Պ. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ. Մովսես Խորենացի: Մատենագիտություն, Երևան, ԵՊՀ հրատ., 2013, 436 էջ:

Հնագույն ժամանակների և վաղ միջնադարի Հայաստանի ու նրան հարակից և հեռավոր երկրների պատմության ուսումնասիրության ասպարեզում, համարյա առանց բացառության, անուրանալի է V դարի հայ պատմիչ Մովսես Խորենացու գիտական ժառանգության նշանակությունը: Նրա գրչին է պատկանում ‹‹Պատմութիւն Հայոց››-ը, նրան են վերագրվում ‹‹Աշխարհացոյց››-ը և ‹‹Գիրք Պիտոյից››-ը, որոնք միմյանցից էապես տարբերվում են ժանրային առումներով: Փաստորեն, մեր այս մեծանուն մատենագիրը ոչ միայն պատմիչ էր, այլև հավասարապես աշխարհագրագետ և փիլիսոփա, չխոսելով արդեն գոնե պատմությանը հարակից մյուս գիտությունների ասպարեզում (բանահյուսություն և առասպելաբանություն) նրա կատարած բազմաթիվ ներդրումների մասին: Թերթելով Խորենացու վերոհիշյալ և մյուս գործերի էջերը հանգում ես մի կարևոր և ուշագրավ եզրահանգման. հեղինակը երբեք չի կրկնում իր նախորդ միտքը, որի մասին հասցրել է խոսել արդեն իր վերոհիշյալ և մյուս աշխատանքներից որևէ մեկում:

Ահա այս հարցերին է նվիրված նորերս հրատարակված նշանավոր պատմաբան-հետազոտող և ադոնցագետ Պ. Հովհաննիսյանի ‹‹Մովսես Խորենացի: Մատենագիտություն›› ստվարածավալ աշխատությունը, որը վերաբերում է այս մեծանուն պատմիչի մատենագիտական հիմնահարցերին` սկսած նրա ձևավորումից մինչև մեր օրերը: Դեռևս 1991 թ. պատմագրի ‹‹Հայոց պատմության›› 1500-ամյակի առիթով (այն նշվեց 1991 թ. հոկտեմբերի 1–4-ը Երևանում) Պ. Հովհաննիսյանը հրատարակել էր ‹‹Մովսես Խորենացու մատենագիտությունը›› գրքույկը, որը հիմնականում վերաբերում էր նրա ‹‹Հայոց պատմության›› մատենագիտությանը[1]: Փաստորեն, պատկերն ամբողջական չէր և որոշ հարցեր չէին ստացել իրենց սպառիչ պատասխանները: Նախ, բացակայում էր Խորենացու մյուս կարևոր գործերի մատենագիտությունը, և երկրորդ, որ առավել կարևոր էր, չկար Խորենացու մասին լիարժեք գրականությունը: Անհրաժեշտ էր լրացնել այս բացերը, որն էլ ամենայն բարեխղճությամբ և պատասխանատվությամբ իրականացվեց կրկին Պ. Հովհաննիսյանի կողմից:

