Ա-ԴՈ (ՀՈՎՀԱՆՆԵՍ ՏԵՐ-ՄԱՐՏԻՐՈՍՅԱՆ). Ռուսական ցարերը և Հայկական հարցը: Առաջաբանը և ծանոթագրությունները` պ. գ. թ. Ռուբեն Գասպարյանի և պ. գ. թ. Ռուբեն Սահակյանի: Երևան, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, 2013, 161 էջ:

Վերջերս ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտը լույս ընծայեց նախախորհրդային և խորհրդային շրջանների պատմաբան Ա-Դոյի (Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան, 1867–1954) հայ ժողովրդի պատմության նոր շրջանին վերաբերող, ծավալով ոչ շատ ընդարձակ, բայց խիստ ուշագրավ մի աշխատություն` «Ռուսական ցարերը և Հայկական հարցը» խորագրով: Ա-Դոն հայտնի է ընթերցողներին, առավելապես պատմաբաններին, Արևմտյան Հայաստանին նվիրված աշխատություններով: Արևմտյան Հայաստանն ուսումնասիրողները չէին կարող անտարբեր անցել «Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայեթները» (1912 թ.), նաև «Մեծ դեպքերը Վասպուրականում» (1917 թ.) Երևանում լույս տեսած աշխատությունների կողքով: Այդ երկու ուսումնասիրությունն էլ գրված էին այնպիսի բծախնդիր, մանրակրկիտ վերլուծություններով, որ ընթերցողը հակված էր մտածելու, թե դրանց հեղինակը արևմտահայ է, քաջատեղյակ իր հետազոտության օբյեկտներին և այնտեղ կատարվող իրադարձություններին: Նոր Բայազետում ծնված Հովհաննեսը խոր արմատներով իսկական Բայազետից էր, արևմտահայ, բայց դրա մասին նա                          ոչինչ չի նշում: XIX դ. 80–90-ական թվականների և XX դ. առաջին տասնամ-                    յակների հայ մտավորականության ակնառու ներկայացուցիչներից էր նա, որի ուշադրության կենտրոնում են եղել Արևմտյան Հայաստանը, նրա վարչական կառուցվածքը, ազատագրական շարժումները, Հայկական հարցը, հայության ազատագրության խնդիրները, ընդհանրապես հայ մշակույթին և նրա ակնառու ներկայացուցիչներին նվիրված բազմաթիվ հարցեր: Նոր լույս տեսած այս աշխատությունը գալիս է լրացնելու հայ պատմաբանի հրատարակված աշխատությունների շարքը:

Աշխատության առաջաբանը գրել են հրատարակիչները` պատմական գիտությունների թեկնածու, վաղամեռիկ Ռուբեն Գասպարյանը և պատմական գիտությունների թեկնածու Ռուբեն Սահակյանը: Ոչ ծավալուն առաջաբանը արտակարգ տարողունակ է իր բովանդակությամբ: Այն լիովին պատկերացում է տալիս պատմաբան Ա-Դոյի կյանքի և գիտական գործունեության մասին: Չնայած փոքր ծավալին` հեղինակներն ամբողջական են ներկայացնում Ա-Դոյի կյանքը և գիտական գործունեությունը:

Ընթերցողն այդ առաջաբանի միջոցով ծանոթանում է Ա-Դոյի գիտական և հասարական գործունեությանը: Դրանում ներկայացված է Ա-Դոյի ուսումնասիրության կենտրոն` հայ հասարակական գործիչների մի ամբողջ փաղանգ (Իսրայել Օրի, Ներսես Աշտարակեցի, Խաչատուր Աբովյան, Միքայել Նալբանդյան և այլք), նաև ժամանակի իրադարձությունների գնահատականը:

Աշխատությունն սկսվում է «Երկու խոսքով», որտեղ Ա-Դոն գտնում է, որ հայ ժողովրդի պատմության այդ «մթին դրվագները» արժե հրապարակել:                     1991 թ. վերջերին «Հայաստան» հրատարակչությունը ձեռնամուխ եղավ         սույն աշխատության հրատարակությանը: Սակայն Հայաստանի շրջափակումը Ադրբեջանի կողմից և ռազմական գործողությունների ծավալումն                                                        անհնար դարձրին գրքի հրատարակության գործը: Երկու տասնամյակից ավելի ժամանակ անց նորից օրակարգի խնդիր դարձավ գրքի հրատարակությունը, այս անգամ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գիտաշխատողների` Գասպարյան և Սահակյան Ռուբենների կողմից:

Աշխատությունն ընթերցվում է մեծ հետաքրքրությամբ, որովհետև այն նկարագրում, քննարկում է Արևելյան Հայաստանի (Նոր-Բայազետի, Երևանի) տարբեր վայրերի հասարակական կյանքը ականատեսի և մասնակցի աչքերով: Ընթերցողի աչքի առաջ հառնում է 1880-ական թվականների Նոր-Բայազետն իր տեղական և 1828–30-ական թվականների արևմտահայ գաղթած բնակչությամբ, ազգային, ավանդական սովորություններով, դրսի աշխարհից մեկուսացած «լճացած» կենցաղով: 14 տարին հազիվ բոլորած Հովհաննեսը փոխադրվում է Երևան: Ընթերցողի աչքի առաջ հառնում է XIX դարի 80-ականների Երևանը, որը գավառացի պատանու աչքին «հետաքրքիր էր ու գրավիչ» բուսականությունից զուրկ Նոր-Բայազետի համեմատ «ճոխ բուսականությամբ» «կանաչ տերևների ծով» Երևանը գրավիչ էր միայն այդ արտաքինով: Պատանին զարմանքով է նկատում ստվարաթիվ թուրքերի ներկայությունը քաղաքում, նրանց բռնության հետևանքով հայերի` թուրքերենի հմուտ իմացությունը: Քաղաքի արտաքինին մոտիկից ծանոթանալուց հետո Ա-Դոն անցնում է 1880-ական թվականներին Երևանում կատարված իրադարձությունների քննարկմանը: Ալեքսանդր II «ազատարար» և հայամետ` ցարի սպանությունից հետո գահ բարձրացավ Ալեքսանդր                   III-ը, որի գահակալության ընթացքում ծայր առավ հակահայ քաղաքականությունը` շարունակվելով Նիկոլայ II-ի                  ժամանակ: Հեղինակն ականատեսի                  աչքերով նկարագրում և բացահայտում               է Սինոդի օբեր-պրոկուրոր Պոբեդոնոսցևի դրածոների գործունեությունը արևելահայ իրականության մեջ, ռեակցիայի ծավալումը, սևհարյուրակային կազմակերպությունների գործունեությունը, հայկական դպրոցների փակման հրամանը, դրանց գործադրումը                         և հայության պատասխան գործողությունները: Ընթերցողը սրտի ցավով է հաղորդակցվում ցարական ռեակցիոն ուժերի ծավալած հայահալած գործողությունների փաստերին, Երևանում կատարված դեպքերի հուշագրումով հավաստիանում տեղում և ամբողջ Անդրկովկասում նրանց կողմից կազմակերպված տարբեր ազգերի, մանավանդ հայերի ու տեղի թուրք-թաթարների միջև եղած բախումներով իրականացվող ցարական շինծու դատավարությունների ընթացքին, երբ տուժող կողմը միշտ լինում են հայերը, իսկ ցարական պաշտոնյաների կողմից հովանավորվողները` թուրք խաներն ու բեկերը, մեծահարուստները: Մի ամբողջ տասնամյակ` XIX դ. 80-ական թվականներին սեփական աչքերով ականատես լինելով ցարական պաշտոնյաների` նահանգապետի, ոստիկանության և այլոց կատարած հակահայ գործողություններին, այդ բոլորի մասին մանրամասն գրառումներ կատարելուց հետո հեղինակը հետադարձ հայացք է նետում XVII դարի 2-րդ կեսից սկսած հայ և ռուս ժողովուրդների (ավելի ճիշտ` ռուս պետական քաղաքական այրերի) հարաբերություններին, նպատակ ունենալով պարզելու Հայկական հարցի ծագումն ու ընթացքը ռուսական ցարերի օրոք և հետագայում» (էջ 32): Հեղինակի ուշադրությունը բևեռվում է Իսրայել Օրու հասարակական գործունեության վրա: Ընթերցողին մանրամասն ծանոթացնելով Օրու գործունեության վաղ շրջանից մինչև 1699 թ. Անգեղակոթի` հայ մելիքների ժողովի արդյունքը` անցում է կատարում նրա եվրոպական կողմնորոշումից դեպի ռուսականը: Հետաքրքիր մեկնաբանություններ է կատարում հեղինակը ռուսական ցարի` Պետրոս Մեծի գործունեության ոլորտների, հայերի ռուսական կողմնորոշման մասին, որն ընդհատվում է Օրու անժամանակ մահով: Սակայն վերջինիս մահով չընդհատվեց հայության ռուսական կողմնորոշումը: Աշխատության հեղինակը շարունակում է պատմական իրադարձությունների քննարկումը, պատմության թատերաբեմում են հայտնվում Եկատերինա II կայսրուհին, բարձրաստիճան հոգևորական Հովսեփ Արղությանը, նրա    մահից հետո Լազարյանների տոհմի արժանավոր հաջորդները:

Անհրաժեշտություն չկա հերթականությամբ շարադրել և քննարկել հայ գործիչների ջանքերը Ռուսաստանի օգնությամբ մահմեդական (պարսկական և թուրքական) լծից ազատագրվելու ուղղությամբ, նաև ընդգծելու ռուսական տիրապետողների և նրանց դիվանագիտական ջանքերի` հայ ժողովրդի և Հայաստանի անկախ պետականությունը վերականգնելու քողի տակ իրագործել իր սահմանների ընդարձակումը: Ի վերջո, հեղինակը հասնում է աշխատության գլխավոր նպատակներին` Ռոմանովների տան գահակալների մեջ «ամենաբացասական որակում» ունեցող, «դաժան բթամիտ, երբեք գրքեր չկարդացած» (էջ 45) Նիկոլայ I-ի գործունեության քննարկմանը: Օգտագործելով իր ժամանակակից ուսումնասիրողների աշխատությունները, մասնավորապես Ա. Երիցյանի «Ամենայն հայոց կաթողիկոսությունը և Կովկասի Հայքը», Ա-Դոն իր կողմից հավելելով նաև այլ փաստեր ու կատարելով բացահայտումներ, մերկացնում է Նիկոլայ I-ի և նրա կողմից նշանակված ցարական պաշտոնյաների, մանավանդ Կովկասի կառավարչապետ բարոն Ռոզենի և նրա կնոջ` բարոնուհու թալանչիական գործունեությունը: Հեղինակը գրում է, որ Նիկոլայ I-ի ժամանակից սկսած «Հայկական հարցի նկատմամբ սկսվում է նոր կուրս», որի բացահայտմանը ձեռնամուխ է լինում աշխատության հետագա շարադրանքում:

Արևելյան Հայաստանի ազատագրումը պարսկական լծից Ա-Դոն իրավամբ համարում է «նոր դարագլուխ» հայ ժողովրդի պատմության մեջ: Այդ շրջանի ամենահայտնի գործիչներ համարելով Խաչատուր Աբովյանին և Ներսես Աշտարակեցուն, հեղինակը շատ սեղմ, բայց հմուտ վերլուծության է ենթարկում նրանց գործունեության ամենաուշագրավ փաստերը և կատարում նույնիսկ                      այսօրվա համար ճիշտ եզրահանգումներ: Այսօր, երբ խորհրդային և հետխորհրդային շրջանի պատմաբաններն    ու գրականագետները գրել և հրատարակել են Խաչատուր Աբովյանի մասին     բազմաթիվ աշխատություններ, Ա-Դոյի`  նրա մասին գրված հատվածը կարդացվում է մեծ հետաքրքրությամբ: Նույնը կարելի է ասել Ներսես Աշտարակեցու մասին, որի իբրև Ամենայն Հայոց կաթողիկոս ընդունելությանը Աբովյանն իր դպրոցի աշակերտների հետ միասին տալիս է այնպիսի փայլ ու երանգ, որ հրահրում է Երևանի գավառապետի և ցարական այլ պաշտոնյաների զայրույթը, որի պատճառով Աբովյանին խիստ նկատողություն է արվում և պատժում երեքօրյա կալանքով: Այս փոքրածավալ աշխատության 30 էջը նվիրված է Ներսես Աշտարակեցու մինչկաթողիկոսական շրջանի ժողովրդանվեր գործունեության լուսաբանմանը: Չնայած Ռուսաստանի տիրապետության տակ անցնելուն, դարձյալ խիստ ծանր էր հայության վիճակը: Ա-Դոն բացահայտ քննադատում է ցարական չինովնիկներին իրենց հայատյաց քաղաքականության համար` տարբերություն չդնելով Պարսկաստանի և Ռուսաստանի` հայության նկատմամբ գործադրած բռնությունների միջև: Աշխատության հեղինակը մեջբերում է կատարում ռուս պաշտոնյայի խոսքերից. «Հայք թալանվում, ավերվում էին աղալարների կողմից միմիայն դեպի ռուսաց տերությունն ունեցած ջերմեռանդության համար» (էջ 94): Այդ նույն հատվածում բծախնդիր քննարկված են և գնահատված գեներալ-ֆելդմարշալ, ապա ռուս-իրանական պատերազմի ժամանակ գլխավոր հրամանատար Պասկևիչի գործունեության բոլոր դրվագները, նրա հակահայ գործունեության հետևանքները և Ներսես Աշտարակեցու «պատվավոր» աքսորը Բեսարաբիայի հայկական թեմում: Արևելյան Հայաստանի իրադարձությունների այդ ընթացքի մեկնաբանություններով հեղինակն ընթերցողին փոխադրում է Արևմտյան Հայաստան, անդրադառնում 1890-ական թվականների կեսերին սուլթան Աբդուլ-Համիդի կազմակերպած հայկական կոտորածներին և ինքնապաշտպանական մարտերին: Իհարկե, այդ հարցերը արդիական արժեվորման տեսանկյունից նայելով, շատ և մանրամասն են քննարկվել,                    բայց Ա-Դոյի կողմից շարադրված                     փաստերը, փոքրիկ մանրամասները                  ընթերցվում են մեծ հետաքրքրությամբ: Այս հատվածում քննարկվում  են նաև մեծ տերությունների (առանձնապես Անգլիայի և Ռուսաստանի) դիվանագիտական գործիչների և՛ հայտարարությունները, և՛ գործունեության դրվագները, որոնք բացահայտում են նրանց հակահայ գործունեությունը: Ամենահետաքրքիրն այն է, որ Ռուսաստանի արտաքին գործոց նախարար Լոբանով Ռոստովսկու` «Մեզ պետք է Հայաստանը առանց հայերի» արտահայտությունը հեղինակը գնահատում է իբրև Պետերբուրգում ծնունդ առած դարձվածք, որը «վավերացվեց ցարական դիվանագետ Լոբանով Ռոստովսկու միջոցով և իրականացավ սուլթան Համիդի ձեռքով» (էջ 101): Ցարական կառավարության հակահայ քաղաքականության թիրախը դարձավ սկզբից հայերի ծխական դպրոցները, որոնք իրագործվեցին 1885 և 1898 թվերին: Այդ քաղաքականության բարձրակետը հայ եկեղեցու գույքի բռնագրավման 1903 թ. հունիսի 12-ի օրենքն էր, որի կիրառումը հանգեցրեց հայկական բոլոր հատվածների բողոքներին և ցույցերին: Ընդվզեց ողջ աշխարհի հայությունը: Դարձյալ պետք է նշել, որ այս իրադարձությունների մասին գրվել են բազմաթիվ աշխատություններ, սակայն Ա-Դոյի աշխատության այս դրվագները ոչ մեկի կրկնություն չեն, այլ ականատես ժամանակակցի` նույնիսկ փոքրիկ փաստերի հետաքրքիր շարադրանք և ճիշտ գնահատական: Առավել քան հետաքրքիր են ռուս-ճապոնական պատերազմի դրվագները, հայ-թուրքական (թաթարական) ընդհարումների սանձազերծումը ցարական չինովնիկների կողմից և դրանց հետևանքները, հեղինակի կողմից այդ չինովնիկներին տված այսօրվա առումով անգամ ճիշտ գնահատականներն ու բնորոշումները: Չնայած համառոտ շարադրանքին, բավական հանգամանորեն պարզաբանված են Կովկասի փոխարքայության վերականգնումը, նոր փոխարքա Վորոնցով-Դաշկովի «հայանպաստ» գործունեությունը, նրա միջնորդությամբ 1905 թ. օգոստոսի կայսերական նոր               հրամանագրի հռչակումը, որով վերացվեցին 1903 թ. հունիսի 12-ի հայ եկե-                  ղեցական գույքի բռնագրավման և                    1898 թ. հայոց դպրոցների փակման                     օրենքները: Բայց հայ-թուրքական            ընդհարումները շարունակվում էին: Հեղինակը նկարագրում է Շարուր-Դարալագյազի, Էջմիածնի, Երևանի, Շուշիի, Զանգեզուրի և Գանձակի գավառների հայ-թաթարական ընդհարումները, որոնք, ըստ հեղինակի, իրագործվում էին ցարական «ադմինիստրացիայի և սև ռեակցիայի շոշափուկների միջոցով» (էջ 125): Ցարիզմի «հայամետ քաղաքականությունը» շարունակվեց և հանգրվանեց այս անգամ ՀՅԴ-ի դատավարության գործընթացով: Այդ ընթացքում ձերբակալվեցին բազմաթիվ հանրահայտ մշակութային գործիչներ (146 հոգի): 1912 թ. մարտի կեսերին սկսված դատավարությունը տևեց երկու ամսից ավելի: Ըստ աշխատության հեղինակի` դատարանի որոշումը «վարկաբեկեց ոչ միայն դատաքննությունը, այլև նման գործեր նյութող և կազմակերպող իշխանությանը»: 146 մեղադրյալներից դատարանը անմեղ ճանաչեց 116 հոգու: Հեղինակը հաղորդում է հետաքրքիր փաստեր. պետության վարկաբեկումը մեղմելու համար լուրեր տարածվեցին, թե դատի գլխավոր ղեկավար կամ դատախազ Լիժինը խելագարվել է և գտնվում է հոգեբուժարանում (էջ 134)[1]*: Ցարիզմի մոլեգնող ռեակցիայի գործողությունները մեկնաբանելուց հետո հեղինակն անցնում է առաջին համաշխարհային պատերազմի, հայ կամավորական գնդերի կազմակերպմանը, երիտթուրքերի «հայամետ քաղաքականությանը», թուրքական պարտված բանակի, երիտթուրք ղեկավարների` հայության բնա-ջնջման գործընթացին,Արևմտյան Հայաստանի տարբեր վայրերի ինքնապաշտպանական մարտերին, Վանի հայկական կառավարության ստեղծմանը, մոտ երկու ամիս անց`Վասպուրականիմեծ     գաղթին: Թվարկված իրադարձու-                        թյունները այնքան ընդարձակ են, թվում է, Ա-Դոն թռչում է դրանց վրայից,                    բայց այդ ընթացքում նա ընթերցո-                   ղին հաղորդում է այնպիսի մանրա-              մասնություններ այդ դրվագնե-                                                       րից, որ զարմանում ես հեղինակի գիտելիքների այդ անսպառ պաշարի վրա:

Վերջաբանում Ա-Դոն համեմատության եզրեր անցկացնելով ցարական և թուրքական կառավարությունների հայաջինջ քաղաքականության միջև` նշում է ռուսական կառավարության ձգտումը` Թուրքիայի Ռուսաստանին սահմանամերձ շրջաններում, որոնք դատարկվել են հայերից, վերաբնակեցնել ռուս գաղթականներով: Այդ հանգամանքը բացատրելով Լոբանով-Ռոստովսկու հայտնի` վերը հիշատակված հակահայ բանաձևով, հեղինակն իր աշխատությունն ավարտում է Ռուսաստանի փետրվարյան հեղափոխությամբ և ցարիզմի տապալման ակտով:

Այսպիսով, խիստ համառոտ, բայց նաև արտակարգ հանգամանալից                  աշխատության մեջ վերլուծվում և քննարկվում են մի մեծ ժամանակահատվածի ռուսական պետականության (ռուսական ցարերի) Հայկական հարցի նկատմամբ վարած փոփոխվող քաղաքականությունը: Որպես ընթերցող և ու-                                  սումնասիրող` կցանկանայի հրատարակված տեսնել առաջաբանում նշված Ա-Դոյի բոլոր ձեռագիր աշխատությունները: Լավ կլիներ նաև, որ գրվեր Ա-Դոյին և նրա աշխատություններին հարիր մի ծանրակշիռ հետազոտություն, որը կներկայացներ նրա գիտական, հասարակական-քաղաքական գործունեության ամբողջական պատկերը:

Գրախոսությունս ուզում եմ ավարտել մեծ շնորհակալությունս ուղղելով Գասպարյան և Սահակյան Ռուբեններին, ընդգծելով նրանց կատարած հետազոտական աշխատանքը, որն արտահայտվել է գիտական ծանոթագրություններում: Ա-Դոյի ներկայացրած ամեն մի պատմական անձ, իրադարձություն, երևույթ տողատակերում ստանում են իրենց սպառիչ բացահայտումը և պատասխանը: Ճիշտ է, դրանց մեջ տեղ են գտել նաև մի քանի անճշտություններ, բայց նրանց կատարած գործն այնքան ավելի ծանրակշիռ է, որ դրանք նշելու կարիքը չկա:

ԷՄՄԱ ԿՈՍՏԱՆԴՅԱՆ

Заметки

[←1]

* Դաշնակցության դատավարությունը արտակարգ մանրամասներով լուսաբանված է Հր. Սիմոնյանի «Ազատագրական պայքարի ուղիներում» կոթողային աշխատության III հատորում (Երևան, 2010, էջ 414–491): Պարզ է, որ այն ժամանակվա պայմաններում Ա-Դոն չէր կարող ձեռնարկել նման գործ: