ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ` ՆՎԻՐՎԱԾ ՊՐՈՖԵՍՈՐ

ԳՈՒՐԳԵՆ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԻ ԾՆՆԴՅԱՆ 60-ԱՄՅԱԿԻՆ

Փետրվարի 15-ին Վանաձորի Հովհ. Թումանյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտում տեղի ունեցավ հանրապետական գիտաժողով` նվիրված լեզվաբան, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Գուրգեն Խաչատրյանի ծննդյան 60-ամյակին: Գիտաժողովին մասնակցում էին հանրապետության տարբեր բուհերի դասախոսներ, ակադեմիական ինստիտուտների աշխատակիցներ` ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամներ, գիտության դոկտորներ, պրոֆեսորներ:

Վանաձորի Հովհ. Թումանյանի անվան պետական մանկավարժական ինստիտուտում, որի ռեկտորն է հոբելյարը, վերջին տարիներին գիտաժողովներ կազմակերպելու և անցկացնելու խրախուսելի ավանդույթ է ձևավորվել: Բավական է ասել, որ անցած 6 տարիների ընթացքում բուհում կազմակերպվել են տարբեր մակարդակների (միջազգային, հանրապետական, ուսանողական) շուրջ երեք տասնյակ գիտաժողովներ, իսկ պրոֆեսոր Գ. Խաչատրյանի ծննդյան 60-ամյա հոբելյանին նվիրվածը ևս յուրօրինակորեն հոբելյանական էր՝ 30-րդը:

Լիագումար նիստում լսվեց երկու զեկուցում: ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բ. գ. դ., պրոֆ. Աելիտա Դոլուխանյանի` ‹‹Հայ-ռուսական գրական աղերսների մի ուշագրավ դրվագ ›› թեմայով զեկուցումը վերաբերում էր հայ-ռուսական գրական աղերսներին: Առաջին անգամ համեմատական զուգահեռներ անցկացվեցին Ա. Օստրովսկու ‹‹Անօժիտը ›› դրամայի հերոսուհի Լարիսայի և Գ. Սունդուկյանի ‹‹Պեպո ›› պիեսի հերոսուհի Կեկելի միջև` հանգելով հետևյալին. տարբեր ժողովուրդների գրողներ առաջ են քաշել համամարդկային այնպիսի խնդիրներ, որոնք միայն մեկ ազգի չեն վերաբերում, առաջացել են նմանատիպ պայմանականությունների մեջ:

Լիագումար նիստում ‹‹Դիտարկումներ 5-րդ դարի հայ մատենագիրների որոշ վկայությունների վերաբերյալ ›› ուշագրավ զեկուցմամբ հանդես եկավ նաև ՀՀ ԳԱԱ թղթակից անդամ, բ. գ. դ., պրոֆեսոր Լավրենտի Հովհաննիսյանը: Զեկուցումը վերաբերում էր 5-րդ դարի մատենագիրներ Մովսես Խորենացու, Ղազար Փարպեցու, Եզնիկ Կողբացու գործերում առկա Շապուհ, զանդաղան, խուժիկ, Զրվան բառերի մեկնություն-բացատրություններին:

Գիտաժողովի աշխատանքները շարունակվեցին լեզվաբանության և գրականագիտության մասնագիտական բաժանմունքներում, որտեղ լսվեցին հայ և համաշխարհային լեզվաբանության ու գրականագիտության խնդիրներն արծարծող ուշագրավ զեկուցումներ, կայացավ ակտիվ քննարկում-բանավեճ: Լեզվաբանության մասնագիտական բաժանմունքում ներկայացվեցին 17 տարաբնույթ զեկուցումներ:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Լալիկ Խաչատրյանը ‹‹Հաղորդակցական լեզվաբանության հարցեր ›› թեմայով զեկուցման մեջ ժամանակակից լեզվաբանական ուղղությունների համատեքստում ներկայացրեց հաղորդակցական լեզվաբանության խնդիրները: Նշվեց, որ հաղորդակցական ակտն ըմբռնվում է որպես նշանների փոխանցում, ինչն արտացոլում է հաղորդակցվող անհատների նշանային ակտիվության ընթացքում դրսևորվող որոշակի տրամաբանական կառուցվածքներ: Այդ համատեքստում կարևորագույն խնդիր է մշակութային առարկաների նշանային հատկության ուսումնասիրությունը:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Թերեզա Շահվերդյանը ‹‹Դերանվանական հոլովումը գրաբարում ›› զեկուցմամբ արձանագրեց գրաբարի դերանունների հոլովման մի շարք օրինաչափություններ. դերանունների մեծ մասը դերանվանական հոլովման է ենթարկվել, քանի որ սեռականում տեղի է ունեցել արմատի լրիվ կամ մասնակի փոխանցում. հայցական հոլովի ձևը նույնացել է տրականի հետ (բացառությամբ ես-ի (ինձ, զիս)): Նախդիրների վերացումը հայերենում հիմք դրեց մի նոր օրինաչափության. քերականական մակարդակները խառնվեցին, և ձևաբանական կարգերը սկսեցին տարբերակվել շարահյուսական մակարդակում, քանի որ առաջացան քերականական համանուններ` տրական` ինձ, քեզ, մեզ, ձեզ, հայցական` ինձ, քեզ, մեզ, ձեզ: Քերականական այս փոփոխությունը հուշում է, որ անձի և իրի առման քերականական կարգի սաղմերը պետք է փնտրել գրաբարի մեջ: Պատահական չէ, որ հայցականը նույնացել է տրականին միայն անձնական դերանունների թեք ձևերում, հետագայում լեզվական համաբանության հզոր օրենքով տարածվել է նաև անձի անունների վրա, և առկայացման կարգի մեջ տարբերակվել է անձի, իրի քերականական ենթակարգը: Դերանվանական հոլովումը ավարտվում է հայցականում: Իսկ գրաբարի բացառական, գործիական հոլովաձևերը կազմվում են անվանական հոլովման օրինաչափություններով` անվանական հոլովակազմիչներով [յինէն, ինեւ, ի քէն, քեւ, ի մէնջ, մեւք (մեօք), ի ձէնջ, ձեւք (ձեօք), ի սմանէ, սովաւ, յայսմ, այսու, ի սմին, սովին (սովիմբ), յումէ՞, յիմէ՞, առ իմէ՞, զմէ՞, ի՞ւ, ոմամբ (ոմամբ), իւիք]: Բոլոր ձևերն էլ կազմվել են տրականի հիմքից` է, ւ և վ անվանական հոլովակազմիչներով:

Գրաբարի բայական հիմքակազմության առանձնահատկություններին էր նվիրված բ. գ. թ., դոցենտ Դավիթ Գյուլզատյանի զեկուցումը, որտեղ հեղինակն ընդհանուր լեզվաբանական հայեցակերպով հանգում է` 1. համադրակազմ, 2. վերլուծակազմ, 3. և՛ համադրակազմ, և՛ վերլուծակազմ հիմքերի ճանաչման դրույթին:

Բ. գ. թ., դոց. Սիլվա Պապիկյանն անդրադարձել էր կրոնաեկեղեցական տերմինների շերտաբանական վերլուծությանը, իսկ բ. գ. թ., դոցենտ Հայկանուշ Մեսրոպյանը` նվիրապետական բարձրագույն կարգին առնչվող բառերի բարբառային բնութագրի քննությանը: Հայերենի բարբառների եղանակաժամանակային համակարգերում տեղի ունեցած տեղաշարժերին էր վերաբերում բ. գ. թ., դոց. Գայանե Գևորգյանի զեկուցումը:

Բ. գ. թ., դոց. Կարինե Առուստամյանի ‹‹‹‹Եղբայր ›› հասկացույթի լեզվամշակութաբանական վերլուծությունը ›› զեկուցումը նվիրված էր հարազատական հարաբերություն անվանախումբ կազմող բառերի լեզվամշակութային վերլուծությանը, մասնավորապես` ‹‹եղբայր ›› հասկացույթի դրսևորմանը ժամանակակից ռուսերենում: Զեկուցողը ներկայացրեց այն դերիվացիոն շարքերը, որոնք սերված են ‹‹եղբայր ›› հիմքից, այդ հասկացույթի հիման վրա կազմավորված և դրանց լեզվամշակութային շարժունակությունը արտացոլող կառուցվածքները:

Երկու աշխատանք վերաբերում էին հայերենի դարձվածների քննությանը: Բ. գ. թ., դոց. Ալբերտ Պողոսյանը խոսեց ժամանակակից հայերենի գալ բայի դարձվածակազմական հնարավորությունների մասին` շեշտելով, որ, ի տարբերություն բազմաթիվ այլ բայերի, որոնք գերազանցապես ձևավորում են երկբաղադրիչ դարձվածներ, գալ բայը հավասարապես գործուն է ինչպես երկբաղադրիչ, այնպես էլ բազմաբաղադրիչ դարձվածների կազմության մեջ: Երևանի Վ. Բրյուսովի անվան պետական լեզվաբանական համալսարանի գիտաշխատող Արամ Մկրյանը ներկայացրեց գլուխ բառով դարձվածների իմաստագործառական առանձնահատկությունները իտալերենում և հայերենում:

Զուգադրական քննության հարցեր էին արծարծված Նունե Մարիկյանի ‹‹Հայերենի և անգլերենի հնչույթային համակարգերի ակնարկային համեմատական վերլուծություն ››, Անի Իգիթյանի ‹‹Աստվածաշնչային-արքետիպային հենք ունեցող փոխաբերություններն ու փոխանունությունները շեքսպիրյան տեքստերում հայերեն-անգլերեն զուգադրությամբ ››, Ժաննա Ալոյանի ‹‹Մշակույթների փոխազդեցությունը որպես երկլեզվակիրների մշակութային ինքնատիպության արտահայտություն ›› և Հեղինե Սահակյանի ‹‹Գեղարվեստական թարգմանությունը միջմշակութային հաղորդակցության տեսանկյունից ›› զեկուցումներում:

Նունե Մարիկյանը քննել էր հայոց և անգլերեն լեզուների հնչույթային համակարգերին բնորոշ ընդհանրություններն ու տարբերությունները` ներկայացնելով անգլերենի ձայնավորների և բաղաձայնների արտաբերման ժամանակ հայերենախոսների կողմից թույլ տրվող հիմնական արտասանական սխալները:

Անի Իգիթյանը նշեց, որ աստվածաշնչյան փոխաբերություններն ու փոխանունությունները շեքսպիրյան տեքստերում մեծ մասամբ նույնական են, այսինքն` տրված են նույն իմաստները նույն լեզվաարտահայտչական միջոցներով, սակայն երբեմն էլ առկա են իմաստային նրբերանգների և արտահայտման կերպի տարբերություններ: Շեքսպիրյան տեքստերը հարուստ են աստվածաշնչային-արքետիպային հենք ունեցող փոխաբերություններով ու փոխանունություններով, որոնց հետազոտումը բանասիրական հերմենևտիկայի օրգանական շարունակությունը հանդիսացող լեզվաբանաստեղծական վերլուծության մեթոդով ու զուգորդական համեմատության եղանակով կարող է հանգեցնել նոր, ուշագրավ հայտնաբերումների:

Ժաննա Ալոյանը շեշտեց, որ մշակույթների և քաղաքակրթությունների երկխոսությունը ոչ միայն հաղորդակցական գործընթաց է, այլ նաև ամենաակտիվ ձևով ներթափանցում է միջմշակութային հաղորդակցման այլ գործընթացների մեջ, իսկ այդ հաղորդակցումը իրականանալի կլինի միայն յուրաքանչյուր մշակույթի` մյուս մշակույթների տարբերության իրավունքի ճանաչման, այլ մշակույթների նկատմամբ հարգանք ցուցաբերելու պայմանով:

Հեղինե Սահակյանը նշեց, որ յուրաքանչյուր թարգմանություն արտացոլում է ազգային լեզվի վիճակը զարգացման որոշակի փուլում, հասարակության գրական-գեղարվեստական նախասիրությունները և օգնում է սահմանել ու հասարակության հոգևոր ու մտավոր կյանքի պատկերը: Այս առումով վերջին թարգմանությունը դիտարկվում է որպես մշակութային երևույթ, քանի որ այն հատում է ոչ միայն լեզուների, այլև մշակույթների սահմանները: Թարգմանիչը, հանդիպելով երկու մշակույթների առանձնահատկություններին, պետք է լավ հասկանա դրանց տարբերությունները և կարողանա հնարավորինս ստույգ փոխանցել տեղեկատվությունը մի մշակույթի կրողից մյուսին:

Հայերենի նորմավորման խնդիրները և հեռուստալրագրողների լեզվական սխալները մեկնաբանվեցին Նարինե Վարդանյանի զեկուցման մեջ:

Բ. գ. թ. Լիլիթ Պետրոսյանը փորձել էր բացահայտել Գրիգոր Նարեկացու ‹‹Մատեան ››-ի բաղադրյալ բառերի բարբառային ակունքները, իսկ Երևանի պետական համալսարանի դասախոս Խաչիկ Հարությունյանը` 14–15-րդ դարերի հայերեն ձեռագրերի հիշատակարանների ոճական մի քանի առանձնահատկություններ:

Ոճագիտական խնդիրներ էին արծարծում բ. գ. թ., դոց. Աշոտ Գալստյանն իր ‹‹Երկու հսկաները զավակների հուշերում ››, բ. գ. դ., պրոֆ. Գայանե Հովհաննիսյանը և ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի գիտաշխատող Գոհար Գրիգորյանը` ‹‹Հուզագնահատողական արտահայտությունների խոսքիմասային պատկանելության հարցը հայերենում ›› զեկուցումներում:

Երիտասարդ գիտնական, բ. գ. թ. Հեղինե Մելքոնյանի զեկուցումը վեր էր հանում ժամանակակից հայերենի հնչյունական տիպաբանության հրատապ և կարևորագույն որոշ հարցեր` դրանց բնութագրաբանական դասատիպային քննությամբ հանդերձ:

Խորքային հոլովների ձևավորման սկզբունքներին և, մասնավորապես, անգլերենում դրանց դասակարգման առանձնահատկություններին էր վերաբերում Լիլիթ Փարսադանյանի զեկուցումը: Ներկայացվեցին ներլեզվաբանական և արտալեզվաբանական այն գործոնները, որոնք ազդում են խորքային հոլովների քանակի ու նշանակության վրա: Նշվեց, որ թեև տարբեր հայեցակարգերում խորքային հոլովների անվանումները համընկնում են, սակայն բովանդակության և նշանակության տեսանկյունից դրանք տարբեր են:

ՀՀ ԳԱԱ լեզվի ինստիտուտի հայցորդ Ալլա Սարգսյանը բացահայտել էր նորաբանությունների ոճական արժեքը Զորայր Խալափյանի ստեղծագործություններում, իսկ Հասմիկ Գալստյանը քննել էր ածանցավոր բառերի բառակազմական նշանակությունը` հենվելով խնդրին առնչվող տարաբնույթ տեսությունների վրա:

Հայերենի լեզվաբանական տերմինների ստեղծման և կիրառության մի շարք կարևոր հարցեր էր քննել բ. գ. թ., ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի գիտաշխատող Անահիտ Գալստյանը:

Գրականագիտության բաժանմունքում լսվեցին 10 զեկուցումներ:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Ազատ Եղիազարյանի զեկուցումը (‹‹V դարի հայ պատմագրության մի քանի առանձնահատկություններ ››) հատված էր հեղինակի անտիպ աշխատությունից: Զեկուցողը կարևորում է V դարի պատմագրության բանահյուսական հիմքը, ոճական ու գաղափարական զարմանալի բազմազանությունը: Այս իմաստով ‹‹Ագաթանգեղոսի գործը արտացոլում է IV և V դդ. հայոց հոգևոր կյանքի կարևորագույն կողմերից մեկը ››, Փավստոսը ‹‹հինգերորդ դարի հեղինակներից ամենից շատ է մոտեցել գեղարվեստական պատումին ››, ‹‹Եղիշեինը խորապես գիտակցված, մտավոր բարձունքի հասած և միաժամանակ խորապես զգացմունքային հայրենասիրություն է ››:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Վանո Եղիազարյանը ‹‹Հեղինակի և պատվիրատուի զրույցը Խորենացու պատմության մեջ ›› զեկուցմամբ կարևորում է այդ զրույցի ծրագրային բնույթը, քանի որ Խորենացին շարադրում է` ‹‹հստակեցնելով իր պատմության ձևաչափը և սահմանները, ձևավորելով պատմության հիմնադրույթները ››: Զրույցը բացահայտում է նաև ստեղծագործական ու կենսագրական կարգի խնդիրներ:

Բ. գ. թ., դոց. Թադևոս Թադևոսյանի ‹‹Կատարածաբանությունը և հերոսական ժամանակի ավարտը. նարտերի և բիլինային դյուցազունների վախճանը ›› զեկուցումը դիտարկում է բարոյականության անկումը և բիլինային դյուցազունների ու նարտերի աստվածամարտությունը, որ խորհրդանշում են հերոսական ժամանակի ավարտը, սակայն ակնկալվող վերջի փոխարեն հեղինակը դիտարկում է ‹‹հավերժ վերադարձի ›› մոդելը:

Բ. գ. դ., պրոֆ. Արմեն Պետրոսյանի ‹‹Անատոլիական մի անվան արտացոլումը հայ անվանաբանության մեջ ›› զեկուցումն անդրադառնում էր հայոց մեջ լուսնի պաշտամունքին, որ դրսևորվել է Արմավիրում: Արմավիր անվան մեկնությունը, ըստ հեղինակի, կարող է հնագույն ծագում ունենալ և կապվել խեթերեն հիմքերի հետ` arma - ‹‹լուսին, լուսնաստված ›› + pir ‹‹տուն ››, կրոնական ոլորտում` ‹‹աստծո տուն, տաճար ››: Հնարավոր է, որ հայոց նահապետներից չորսի անունները` Ար(ա)մանեակ, Ար(ա)մայիս, Արամ, Հարմա, նույնպես կապվում են խեթալուվիական Armas ‹‹լուսին, աստված ›› անվան հետ:

‹‹Իրականության վարիացիաները Անդրեյ Բիտովի ‹‹Կապիկների սպասումը ›› վեպում ›› զեկուցման մեջ (բ. գ. թ., դոց. Էվելինա Մաթևոսյան) ուսումնասիրվում են քնի իրականությունը, կինոյի իրականությունը, կյանքի և մահի սահմանագծի իրականությունը ու կապիկների սպասման իրականությունը Ա. Բիտովի եռագրության մեջ: Քնի իրականությունը, ըստ հոդվածագրի, դրախտի փնտրտուք է, կինոյինը` խաղ, սեփական ես-ի փնտրտուք և այլն: Ներկան Բիտովի եռագրության մեջ ավելի հաճախ ներկայանում է որպես հիշողություն, իսկ անիրականը` խաղի կամ մոռացության պատկերի միջոցով, ընդ որում` իրականն ու անիրականը կապակցված են և ներկայանում են որպես եզակի միացություն:

Բ. գ. թ., դոց. Գայանե Մալումյանն անդրադարձավ Պերճ Զեյթունցյանի ‹‹Հիսուս Նազովրեցին և նրա երկրորդ աշակերտը ›› և ‹‹Խոր Վիրապ ›› դրամաների աստվածաշնչյան ու պատմական կերպարների հեղինակային մեկնություններին, այդ կերպարների` արդիականության հետ ունեցած կապին:

Բ. գ. թ., դոց. Եվա Մնացականյանի ‹‹Թումանյանի ‹‹Բանաստեղծություններ ›› անդրանիկ ժողովածուի արձագանքները ›› զեկուցումը ներկայացնում էր ժամանակին արտահայտված կարծիքների բազմազանությունը, որով հաստատվում էր մի կարևոր ճշմարտություն. բանաստեղծի ‹‹առաջին գործերն իսկ հաստատապես խոստանում են բացել գեղարվեստի մի նոր արահետ ››:

Բ. գ. թ., դոց. Անահիտ Նահապետյանի գիտական հետաքրքրությունների ծիրում մշտական ներկայություն է բանաստեղծ Արտաշես Հարությունյանի ստեղծագործությունը, և այս անգամ բանասերը ներկայացրեց ‹‹Բանահյուսական մտածողության որոշ դրսևորումներ Արտաշես Հարությունյանի քնարերգության մեջ ›› զեկուցումը: Իսկ բ. գ. թ. Լիլիթ Փարեմուզյանն իր ‹‹Թեոդորոս Ռշտունու և Քեռի Թորոսի կապը ›› զեկուցմամբ փորձեց անդրադառնալ Քեռի Թորոսի նախատիպի խնդրին:

Բ. գ. թ., դոց. Վալերի Փիլոյանի ‹‹Հրանտ Մաթևոսյանի ստեղծագործության մեջ միֆականի կիրառության հիմնավորումը ›› զեկուցման մեջ որպես ելակետ են գիտակցվել Հր. Մաթևոսյանի` հիմնականում տեսական դիտարկումները: Մաթևոսյանի ստեղծագործության և աշխարհազգացողության մեջ առաջնային է ոչ թե միֆը` որպես ինքնակա իրողություն, որ կապ չունի պատմության ու կյանքի հետ, այլ կարևոր են միֆական մտածողությունն ու զգացողությունը, որ ներառում են միֆն ու կյանքը` նույն բանաձևման մեջ դրանց դրսևորմամբ: Եվ եթե բանաձևման մեջ դա դրսևորվում է որպես նպատակադրում, ապա գեղարվեստական երկի դեպքում այն իրացում է:

Գիտաժողովին Սլովակիայից իր հեռակա մասնակցությունն էր բերել փիլիսոփայության դոկտոր Անտոն Ռեպոնը ‹‹Ի. Ս. Տուրգենևի փիլիսոփայական երկխոսությունը բնության հետ ›› զեկուցմամբ` փորձելով պարզել Տուրգենևի գրականության նշանակությունն իր ժամանակի համար, բացահայտել ռոմանտիկականը սիրո փիլիսոփայության համակարգում և տուրգենևյան կերպարակերտման սկզբունքները, որոնցով իրականացվում է հեղինակային ինքնաբացահայտումը:

Գիտաժողովին հայտեր էին ներկայացրել նաև գրականագետներ (բ. գ. դ., պրոֆ. Դավիթ Գասպարյան, բ. գ. թեկնածուներ Արքմենիկ Նիկողոսյան, Հրաչ Սարիբեկյան, Տարոն Դանիելյան), ովքեր տարբեր պատճառներով ներկա չէին, սակայն նրանց զեկուցումները ևս հրատարակվել են գիտաժողովի նյութերն ամփոփող ժողովածուի մեջ:

ՀԱՍՄԻԿ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ,

ՎԱԼԵՐԻ ՓԻԼՈՅԱՆ