ՀԱՅԵՐԻ ՈՒՆԵԶՐԿՈՒՄԸ ՕՍՄԱՆՅԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹՅՈՒՆՈՒՄ

(1914–1923 թթ.)*

ԱՆԱՀԻՏ ԱՍՏՈՅԱՆ

Հայտնի իրողություն է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Օսմանյան կայսրության արտաքին ու ներքին առևտրում, արդյունաբերական արտադրության մեջ և բանկային գործերում հայերն ազդեցիկ դիրք էին գրավում: Արևմտահայ առևտրական բուրժուազիան, դրամատերերն ու արդյունաբերողները, շնորհիվ իրենց տաղանդի ու ձեռներեցության, նույնիսկ օսմանյան բռնատիրության ու կամայականությունների պայմաններում, կարողացել էին տեր դառնալ որոշակի հարստության, ստեղծել դրամական զգալի կուտակումներ[1]:

Հայերի տնտեսական հզորացման մեջ մեծ վտանգ տեսնելով` երիտթուրքերն իրենց գաղտնի ժողովներում քննարկում էին հայերի վերացումով նրանց տնտեսական մրցակցությունից ազատվելու, երկրում թուրքերի տնտեսական իշխանություններն հաստատելուն առնչվող հարցեր և միևնույն ժամանակ միջոցառումների մշակում` հայ ժողովրդի անհատական և հավաքական ունեցվածքի բռնագրավման վերաբերյալ[2]:

Գրիգոր Զոհրապը, 1913 թ. արդեն կանխատեսելով երիտթուրքական իշխանությունների հետագա քայլերը, գրում էր, որ մահմեդականների նկատմամբ կառավարության ամեն կարգի աջակցությունն անգամ չի կարող բարձրացնել նրանց կյանքի մակարդակը, որին հասել են քրիստոնյաներն իրենց անդուլ աշխատանքով, ուստի իշխանությունները կդիմեն զանգվածային կոտորածների, կամ նույնիսկ կստիպեն քրիստոնյաներին լքել երկիրը, որպեսզի նրանց ինչքը մնա թուրքին[3]: Հայ ժողովրդի անհատական և հավաքական ունեցվածքի յուրացումը պետության կողմից ծրագրավորված լինելու մասին վկայություններ կան թե՛ վերապրողների, թե՛ Օսմանյան կայսրության տարածքում գործած օտար դիվանագետների զեկուցագրերում և թե՛ թուրքական աղբյուրներում, որոնք հաստատում են, որ հայերի ունեզրկումը հայ ժողովրդի բնաջնջման ծրագրում եղել է կարևոր գործոն:

Մի ամբողջ ժողովուրդ կողոպտելու համար նախևառաջ հարկ էր հայերի ունեցվածքը դարձնել տիրազուրկ[4]: Այդ նպատակով երիտթուրքական իշխանությունները 1915 թ. հունիսի 1-ին հրապարակեցին «Տեղահանության օրենքը», որի գործադրմամբ 1.500.000 հայ բռնի տեղահանվեց ու բնաջնջվեց[5]: 1915 թ. հունիսի 10-ին հրապարակվեց հայերի թողած գույքերի հետ վարվելու վերաբերյալ «Լքյալ գույքերի մասին» 34 հոդվածից բաղկացած հրահանգները[6]: 1915 թ. սեպտեմբերի 13-ին ընդունվեց « Լքյալ գույքերի մասին» ժամանակավոր օրենքը[7], իսկ հոկտեմբերի 26-ին` այդ օրենքի գործադրման համար կանոնադրությունը[8]: Այսպիսով, օրինականացվեց հայերի անշարժ և շարժական գույքերի, ամբողջ հարստության բացահայտ կողոպուտն ու յուրացումը, որն արդեն իրականացվում էր Օսմանյան կայսրության ողջ տարածքում:

«Լքյալ գույքերի մասին» այս իրավական ակտերը ստեղծված էին ոչ թե հայերի իրավունքները պաշտպանելու, այլ զանգվածային թալանը զսպելու և պետական գանձանակը լցնելու նպատակով[9]: Այս իրավական ակտերի վրա կազմվեցին Լքյալ գույքերի հանձնաժողովներ, որոնք և կազմակերպեցին հայերի ունեցվածքի կողոպուտն ու յուրացումը[10]:

Իրականում հայերի գույքերի բռնագրավումներն ու կողոպուտը սկիզբ էին առել զորակոչի մասին 1914 թ. հուլիսի 30-ի հայտարարության հետ միաժամանակ[11]: Ռազմական հարկերի անվան տակ իշխանությունների և զինվորականների կողմից կատարվեց հայերի ունեցվածի բացահայտ կողոպուտ[12]:

Հարուստ կողոպուտի հեռանկարը համախոհների մեծ բանակ և լայն զանգվածներ համախմբեց երիտթուրքական իշխանություննրի շուրջ[13]: Երիտթուրքերի վարչակազմը հայերի լքյալ գույքերը հանձնեց հայերի բնակավայրերի իշխանություններին, նախարարություններին տրամադրեց շենքեր ու հողատարածքներ, իսկ փոխարենը գտավ համախոհների հսկա  բանակ և նրանցից ստացավ աջակցություն հայերի բնաջնջումն իրականացնելու համար[14]:

«Լքյալ գույքերի մասին» հրահանգների 6-րդ հոդվածն առնչվում էր հայկական եկեղեցական գույքերին[15]: Իր բնօրրանում հայ ժողովրդի բնաջնջման հետ միաժամանակ կողպտվեցին և ոչնչացվեցին նաև հազարամյակների ընթացքում ստեղծած նրա քաղաքակրթության բազմաթիվ ու բազմատեսակ արժեքներ և հուշարձաններ[16]:

Դաշնակից պետությունների ճնշման տակ 1920 թ. հունվարի 8-ին թուրքական կառավարությունը չեղյալ հայտարարեց «Լքյալ գույքերի մասին» օրենքը և որոշում ընդունեց հայերի գույքերը վերադարձնել տերերին ու փոխհատուցել նրանց կրած վնասները[17]: Սակայն քեմալական շարժման տարիներին վերապրած հայությունը ենթարկվեց կողոպուտի, կոտորածի և բռնի տեղահանության: 1922–1923 թթ. կողոպտվեցին տեղահանությունից զերծ մնացած Զմյուռնիայի և Կոստանդնուպոլսի հայկական հարուստ համայնքները: Երկիրը հայաթափելուց հետո քեմալական իշխանությունները 1920[18], 1923[19], 1927[20] թվականներին ընդունեցին օրենքներ, որոնք հայերին զրկեցին քաղաքացիությունից և իրենց պապենական երկիրը վերադառնալու իրավունքից: Հայերի թողած ունեցվածքի յուրացման գործին      «իրավական» հիմք տալու համար Ազգային մեծ ժողովը 1922 թվականից մինչև 1926 թվականն ընդունել է «Լքյալ գույքերի մասին» 9 օրենք[21]:

Թուրքիայի Հանրապետության շրջանում իշխանությունները տարբեր օրենքներ և կանոնադրություններ հրապարակելով՝ նպատակաուղղված ոչ մահմեդականներին դուրս էին մղում տնտեսական կյանքից և զանազան միջոցներով նրանց դրամագլուխը փոխանցում մահմեդականներին[22]: 1942 թ. նոյեմբերի 11-ին Ազգային մեծ ժողովն ընդունեց «Ունեցվածքի հարկի մասին» օրենքը, որի անվան տակ կողոպտվեց պոլսահայերի վերջին լուման[23]: Այսպիսով, հանրապետական իշխանությունները շարունակեցին և ավարտի հասցրին հայերի ունեզրկման երիտթուրքերի ծրագրերը:

Հայերի լքյալ գույքերի մաս են կազմում նրանց՝ օտար ապահովագրական ընկերություններին ոսկեդրամով վճարված գումարները[24]: ԱՄՆ-ի և եվրոպական երկրների 62 ապահովագրական ընկերություններ ունեցել են հայ հաճախորդներ[25]: Այս ընկերությունների կողմից հայերի նկատմամբ ստանձնած ֆինանսական պարտականությունների կատարումը չի իրականացվել և յուրացվել են նրանց գումարները[26]: Հայերի գումարները յուրացրեցին նաև Օսմանյան կայսրության տարածքում գործած օտար երկրների դրամատները:

Հայոց Մեծ եղեռնի հետևանքով հայերի կրած նյութական կորուստներն անչափելի են, սակայն գոյություն ունեն տարբեր հաշվարկներ և թվերի վերածված բազմաթիվ փաստեր, որոնց հանրագումարը հնարավորություն կտա հասնելու հայկական կորուստների մոտավոր սահմանին:

Ունեզրկելով մի ամբողջ ժողովրդի, տիրանալով նրա դարերի քրտինքով և տքնությամբ ստեղծված ունեցվածքին՝ թուրքական պետությունը հետագայում կարողացավ լուծել իր ազգային անվտանգությանը սպառնացող բազմաթիվ հարցեր: Նախ՝ հայերի ինչքերի և կալվածքների կողոպուտի հաշվին երիտթուրքական իշխանությունները լցրեցին իրենց պետական դատարկ գանձանակը: 1914–1918 թթ. պետական բյուջեն, հակառակ պատերազմական ծանր պայմանների, աննախադեպ աճ է արձանագրել[27]:

Ահռելի ծախսեր պահանջող պատերազմը մասամբ մղվել է հայ ժողովրդի ունեցվածքի հափշտակման և դրա վաճառքից ստացած միջոցներով: Թուրքական Պատմագիտական ընկերությունը երկու տարի կատարած ուսումնասիրությունների արդյունքում բացահայտել է և 2012 թվականին հայտարարեց, որ հայերից խլված 5.000.000 օսմանյան ոսկին, որը, ի դեպ, այսօրվա համարժեքով կազմում է 1.300.000.000 ֆունտ ստեռլինգ, երիտթուրքական իշխանությունները որպես ռազմատուգանք հանձնել են Առաջին համաշխարհային պատերազմում հաղթած պետություններին[28]:

Անգլիական հետախուզության տվյալների համաձայն՝ կայսրությունն իր արտաքին պարտքերի զգալի մասը վճարել է հայերի ունեցվածքի յուրացումից ստացած գումարներից[29]:

Այսպիսով, բնաջնջելով և բռնի տեղահանելով Արևմտյան Հայաստանի ու կայսրության այլ վայրերում ապրող հայերին, երիտթուրքական, հետագայում նաև քեմալական իշխանությունները տնտեսական ասպարեզից վերացրին իրենց հզոր մրցակցին, նրա ինչքերի, հարստության հաշվին ստեղծեցին ազգային կապիտալ և թրքացրին երկրի տնտեսությունը[30]: Թուրք պատմաբան Ունգյուր Ումիտը գտնում է, որ ժամանակակից Թուրքիայի տնտեսությունը գրեթե ամբողջապես հենված է հայերից բռնագրավված ունեցվածքի վրա[31]: Մեկ այլ թուրք պատմաբան Սաիդ Չեթինօղլին հավաստում է, որ այսօր իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության անդամների մեջ կան հայերի ունեցվածքը բռնագրավված անձանց զավակներ ու թոռներ, և որ այսօրվա Թուրքիայի Հանրապետության ազգային կապիտալի 35 տոկոսը կազմում է հայերից բռնագրավված հարստությունը[32]: Ֆինասների նախարարությունում պահվող հայերից կողոպտված հարստությունը հանրապետության շրջանում պարբերաբար փրկել է Թուրքիային՝ պետությանը բազմիցս դուրս բերելով տնտեսական տագնապներից: Օրինակ՝ Թուրքիայի Հանրապետության կառավարությունը այդ գումարներից 1929 թվականի տնտեսական ճգնաժամի սրման ժամանակ պետական բյուջե է փոխանցել 300.000 լիրա: Նման փոխանցումներ կատարվել են նաև հետագա տարիներին[33]:

Ավելին, Մուստաֆա Քեմալի ղեկավարած ազգային շարժումը, որի հաղթանակի արդյունքում 1923 թ. հոկտեմբերի 29-ին ստեղծվեց Թուրքիայի Հանրապետությունը, կրկին հայկական ունեցվածքի հաշվին էր, քանզի այն ֆինանսավորվել է հայերի ունեցվածքի բռնազավթումով հարստացած թուրք և քուրդ կալվածատերերի, առևտրականների ու զինվորականների կողմից[34]:

Թուրքիայի Հանրապետությունը պետք է կրի նյութական պատասխանատվություն, քանի որ որպես պետություն կայացել է հայ ժողովրդի հազարամյակների ստեղծած ունեցվածքի հաշվին:

ЭКСПРОПРИАЦИЯ ИМУЩЕСТВА АРМЯН

В ОСМАНСКОЙ ИМПЕРИИ (1914–1923 гг.)

АНАИТ АСТОЯН

Резюме

Геноцид армян сопровождался грабежом движимого и недвижимого имущества армян. Свидетельства запланированного грабежа со стороны государства есть как в рассказах выживших и в рапортах действующих на территории Османской империи дипломатов, так и в турецких источниках, которые доказывают, что важнейшим мотивом истребления армянского народа была экспроприация имущества армян. Ограбив целый народ, присвоив созданное веками потом и кровью, турецкие власти впоследствии смогли решить многочисленные вопросы национальной безопасности. Сначала oни средствами армян заполнили свою пустую государственную казну, покрыли огромные военные расходы, оплатили значительную часть государственного долга. Младотурецкие, а потом и республиканские власти устранили с экономической арены своего грозного конкурента, присвоив его частное движимое и недвижимое имущество, создали национальный капитал. Сегодняшняя турецкая экономика была построена на богатстве, конфискованном у армянского народа.

EXPROPRIATION OF ARMENIANS’ PROPERTIES

IN THE OTTOMAN EMPIRE (1914–1923)

ANAHIT ASTOYAN

Summary

During the Armenian Genocide the movable and immovable properties of Armenians were robbed. Abound  testimonials  about this planned plunder are left  by the  survivors, in the reports of the diplomats who were operating on the territory of the Ottoman Empire, as well as in the Turkish sources, which confirm that the expropriation of Armenians’ properties was a crucial motive for the extermination of the Armenian nation. Firstly, with the help of Armenian assets the Turkish authorities filled their state treasury, covered the huge war costs, and paid off a significant part of their foreign debt. The Young Turks and later on the Republican authorities eliminated their mighty rival from the economic arena and created their national capital by appropriating Armenian private movable and immovable properties. Today’s Turkish economy is based on the possessions expropriated from the Armenians.

Заметки

[←1]

* 2013 թ. հոկտեմբերի 17–19-ին Երևանում անցկացված Հայագիտական երկրորդ համաժողովում կարդացված զեկուցում:

Ռ. Սահակյան. Ցեղասպանության պատմությունից, Երևան, 1990, էջ 367:

[←2]

Մ. Զ. Րիֆատ. Օսմանյան հեղափոխությունը և մութ ծալքերը, Բեյրութ, 1938, էջ 160, 165–166, 186–187, 191–196, 347:

[←3]

Գ. Զոհրապ. Հայկական հարցը փաստաթուղթերու լույսին տակ.– Գ. Զոհրապ. Երկերի ժողովածու, հ. Գ, Երևան, 2002, էջ 531–532:

[←4]

Յու. Բարսեղով. Հայերի ցեղասպանության համար նյութական պատասխանատվությունը, Երևան, 1999, էջ 5:

[←5]

Ռ. Ա. Սաֆրաստյան. Հայոց ցեղասպանության պետական ծրագիրը: Թուրքական երեք փաստաթղթերի համեմատական վերլուծություն.– «Վէմ», 2009, -1, էջ 54–55:

[←6]

S. Pelek. Gasp Edilen Ermeni Mülkleri Cari ve Esas Defterlerde Duruyor, bianet.org, 30 Temmuz 2011.

[←7]

N. Onaran. Emval-i metruke olayi, Osmanlı’da ve Cumhuriyette Ermeni ve Rum Mallarının Türkleştirilmesi, Istanbul, 2010, s. 48.

[←8]

Ա. Փափազյան. Թուրքական վավերագրական նյութեր Օսմանյան կայսրության ոչ-մահմեդական ժողովուրդների մասին (1839–1915 թթ.), Երևան, 2002, էջ 214–222:

[←9]

Նույն տեղում, էջ 236:

[←10]

N. Onaran. Նշվ. աշխ., էջ 65:

[←11]

Հ. Ինճիկյան. Օսմանյան կայսրության անկումը. Սոցիալ-տնտեսական ակնարկ, Երևան, 1984, էջ 296–297:

[←12]

Լ. Չորմիսյան. Համապատկեր արևմտահայոց մեկ դարու պատմության, հ. Գ., Բեյրութ, 1975, էջ 205:

[←13]

Ա. Ալպոյաճյան. Պատմություն Կեսարիո Հայոց, հ. Բ, Կահիրե, 1937, էջ 1440:

[←14]

Uğur Ümit Üngör and Mehmet Polatel, Confiscation and Destruction, Continuum International Publishing Group, London, 2011, p. 167.

[←15]

Տ. Եարըտմյան. Հայաստանի վանքերուն և եկեղեցիներուն մշակութային կորուստը 1894–1896 և 1915–1925 տարիներուն, բ. տպգ., Վենետիկ, 2001, էջ 56:

[←16]

Ա. Ռ. Հովհաննիսյան. Հայասպանությունը` մշակութային ցեղասպանության համատեքստում.– «Վէմ», 2010, -Բ, էջ 103:

[←17]

Տարագիրներու գույքերու մասին նոր որոշում.– «Վերջին լուր» (Կ. Պոլիս), 13.I.1919:

[←18]

Ա. Ռ. Հովհաննիսյան. Քեմալ Աթաթուրքը և հայերի ունեզրկման գործընթացը.– «Վէմ», 2011, -Ա, էջ 176–180:

[←19]

Լ. Վարդան. Ժամանակագրություն Հայկական տասնհինգի 1915–1923, Բեյրութ, 1975, էջ 247:

[←20]

Յու. Բարսեղով. նշվ. աշխ., էջ 15:

[←21]

Uğur Ümit Üngör and Mehmet Polatel, Confiscation and Destruction…, pp. 50–56.

[←22]

Խ. Ծ. Փոքրամասնություններեն հափշտակվածներով դրամագլուխ կուտակվեցավ. http://asbarez.com/arm/48122/.

[←23]

Մ. Գ. Ճիզմեճյան. Խարբերդ և իր զավակները, Ֆրեզնո, 1955, էջ 570:

[←24]

Զ. արք. Պատրիարքական հուշերս, վավերագրեր և վկայություններ, Կահիրե, 1947, էջ 319:

[←25]

Ապահովագրական այս ընկերությունների և դրամատների մասին տվյալները վերցված են Կ.Պոլսի և Զմյուռնիայի հայկական մամուլում («Մասիս», «Ամենուն տարեցույցը», «Շիրակ», «Բյուզանդիոն», «Ժամանակ», «Օրացույց Սուրբ Փրկիչ Ազգային հիվանդանոցի», «Ավետաբեր», «Սուրհանդակ», «Հանրագիտակ», «Շանթ», «Արևելյան մամուլ», «Ծաղիկ», «Ռահվիրա», «Աշխատանք» և այլն) տպագրված դրանց գովազդներից:

[←26]

Հ. Գ. Ղազարյան. Ցեղասպան թուրքը, Բեյրութ, 1968, էջ 226:

[←27]

Sait Cetinoglu, þSermayenin Turklestirilmesi, Resmi Tarih Tartışmaları – 2, Ed. Fikret Başkaya, ozgfr niversite Kitaplığı, 2006- Ankara, s.131.

[←28]

Թուրքական պատմագրական ընկերությունն ընդունում է, որ Հայոց ցեղասպանության զոհերի գումարներով Թուրքիան ռազմատուգանք է վճարել դաշնակից պետություններին. /akunq.net/am/?p=22581

[←29]

Յու. Բարսեղով. նշվ. աշխ., էջ 15:

[←30]

Հ. Բ. Շերեֆխանօղլու. Ազգային կապիտալը գոյացել է հայերի տեղահանությունից (հարցազրույց Սևան Նշանյանի հետ). akunq.net/am/?p=16307

[←31]

Uğur Ümit Üngör and Mehmet Polatel, Confiscation and Destruction…, p. 168.

[←32]

Ռ. Ադալը. Թուրքիայում գտնվող հարստության աղբյուրը բռնագրավված հայկական ունեցվածքն է (հարցազրույց Սաիդ Չեթինօղլուի հետ). http://akunq.net/am/?p=18338

[←33]

Ն. Օգյուն. Թուրք ազգայնականության ,արյունոտե տնտեսական քաղաքականությունը. http://akunq.net/hy/?p=3874

[←34]

Uğur Ümit Üngör and Mehmet Polatel, Confiscation…, p. 124.