Գրախոսվող աշխատությունը բաղկացած է երկու մասերից, որոնցից առաջինը վերաբերում է Խորենացու երկասիրությունների (նաև վերագրվող) մատենագիտությանը, իսկ երկրորդը` հարցի հնարավոր ամբողջական մատենագիտությանը: Շատ ճիշտ և օրինաչափ են նաև մասերից յուրաքանչյուրում կատարված ենթաբաժանումները: Այսպես, առաջին մասում տրված են ‹‹Պատմութիւն Հայոց››-ի, ‹‹Աշխարհացոյց››-ի, ‹‹Գիրք Պիտոյից››-ի, քերականագիտական և այլևայլ երկերի մատենագիտությունները` դրանց ամբողջական և հատվածական հրատարակությունները (երկերի բնագրի, համաբարբառի, աշխարհաբար և օտար լեզուներով հրատարակությունների ցանկերը): Մեր կարծիքով այստեղ չկա անհրաժեշտություն մեկ առ մեկ այդ ամենի թվարկման և մանրամասն վերլուծությունների համար: Պետք է միայն հավելել, որ նույն սկզբունքով կազմված են նաև Խորենացուն վերագրվող գոնե մյուս երկու կարևոր սկզբնաղբյուրների ցանկերը: Խոսքը վերաբերում է ‹‹Աշխարհացոյց››-ին և ‹‹Գիրք Պիտոյից››-ին: Սկսենք վերջինից, որի հեղինակային պատկանելության հարցը հանգամանորեն քննարկվել է հայտնի ուսումնասիրող Գ. Մուրադյանի կողմից[2]: Նա երկբայելի է համարում Խորենացու հեղինակ լինելու հանգամանքը և այն որակում է կիսաթարգմանական ձեռնարկ:

Ավելի կարևոր են մատենագրի ‹‹Պատմությանն›› ու ‹‹Աշխարհացոյց››-ին առնչվող հարցադրումները: Իրենց ժամանակին մեր երկու մեծերը` Ք. Պ. Պատկանովը և Ս. Տ. Երեմյանը կատարեցին տիտանական աշխատանք ‹‹Աշխարհացոյց››-ի գիտական ուսումնասիրության և համաշխարհային ճանաչման հասցնելու ասպարեզներում[3]: Հետագայում Բ. Հ. Հարությունյանը այն միանշանակ վերագրեց Խորենացուն[4]: Երկարատև գիտական պրպտումների արդյունքում Է. Լ. Դանիելյանը, ի վերջո, հանգեց միակ ճիշտ և իրավացի եզրահանգմանը. ‹‹Աշխարհացոյց››-ը հիմնականում գրվել է Խորենացու կողմից V դարում, իսկ այնուհետև լրացվել VII դարի մեր մեկ այլ մատենագրի` Անանիա Շիրակացու կողմից[5]:

Այսպիսի եզրահանգման կարելի է գալ Խորենացու ‹‹Հայոց պատմության›› և ‹‹Աշխարհացոյց››-ի վկայությունների համադրության արդյունքում: Դրանցից պարզ է դառնում նաև, որ Խորենացին, ինչպես արդեն նշեցինք, երբեք չի կրկնում իր մտքերից գոնե որևէ մեկը, եթե այդ մասին արդեն նշել է իր այս երկու գործերից մեկում: Վերջապես այս երկու սկզբնաղբյուրները համաշխարհային պատմա-աշխարհագրական մտքի գլուխգործոցներ են, որոնցում տրված են Եվրասիական մայրցամաքի ու Հյուսիսային Աֆրիկայի մանրամասն նկարագրերը: Փաստորեն, Խորենացին տալիս էր մերձուրալում բնակվող արևելյան սլավոններից (իսեդոն ցեղից, ըստ Հերոդոտոսի հիշատակության)[6] մինչև Ջիբրալթարի նեղուցը և Իբերիայից ու Անգլիայից` մինչև Չինաստանն ընկած տարածքների նկարագրությունը:

Որ իսկապես ‹‹Աշխարհացոյցը››-ը գրել է Խորենացին և լրացվել է Շիրակացու կողմից հուշում են նաև երկու այլ կարևոր հանգամանքներ: Այս սկզբնաղբյուրում նույնպես, ինչպես և նախկինում գրված հունա-հռոմեական պատմաաշխարհագրական երկերում (Հեկատեոսից սկսած` մ. թ. ա. VI դ.) օրիենտացիան (աշխարհագրական կողմնորոշումը կամ ուղղվածությունը) հյուսիսային էր, իսկ շարադրանքի կենտրոնում մարդն է որպես պատմության շարժիչ ուժ: Հետագայում, Շիրակացին, արդեն այն լրացրել է կրոնական նախապաշարումներով և անհատի կողքին առաջնային տեղ հատկացրել Աստծուն: Դա կատարվել է VII դարում, քանզի այդ դարաշրջանում էր, որ Աստվածը վերջնականապես սկսեց համարվել աշխարհում ամեն ինչի արարիչ-ստեղծողը[7]: Այս ամենը, ինչ նշվեց վերևում, ունի անմիջական և օրգանական կապ Պ. Հովհաննիսյանի հրատարակած աշխատության հետ: Հեղինակը միանգամայն իրավացիորեն իր շարադրանքում օգտագործում է ‹‹…Խորենացուն վերագրվող երկերի հրատարակություն›› արտահայտությունը, որը չէր ընդունվում նախկինում, ինչպես արդեն ասվեց, որոշ հետազոտողների կողմից:

Գրախոսվող աշխատության ստվար բաժինը կազմում է երկրորդ մասը, որը ևս պատահական չէ (էջ 113–370): Արդեն XVIII դարից սկսած խորենացիագիտությունը մտավ բնականոն հունի մեջ և նրանով սկսեցին զբաղվել բազմաթիվ հայ ու մի շարք օտարազգի հետազոտողներ: Աշխատության այս հատվածում հեղինակի կողմից ներկայացվել են Խորենացուն և նրա աշխատություններին նվիրված ամենատարբեր հեղինակների համարյա բոլոր գործերն անխտիր: Կրկին ծագում է մեկ հարց. ո՞րն է մեր այս մատենագրի նման հնչեղության, մասսայականության և ժողովրդականության գաղտնիքը: Եթե մեկ բառով ասենք, ապա Խորենացին երևույթ էր ոչ միայն իր ժամանակներում, այլև այդպիսին մնաց պատմագիտության մեջ նաև հետագայում: Անցնում էին տարիներ և դարեր, բայց նրա անունն ու փառքը գնալով ավելի էր մեծանում: Խորենացին առաջիններից մեկն էր պատմության, և ոչ միայն վերջինիս, շարադրման ասպարեզում, որ սկսեց իր մտքերը և խոսքը ներկայացնել հղումների ‹‹լեզվով››: Մենք նրա գործերում հանդիպում ենք բազմաթիվ նշանավոր և ոչ այնքան հայտնի հեղինակների անունների` սկսած Հոմերոսից մինչև իր ապրած ժամանակները: Մատենագիր-պատմիչը նույնիսկ հղումներ է կատարում վիմագիր տեքստերին, որոնք արդեն անհամատեղելի են ամենավառ երևակայության հետ[8]:

Խորենացին նաև հեղաշրջում կատարեց ողջ պատմաաշխարհագրության բնագավառում, այն առումով, որ Աֆրիկան (Լիվիան) սկսեց տեղադրել Եվրոպայի և Ասիայի միջև, որը լիովին համապատասխանում է աշխարհագրական իրականությանը: Եվրոպայում այդ մասին նույնիսկ Խորենացուց մի քանի դար անց դեռ չգիտեին:

Խորենացու գիտականորեն հետազոտման ասպարեզում երևի միայն բացակայում էր նրա մատենագիտությունը, որի անկյունաքարը դեռ 1991 թ., ինչպես ասվեց, դրվել էր Պ. Հ. Հովհաննիսյանի կողմից: Փաստորեն, նա հանդիսանում է ոչ միայն ադոնցագիտության, այլև Խորենացու մատենագիտության դպրոցների հիմնադիրը Հայաստանում և միջազգային ասպարեզում: Չափազանց կարևոր են նաև ուսումնասիրողի կողմից գրքում տեղադրված ինչպես նշանավոր խորենացիագետ-հետազոտողների, այնպես էլ Խորենացու տարբեր գործերի հրատարակությունների տիտղոսաթերթերի նկարազարդումները, որոնք շարադրված նյութը դարձնում են ավելի դիտարժան և հետաքրքիր ու այն ընթերցողին գամում է այս գրքին:

ՀԱԿՈԲ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

Заметки

[←1]

Պ. Հ. Հովհաննիսյան. Մովսես Խորենացու մատենագիտությունը, Երևան, 1991: Այս գրքի կապակցությամբ տե՛ս նաև Հ. Ժ. Հարությունյան. Մովսես Խորենացու մատենագիտությունը.– ‹‹Բանբեր Երևանի համալսարանի››, 1991, - 3, էջ 198–199:

[←2]

Книга Хрий, пер. с древнеарм., предисл. и комм. Г. Мурадян. Ереван, 2000, с. 5–34.

[←3]

Տե՛ս այս ուսումնասիրողների ամենակարևոր գործերը. К. П. Патканов. Армянская география VII века по р. Х. (приписывавшаяся Моисею Хоренскому). СПб., 1877; Ս. Տ. Երեմյան. Հայաստանը ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի (Փորձ VII դարի հայկական քարտեզի վերակազմության ժամանակակից քարտեզագրական հիմքի վրա), Երևան, 1963:

[←4]

Տե՛ս Բ. Հ. Հարությունյանի ‹‹Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ ‹‹Աշխարհացոյց››-ի›› [Մաս Ա (Արևմտյան և հարավային աշխարհներ), Երևան, 2001], աշխատության բազմաթիվ մասերում:

[←5]

Տե՛ս Է. Լ. Դանիելյան, Ա. Ա. Մելքոնյան. Հայոց պատմություն, Երևան, 2007, էջ 137, նաև Э. Л. Даниелян. Армянские космографические труды VII века о строении Вселенной. Ереван, 1978 (աշխատության բազմաթիվ մասերում):

[←6]

Տե՛ս Հերոդոտոս. Պատմություն ինը գրքից, թարգ. Ս. Մ. Կրկյաշարյանի, Երևան, 1986, IV, 13, 16 և հաջ., նաև Л. А. Ельницкий. Знания древних о северных странах. М., 1961; А. Ж. Арутюнян. К вопросу территории расселения древневосточных славян согласно трудам Мовсеса Хоренаци. Каспийский регион: политика, экономика, культура.– «Научный журнал» (Астрахань), 2012, ¹ 2, с. 365–371.

[←7]

Դեռ մինչև Շիրակացին նրա ավագ գործընկեր, V–VI դարերի մատենագիր-փիլիսոփա Դավիթ Անհաղթը իր ‹‹Սահմանք իմաստասիրության›› աշխատանքում փիլիսոփայության երկրորդ սահմանում էր համարում, որ այն գիտություն է աստվածային և մարդկային իրողությունների մասին, իսկ չորրորդ սահմանում այն, որ փիլիսոփայությունը Աստծուն նմանվելն է ըստ մարդկային կարողության (տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ. Երկասիրութիւնք փիլիսոփայականք. համահավաք քննական բնագիրը և առաջաբանը Ս. Ս. Արևշատյանի, պր. Զ, Երևան, 1980): Սա ապացուցում է մեկ անգամ ևս, որ աստվածակենտրոնությունն արդեն այդ ժամանակ դարձել էր առաջնային: Մարդակենտրոն և Աստվածակենտրոն հարցերին է մեծապես վերաբերում Ա. Վ. Պոդոսինովի աշխատությունը (տե՛ս А. В. Подосинов. Ex Oriente lux! Ориентация по странам света в архаических культурах Евразии. М., 1999): Մարդ-Աստված խնդրին աշխարհագրության մեջ` հոգեբանական տեսանկյունից վերաբերում է Վ. Ա. Դուշկովի աշխատությունը (տե՛ս В. А. Душков. География и психология. Подход к проблемам. М., 1987, c. 15–73):

[←8]

Այս կապակցությամբ տե՛ս Գ. Խ. Սարգսյան. Աղբյուրների օգտագործման եղանակը Մովսես Խորենացու մոտ.– ‹‹Բանբեր Մատենադարանի››, 1956, -3, էջ 31–42: