,

Թե ուժերս ինձ թողնեն,

Ալիքները հորձանք տալով,

Թե դեպ անդունդ ինձ նետեն:

Այն ժամանակ գեթ սփոփանք,

Ես կգտնեմ նրա մեջ,

Որ մեռնում եմ քաջի նման,

Կռիվ տալով մինչև վերջ[17]:

Երգի պատմական ատաղձը հուշում է, որ այն ստեղծվել է Կուկունյանի խմբի գործունեության սկզբնական` կազմակերպական շրջանում: Վերն ասվեց, որ Արևմտյան Հայաստան ոտք դնելուց առաջ հրամանատարներից մեկը` Սարդարը, բոցաշունչ խոսք է ասում և շեշտում հենց այն գաղափարի կարևորությունը, որը նշվում է երգում:

Հաջորդ երգը, որն առաջին անգամ տպագրվել է վերը հիշատակված «Կուկունյանի խմբի արշավանքը» գրքույկում, կոչվում է «Ժողովրդի ըսածը Կուկունյան խմբին» («Մնաք բարյա՛վ, սուր, հրացան» սկզբնատողով), քանիցս վերահրատարակվել է: Տրամաբանորեն այս երգը առաջինի շարունակությունն է. ամեն ինչ վերջացած է, անարգ թշնամին պղծեց հերոսի սուրբ սերը, սակայն ըստ երգի, նրան չեն տանջում բանտն ու կապանքները, այլ այն, որ այլևս չի կարող մարտնչել թշնամու դեմ.

Բայց ծանր չեն կապանքներս,

Մութ բանտը չէ ինձ տանջող.

Ո՛հ, այլևս թշնամու դեմ,

Չեմ անհողդողդ մարտնչող[18]:

Աքսորավայրում տաժանակիր աշխատանք ու շղթաներ կրելուց հետո վերադառնալով հայրենիք` Կուկունյանը շարունակում է պայքարն այս անգամ ցարական իշխանությունների դեմ[19]: Ի դեպ, նույն ուղին ընտրեցին նաև խմբի ողջ մնացած անդամները, ինչպես, օրինակ, Եփրեմը (1868–1912), ով հետագայում դարձավ պարսկական հեղափոխության ղեկավարներից մեկը և զոհվեց Պարսկաստանում[20]:

Վերը նշվեց, որ Կուկունյանը հրաժարվել է բանտից փախչել, որը կազմակերպել էին ընկերները: Նա որոշել էր դատարանում ապացուցել, որ խմբի նպատակը քաղաքական էր և ուղղված էր թուրք իշխանությունների դեմ: Սակայն խմբի անդամներին դատեցին որպես սովորական քրեական հանցագործներ, ինչպես երգն է ասում` «անպատվության դրոշմ դրեց սուրբ գործի վրա»:

Կենցաղավարել է նաև մի ստեղծագործություն, որը «Երբ ալեկոծ ծովի վրա…» երգի տարբերակն է` նույն սկզբնատողով, վերջից երկու քառատողի հավելմամբ, որոնցում նշվում է, որ երգի հերոսը, նաև հեղինակը` Կուկունյանն է.

Ես Կուկունյան Սարգիս անուն,

Աքսորման մեջ ինկած եմ,

Ազատության սիրույն համար,

Կյանքս ու հոգիս զոհած եմ:

Ձեռքերս շղթա, ոտքերս շղթա,

Մութ բանտին մեջ ինկած եմ,

Հայրենիքի սիրույն համար,

Կյանքս ու հոգիս զոհած եմ[21]:

Երկտողը կրկնվում է, «ազատություն» բառը փոխարինված է « հայրենիք» բառով: Երգի լեզուն որոշ փոփոխություններ է կրել: «Հառաչանք վշտացյալ սրտի Սարգիսջան Կուկունյանի» վերնագիրը ստացել է հետագա բանավոր կենցաղավարման ընթացքում, հավանաբար, համահունչ երգի բովանդակությանը` հառաչանք և ոչ ողբ, սուգ:

«Թողել եմ վաթանս, ընկել դարբեդար» սկզբնատողով երգը, որը տպագրվել է «Կուկունյանի երգը» վերնագրով, հորինված է հանրահայտ «Կռունկի» ազդեցությամբ, նույնիսկ վերջինիս որոշ արտահայտչամիջոցների, ոճերի օգտագործմամբ. «Կռունկ, մեր աշխարհեն խապրիկ մը չունի՞ս» տողին փոխարինել է «Կռունկ, մեր վաթանից ի՞նչ լուր բերիր ինձ»: Երգի` «Թե չմեռնեմ կտեսնեմ նորանց մինչ նոր դար» տողը ենթադրել է տալիս, որ այն ստեղծվել է մինչև XX դարը: Երգում թվարկված հարազատների, վաթանի հանդեպ բացահայտված սիրուց ու կարոտից ելնելով` կարելի է ասել, որ հանրահայտ «Կռունկը» անմիջական ազդեցություն է թողել այս երգի վրա ոչ միայն արտահայտչամիջոցներով, այլև հայ պանդուխտին բնորոշ կարոտի պոռթկումներով: Այսպես` «Ասիր նրանց` [հարազատներին – Ա. Ղ.] կարոտը չի տալ ինձ դադար»:

Երգը հորինված է առաջին դեմքով, ենթադրում ենք, որ այն Կուկունյանն է հեղինակել.

Կռունկ, ես Կուկունյանն եմ, հոգիս վիրավոր,

Ցավերս մեկ չէ, հազար չէ, այլ բյուրավոր,

Կօգնե ինձ սուրբ Սարգիս, զորեղ ձիավոր,

Կռունկ, մեր վաթանից ի՞նչ լուր բերիր ինձ[22]:

«Շղթայակապ բանտում նստած» սկզբնատողով երգում հերոսը ներկայացնում է իր` տաժանակիր աշխատանքի դատապարտվածի հոգեվիճակը.

Շղթայակապ բանտում նստած կողբամ,

Սև է տարին, ամիս, շաբաթ, օր իսկ ժամ,

Ազատության դուռը փակ է առաջիս,

Մտիկ տվող չկա ցավ ու հառաչիս[23]:

Սակայն հերոսը չի կորցնում հոգու արիությունը, փրկության, ազատության հույսը.

Կըգա փրկիչ, ազատիչ սուրբ հրեշտակ,

Չի թողնիլ ինձ բռնության լծի տակ,

Նա կսրբե ճակատիս քսված անարգ մուր,

Թույլ չի տալ, որ քամեմ մահվան դառն մրուր[24]:

Ս. Կուկունյանի անվան շուրջ ստեղծված երգերի շարքը ավարտվում է «Հեռացել եմ հայրենիքից» սկզբնատողով երգով, որը գրի է առնվել 1962 թ. մի մեծահասակ բանասացից: Վերջինս երգը լսել էր հայրենակիցներից:

Ի մի բերելով Ս. Կուկունյանի և նրա խմբի շուրջ ստեղծված երգերը, հուշերն ու զրույցները` ակնառու է դառնում, որ հայ ժողովրդի բանահյուսական կենցաղում կենդանի է եղել ու հարատևել հայրենասեր, կյանքը հայրենիքին նվիրելու պատրաստ անհատների պաշտամունքն ու սերը, որը դրսևորվել է երգերի, զրույցների, հուշերի, նաև այլ ստեղծագործությունների միջոցով:

-САРКИС КУКУНЯН В НАРОДНЫХ ПЕСНЯХ

(К 100-летию со дня смерти )

АЛВАРД ГАЗИЯН

Резюме

Под влиянием результатов трактата Берлинского конгресса 1878 г. в передовых кругах армянской интеллигенции возродилась идея вооруженной борьбы против турецкого гнета и освобождения от него западных армян. Одним из первых, кто в 90-х гг. XIX столетия воплотил эту идею в жизнь был Саркис Кукунян (1866–1913). Он собрал вокруг себя группу единомышленников, деятельность которой получила большую поддержку в широких кругах армянской общественности.

Современники сохранили воспоминания о патриотизме бойцов отряда С. Кукуняна и об их широкой популярности, складывались песни о них, лично о С. Кукуняне, на определенных этапах его жизни, от начала его деятельности до нелегких дней в тюрьме, на каторожных работах.

SARGIS KUKUNYAN IN FOLKSONGS

(To the 100th death anniversary)

ALVARD GHAZIYAN

Summary

Under the influence of Berlin Congress treaty of 1878, in the highest circles of Armenian intelligentsia an idea about armed struggle against Turkish oppression and liberation of Western Armenians revived. Among the first fighters who embodied this idea in the 90s of the 19th century was Sargis Kukunyan. He succeeded in forming a group of adherents, the activities of which received support and encouragement in wide circles of  Armenian community.

His contemporaries kept memories about the patriotism of the fighters, their popularity, made up songs about them and about Kukunyan, about different periods of his life including the first days of his career and days having hard labor in prison.

Заметки

[←1]

Հայկական սովետական հանրագիտարան, հ. 2, Երևան, 1976, էջ 403:

[←2]

«Ուրբաթ» (շաբաթաթերթ), Երևան, 22.I.1993:

[←3]

Կուկունյանի խմբի արշավանքը, Վիեննա, 1894, էջ 7–9:

[←4]

Նույն տեղում, էջ 12:

[←5]

Կ. Եղիազարյան. Սարգիս Կուկունյանի խմբի դատավարությունը և նրա հետագա ճակատագիրը.– ՊԲՀ, 2000, -1, էջ 217 (ծան.):

[←6]

Կուկունյանի խմբի արշավանքը, էջ 14–15:

[←7]

Նույն տեղում, էջ 23:

[←8]

Կ. Եղիազարյան. նշվ. աշխ., էջ 217:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 220:

[←10]

«Ուրբաթ», 19.III.1993:

[←11]

Կուկունյանի խմբի արշավանքը, էջ 30:

[←12]

Նույն տեղում:

[←13]

Նույն տեղում:

[←14]

Քրիստափոր Թադևոսյանի բանաստեղծությունները, Թիֆլիս, 1890, էջ 45:

[←15]

«Աղբյուր» (Թիֆլիս), 1890, -12, էջ 447:

[←16]

Հայ ժողովրդական ռազմի և զինվորի երգեր (այսուհետև` ՀԺՌԶԵ), աշխատասիրությամբ Ա. Ս. Ղազիյանի, Երևան, 1989, էջ 143:

[←17]

Նույն տեղում:

[←18]

Նույն տեղում, էջ 142:

[←19]

Կ. Եղիազարյան. նշվ. աշխ., էջ 221:

[←20]

Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. VI, 1981, էջ 236:

[←21]

ՀԺՌԶԵ, էջ 144:

[←22]

ՀԺՌԶԵ, էջ 145:

[←23]

Նույն տեղում:

[←24]

Նույն տեղում: