ՀԱՅ-ՈՒՐԱՐՏԱԿԱՆ ՍՏՈՒԳԱԲԱՆԱԿԱՆ ԴԻՏԱՐԿՈՒՄՆԵՐ

ՄԵԼԱԴԱ ԱՂԱԲԵԿՅԱՆ

Ուրարտական արձանագրությունների լեզվի և ժամանակակից այս կամ այն լեզվական միավորի միջև տարբեր ազգերի ներկայացուցիչների կողմից մերձավոր ցեղակցության որոնումները չեն դադարում: Քիչ չեն նաև նրանց հակադրվողները, ովքեր կտրականապես մերժում են նմանատիպ մերձավորությունների առկայությունը: Հայաստանում այս վեճը, որ հին արմատներ ունի, գիտականորեն ապացուցված, համոզիչ լուծում դեռ չի ստացել, կարծում ենք` համապատասխան մասնագետների (լեզվաբան, հնագետ, պատմաբան, սեպագրագետ և այլն) ուժերի համախմբման բացակայության, տվյալների սակավության, տեսակետների անհամատեղելիության պատճառներով: Այս հոդվածում ուրարտերեն եզրույթը օգտագործում ենք լոկ որպես Վանի թագավորության մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի սեպագիր արձանագրությունների լեզվի պայմանական անվանում:

Լեզուների առնչակցությունները (ցեղակցական, փոխազդեցական և այլն) ինչպես հայտնի է, ուսումնասիրվում և բացահայտվում են պատմահամեմատական մեթոդով, որն առաջին հերթին հենվում է համեմատվող լեզուների պատմական հնչյունական օրենքների վրա: Տվյալ դեպքում, բնականաբար, նկատի են առնվում բացառապես հայերենի նախագրային շրջանի հնչյունական օրենքները, քանի որ ուրարտերենի սուղ տվյալները պատմական քննության հնարավորություն գրեթե չեն ընձեռում: Մեր քննարկումից դուրս են, իհարկե, ընդհանրապես հայերենի` ժամանակագրորեն անհամատեղելի փոփոխությունների օրինաչափություններն անտեսված, այսպես կոչված, <<ստուգաբանությունները>>:

Լեզվում յուրաքանչյուր հնչյունական օրենք գործում է որոշակի օրինաչափություններով և որոշակի ժամանակահատվածում: Սակայն դրանց գործառման ոչ ճիշտ ընկալման հետևանքով, որ հատուկ է հատկապես ոչ լեզվաբան հետազոտողներին, հաճախ կատարվում են սխալ ստուգաբանություններ, հակասական եզրակացություններ: Նրանք անփույթ մոտեցում են ցուցաբերում ինչպես այդ օրենքների հարաբերական ժամանակագրությանը, այսինքն` ժամանակի առումով դրանց հաջորդականությանը, այնպես էլ դրսևորման պայմաններին: Ադյունքում` այդպիսի ուսումնասիրությունների հեղինակները, միաժամանակյա գործառություն վերագրելով իրարամերժ հնչյունական անցումների և, անտեսելով դրանց կանոնական յուրահատկությունները, մեզ են ներկայացնում անհամոզիչ եզրահանգումներ:

Այսպես. եթե ընդունենք, որ Հայկական լեռնաշխարհում Վանի թագավորության շրջանում (մ. թ. ա. IX–VI դարեր), ասենք, նախագրային հայերենին հատուկ բառասկզբի *p>հ, Ø հնչյունափոխությունը դեռ չէր կատարվել, ինչպես որոշ հետազոտողներ են կարծում, ապա ի՞նչ բացատրություն կարող են ունենալ իրենց իսկ նշած հայ-ուրարտական հետևյալ համապատասխանությունները` ուր. paÜi/a=ne – հայ. պախրէ, ի [ուր. (GUD)paÜa/ini(e) <<խոշոր եղջերավոր անասուն>>, հմմտ. հայ. պախրէ][1], ուր. par- [par(u)- << քշել (անասուն), տանել (գերիներ)>>] – հայ. հեռ-աց-ուց-ան-եմ -, *per-: Իսկ ուր. pile [pili(e) <<ջրանցք>>, խուռ. Pala] բառի դիմաց, հայերենում միաժամանակ առաջարկվում է անգամ և՛ պեղ-եմ, և՛ հեղ-եմ (*bel / *pel) արմատային ձևերով ցեղակցական կապ: Մյուս կողմից էլ, հնդեվրոպականից հայերենին անցած բառասկզբի *p-ն, որ ուրարտերեն արձանագրություններում, ըստ այսպիսի ստուգաբանություններ կատարողների, դեռ առկա է, հայերենում կորել է` ուր. pare-, par- <<առ, մինչև>> [pari(e) <<մինչ>>] – հայ. առ (հեռի) (*pors, *per) և այլն[2]: Այսինքն` եթե իսկապես ուր. p – հայ. h կամ Ø ընդհանրությամբ բառերն արդյունք են միայն հայերենում կատարված հետագա հնչյունափոխության, ապա հարց է առաջանում` ինչո՞ւ միևնույն դիրքում (բառասկիզբ` ձայնավորից առաջ = pV) մեր լեզուն հիշյալ մյուս բառերում էլ (պախրէ, պեղեմ և այլն) այդ հնչյունափոխությունը չի կատարել: Չէ՞ որ հայերենի հնդեվրոպական արմատները` հնագույններից ամենից լավ պատմականորեն ուսումնասիրվածները, այս հարցում բացառություն չունեն, այսինքն` հ.-ե. *p - հայ. պ համապատասխանություն չկա[3]: Հիշենք, որ լեզվում հնչյունական օրենքները գործում են մեր կամքից անկախ` կուրորեն և ընդգրկում են տվյալ ժամանակահատվածում լեզվի և՛ բնիկ, և՛ փոխառյալ բառերը: Շեղումները` բացառությունները, ունեն իրենց բացատրությունները: Միևնույն լեզվում երկակի դրսևորումները, ինչպես օրինակ` վերը նշված տվյալները (պախրէ, պեղ-եմ, բայց` հեղ-եմ, հեռի, առ), հիմնականում տարբեր ժամանակահատվածների ծնունդ են: Այսինքն, ինչպես հնդեվրոպաբաններն են գտնում, պ-ով սկսվող բառերը հին հայերեն են թափանցել ավելի ուշ` այդ դիրքում *p>h, Ø օրենքի գործառությունը դադարելուց հետո միայն:

Կարելի էր ենթադրել, որ միևնույն արմատին հանգող այսպիսի տարբերակները հնագույն հայերենում առաջացել են այս կամ այն բարբառի հնչյունափոխական օրենքների համաձայն և միայն հետագայում են մտել գրական լեզու` գրաբար: Սակայն հիշյալ դեպքում փաստերը դա չեն հաստատում, քանի որ և՛ վաղնջահայերենում (մոտ մ. թ. ա. III – մ. թ. ա. II հազարամյակներ), և՛ հնագույն հայերենում (մոտ մ. թ. ա. II – մ. թ. ա. I հազարամյակներ), որը, հավանաբար, արդեն ուներ որոշ բարբառային տրոհվածություն, *p - հայ. պ համապատասխանություն չի վերականգնվում[4]:

Ավելի բարդ ու խճճված իրավիճակներ են առաջանում, երբ տվյալ հնչյունական օրենքի գործառման յուրահատկությունները հետազոտողի համար ամբողջովին բացահայտված չեն լինում: Այս դեպքում վրիպում են անգամ լեզվաբան մասնագետները, ինչպես օրինակ` հայերենի նախագրային շրջանի (հնդեվրոպական) երկշրթնային շփական *Ë > հայ. գ, երկշրթնային հպական *bh, *b, *p > հայ. ւ/ու/վ օրենքների վրա հենվող ստուգաբանությունների ժամանակ է դա ի հայտ գալիս:

Հնդեվրոպական ծագումով հայերեն որոշ բառերում *Ë > գ անցում տեղի չի ունեցել: Այս երևույթի բացատրությանն ուղղված մեկնաբանությունները, կարծում ենք, համոզիչ չեն: Մեր կատարած հետազոտության արդյունքները թույլ են տալիս եզրակացնելու, որ նախագրային շրջանի հայերենում *Ë շրթնային բաղաձայնը գ-ի չի վերածվել միայն մի դեպքում. երբ այն բառամիջում նախորդել է շրթնային ձայնավորի (o, ու), ինչպես՝ *guoË-, -os > կով, -ոյ, -ու, բայց `*guoË-io > կոգի <<կարագ>>, *reË-, os > արեւ, -ու, բայց ` *reË-i > արեգ, -ի[5]: Այս հնչյունափոխությունը, բնականաբար, նախորդել է *bh, *b, *p > ւ/ու/վ օրենքին, քանի որ վերջինս, ամենայն հավանականությամբ, առաջացել է հենց *Ë > գ անցման հետևանքով` հայերենի բաղաձայնական համակարգում ւ/ու/վ-ի, այսպես ասած, կորցրած դիրքերը (այն պահպանվել էր միայն *o, *u- ից առաջ) վերականգնելու պահանջով (ըստ <<համակարգում դատարկ վանդակների>> տեսության): Սրա վկայությունն է և այն, որ հայերենի նախագրային շրջանի փոխառություններում *b, *p- ից ծագող հայ. ւ/վ-ն այլևս գ չի դառնում (հմմտ. ակկադ. kabsu – հայ. քաւշ <<արու այծ>>, ակկադ. Üalappu(m) <<հագնել>> – հայ. հալավ և այլն)[6]: Հետևաբար, կարելի է եզրակացնել, որ հայ-ուրարտական շփումների ժամանակ, այսինքն` առնվազն մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակից ի վեր, հայերենում այլևս *Ë>գ անցում տեղի չի ունեցել: Ուրեմն, եթե անգամ ենթադրենք, որ, օրինակ, Գեղա(ր)քունի բառի առաջին վանկը ինչ-որ ժամանակ ուր. Ëelikuni // ËelikuÜi տեղանվանը նմանվող արտասանություն է ունեցել, ապա հայերենում առկա փոփոխությունը (*Ë>գ) կարող էր կատարվել մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակից առաջ: Մինչդեռ ուրարտացիները կամ հարևան այլ ժողովուրդներ այդ բառաձևը շարունակել են պահպանել իրենց արտասանությամբ, որ փոխառությունների դեպքում հաճախ հանդիպող երևույթ է: Բացի այդ, առնվազն մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակից ի վեր հայոց լեզու թափանցած օտար բառերում *Ë> գ անցում այլևս չի դիտվում (հմմտ. Վահագն, Վահէ, Երուանդ, Վաղարշակ)[7]: Բնականաբար, հարց է առաջանում. ինչպե՞ս կարող էր միևնույն ժամանակահատվածում հայերենը բառի նույն դիրքում (բառասկիզբ՝ ձայնավորից առաջ) կատարել և՛ Ë> գ, ¨° Ë> վ հնչյունափոխություններ (հմմտ. Ëelikuni // ËelikuÜi > Գեղա(ր)քունի, Biaina > Վան, -այ):

Վերն ասացինք, որ նախագրային շրջանի հայերենում տեղի է ունեցել *bh/*b,*p > ւ/վ/ու հնչյունափոխություն: Բայց, ինչպես երևում է, ոչ բոլորին է հայտնի, որ այդ օրենքը չի գործել բառասկզբում (*bh/*b > հայ. բ, իսկ *p > հայ. հ/յ, Ø), *r, *l, *m ձայնորդներից հետո և *sp/*zb կապակցություններում: Ուրեմն` բառասկզբում վ և նշված մյուս դիրքերում բ/պ ունեցող բառերը հայերենում հիշյալ օրենքների դադարելուց հետո կատարված օտար փոխառություններ են: Դժվար է ասել, թե երբ է սկսվել դրանց մուտքը հայոց լեզու, սակայն մի բան պարզ է` Հայկական բարձրավանդակում ուրարտական տիրապետության ժամանակ ձայնեղ երկշթնային և՛ հպական (b), և՛ շփական (v/w) հնչյունները, որ ուրարտերենում միևնույն սեպագիր նշանով են (b) վկայված, հայերենում արդեն տարբերակված են եղել: Դա երևում է հատկապես տեղանունների հայ-ուրարտական համապատասխանություններում` ուր. ZabaÜa ~ հայ. Ջաւախ-ք, Abuni ~ Հաւնունիք, -ebani ~ -եւան (Իջեւան) և այլն, ինչպես նաև` ուր. Abiliani ~ հայ. Աբեղեանք, QabiluÜi ~ Գաբեղանք, այլև` baba <<լեռ, բլուր>> ~ բաբայ <<բլուր>>, burgana(ni) – բուրգն և այլն[8]: Հասկանալի է, որ այս տեղանուններից բառամիջում ւ-ով հայերեն ձևերն ավելի հին են, քան այդ նույն դիրքում բ ունեցողները, որոնք այդ օրենքին չեն ենթարկվել: Ուրեմն` հայերենին բնորոշ բառամիջի *bh/*b,*p > ւ/վ/ու հնչյունափոխությունն առնվազն մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի սկզբներից այլևս տեղի չէր ունենում: Ինչ վերաբերում է բառասկզբին՝ վերն արդեն նշեցինք, որ այդ դիրքում նախագրային հայերենում առհասարակ *bh/*b,*p > ւ/վ/ու հնչյունափոխություն չի կատարվել: Հետևաբար` ոչ թե հետագայում, այլ հենց մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի սկզբում ուր. KURBiaina երկրի անունը հայերեն հնչել է Վ/ւան//Վ/ւանա(յ), իսկ թե ուրարտակա՞ն արտասանությամբ է պայմանավորված բառասկզբի b գրությունը, թե սեպագրությա՞ն յուրահատկությամբ, դժվար է ասել: Մինչդեռ անգամ լեզվաբանների աշխատանքներում նշվում է, որ KURBiaina երկրի անունը արտացոլված է հայ. Վան տեղանվան մեջ, այնինչ իրականում հակառակն է կատարվել: Ավելին, ելնելով ուրարտերեն գրությունից (bia-), կարելի է ենթադրել, որ այն ունեցել է տեղի` Վասպուրականի հայերեն բարբառին բնորոշ արտասանություն` Վ/ւ@ն//Վ/ւ@նա (այս մասին ստորև):

Նշված օրենքների գործառման յուրահատկություններն ու հարաբերական ժամանակագրությունը վերականգնելով` վերանում են դրանց հետ կապված հայ-ուրարտական ստուգաբանություններում առկա հակասությունները, այսինքն` ուր. Ë, b, p - հայ. ւ/վ/ու, բ, պ, փ համապատասխանությունների դեպքում, օրինակ, հարց չի առաջանում` իսկ ինչո՞ւ հայերենում ուրարտական այդ հնչյունները չեն դառնում գ, կամ բառի միևնույն դիրքում ուր. Ë-ին հայ. վ, իսկ գ-ին գ է համապատասխանում և այլն:

Մենք անդրադարձանք միայն մի երկու դեպքի, երբ հայերենի նախագրային շրջանի հնչյունական օրենքների ոչ ճիշտ ընկալման հետևանքով կատարվում են սխալ ստուգաբանություններ և համապատասխան եզրահանգումներ: Երբեմն այդպիսի սխալը, նույնիսկ հանրության ըմբռնմամբ, այնպիսի կարծրատիպ է դառնում, որ ցանկության դեպքում անգամ դժվար կլինի, կարծում ենք, դրա ուղղումը: Ինչպես ասենք` արդյո՞ք կկարողանանք այսուհետ ազգովի երգել <<Էրեբունի դարձած իմ Երևան…>>: Սա, իհարկե, որպես օրինակ ենք նշում, քանի որ հնարավոր է` ընդհանրապես համեմատվող բառերը ծագումնաբանորեն միմյանց հետ կապ չունենան:

Ուրարտերենի և հայերենի տարածքային տարբերակների` բարբառների առնչակցությունների հարցին հաճախ ցուցաբերվել է կանխակալ մոտեցում` բացառելով մեզնից 2–3 հազարամյակ առաջ հայերենի` այս կամ այն չափով բարբառային տրոհվածությունը Հայկական բարձրավանդակում: Հնարավոր է համարվել միայն հայերենում ուրարտական ենթաշերտային խիստ տեղայնացած, հիմնականում Վանի ավազանում, որոշ դրսևորում (հմմտ. ուր. Ü- ի ազդեցությամբ հայ. բարբ. հ>խ` խաց, խօքի, խիվանդ և այլն): Ի դեպ, այս մտայնությունը հետևանք է հայերի` որպես հնդեվրոպական ժողովրդի, Փոքր Ասիա` լոկ մ. թ. ա. 2-րդից 1-ին հազարամյակներում ներգաղթելու մասին վարկածի: Սակայն, չենք կարող չնկատել ուրարտերեն տեքստերում նաև հայերենի բարբառային յուրահատկությունների հետքեր:

Ուրարտերեն Biaina, Giarniani, Ziuquni տեղանուններում ia, iu հնչյունակապակցությունները դիտվում են որպես a, u ձայնավորների քմայնության գրավոր արտահայտում` ä, ü: Գ. Ջահուկյանը գրում է, որ Giarniani-ին, հավանաբար, ծագում է ուր. garini <<բերդ, ամրոց (՞)>> բառից, ապա փակագծում ավելացնում. <<(հետաքրքրական է նշել, որ ia կապակցությամբ տրվում է քմայնացած ձայնավորը` որպես տեղական խոսվածքի հատկանիշ)>>[9]: Հեղինակի ենթադրությամբ, պետք է կարծել, դա ուրարտերեն մի խոսվածք է եղել: Քմայնացման այդպիսի դրսևորում է առկա, ինչպես երևում է, նաև DiauÜi, Andiabe, Abianda տեղանուններում: Դժվար չէ նկատել, որ  այդ բոլոր բառերում հետին շարքի ձայնավորի քմայնություն է դիտվում ձայնեղ բաղաձայնից հետո դիրքում: Այս հնչյունական յուրահատկությունը ուրարտերենին բնորոշ չէ, քանի որ հասարակ անուններում, այսինքն՝ բառապաշարում, այն ի հայտ չի գալիս: Մինչդեռ հատկապես Վասպուրականի և Սյունիք-Արցախի հայ բարբառային միավորներում ձայնեղ բաղաձայններից հետո ձայնավորների քմայնացումը (Աճառյանի օրենք), ինչպես հայտնի է, պատմական հնագույն հնչյունական օրենքներից է, որ մոտավորապես միջին դարերից ի վեր դադարել է գործել: Հետևաբար, կարելի է ենթադրել, որ հիշյալ տեղանուններում արտացոլված է տեղաբնակների լեզվի` հայերենի մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի կեսերին գործող խոսվածքային հատկանիշ[10]:

Վաղուց է նկատվել, որ ուրարտերենի il հնչյունակապակցությանը հայերենում համապատասխանում է -եղ- (հմմտ. Abiliani ~ Աբեղեանք, QabiluÜi ~ Գաբեղանք, pili – պեղ-եմ), որի բացատրությունը, կարծում ենք, տալիս է նախագրային հայերենում (մ. թ. ա. II – մ. թ. ա. I հազարամյակներ) ձևավորված մի հնչյունական օրինաչափություն: Հնագույն հայերենը օտար փոխառությունների L-ն դարձնում էր կոշտ` հետին արտաբերման ղ, որին, ներքին կանոնների համաձայն, ի ձայնավոր նախորդել չէր կարող, և տեղի էր ունենում օտար il > հայ. եղ հչյունափոխություն (հմմտ. խեթ. Mursilis - Մուշեղ): Հին հայերենի` գրաբարի գրառման ժամանակ` V դարում, հնչյունական այս օրենքը չէր գործում[11]: Այն ավելի երկար պահպանվել է մեր որոշ բարբառներում: Բավական հստակ գործառական դրսևորում ունի, օրինակ, Սյունիք-Արցախ տարածքի խոսվածքներում[12]:

Ուրարտերենի և հայերեն բարբառների այսպիսի առնչակցությունների փաստեր էլի կարելի է բերել: Սակայն այս ուղղությամբ անելիքներ դեռ շատ կան:

Քիչ չեն նաև հայ-ուրարտական ձևաբանական ընդհանրություններին վերաբերող դիտարկումները, որոնց վրա հենվելով` որոշ հետազոտողներ հաճախ հանգում են հայերենի և ուրարտերենի անմիջական ցեղակցության կամ, ավելի ճիշտ, ուրարտերենը հայերեն համարելու գաղափարին: Վերջին տարիներին այդպիսի մոտեցման առանցքը դարձավ Գ. Ջահուկյանի հոդվածը` նվիրված Խալդի աստծուն մեծարող ու նրա հովանավորությամբ գործող ուրարտական տիրակալների արձանագրությունների` գրեթե միակերպ, կաղապարային շարադրանքով բառակապակցությունների քննությանը և ստուգաբանությանը (յոթ բառ): Հեղինակը եզրակացնում է. <<…հիշյալ բանաձևերի բառապաշարն ու քերականական կառուցվածքը հնարավոր է մեկնել հայերենով, այսինքն` այդ բանաձևերը համարել հայոց լեզվի առաջին գրավոր տեքստերը>>[13]:

Ինչ խոսք, անվանի գիտնականի առաջարկած այդ, այսպես կոչված, բանաձևերի պատմահամեմատական վերլուծությունը համոզիչ փաստարկների վրա է հենվում: Սակայն Գ. Ջահուկյանը ուրարտերենը հայերեն չի հռչակում, այնինչ դա այսօր անում են, համենայն դեպս, ոչ լեզվաբանները: Նախ հիշենք, որ խոսքն առայժմ վերաբերում է արձանագրությունների կաղապարային բանաձևերին: Իսկ հայերենի և ուրարտերենի նույնացման հարցում առավել կարևոր է, կարծում ենք, այդ լեզուների տիպաբանական յուրահատկությունների զուգադրումը:

Գ. Ջահուկյանը գրում է. <<Մեր կողմից տրված մեկնաբանության խոցելի կողմն այն է, որ առայժմ բաց է մնում այդ բանաձևերի և <<ուրարտական>> կոչված տեքստերի բուն առնչությունը>>[14]: Գ. Ջահուկյանը, փաստորեն, ուշադրություն է հրավիրում այն հանգամանքի վրա, որ այդ բանաձևերը, եթե, իսկապես, հայերեն են, տիպաբանորեն բուն ուրարտական տեքստերի հետ չեն նույնանում: Իսկ վերջինների լեզուն, ինչպես հայտնի է, ունի էրգատիվ կառուցվածք, այսինքն` անցողիկ բայերի սուբյեկտը` ենթական, ոչ թե ուղղական, այլ էրգատիվ հոլովով է դրվում: Մինչդեռ հայերենը պահպանել է հնդեվրոպական լեզվաընտանիքին բնորոշ ուղղական - հայցական (նոմինատիվ – ակուզատիվ) կաղապարը: Մտքերի լեզվական արտահայտման այս երկու ձևերը խորքային կառույցում նույնանում են` հանգելով ակտիվ կառույցի, և մեկից մյուսին անցնելը լոկ ձևային փոփոխություն է արտահայտության պլանում: Այնուամենայնիվ, <<Հնդեվրոպական լեզուն առանձին բարբառների տրոհման ժամանակ, որոնք հետագայում ձևավորվեցին` որպես ինքնուրույն լեզուներ, վերականգնվում է որպես տիպաբանորեն հայցական (ուղղական) կառուցվածքի միասնական լեզու>>[15]: Ի դեպ, հնդեվրոպական ընտանիքի ոչ մի անդամ, նույնիսկ էրգատիվ լեզուներով շրջապատված հայերենը, տիպաբանորեն չի փոխվել: Այս փաստը հայերենի և ուրարտերենի` հատկապես ձևաբանական առնչակցությունների քննության ժամանակ անտեսել չենք կարող:

Ուրեմն, եթե ընդունենք, որ հիշյալ ուրարտական ներածական բանաձևերը հայերեն են, ապա ինչպիսի՞ բացատրություն դրանք կարող են ունենալ: Հնարավոր է` այդ գրությունները Վանի թագավորության տիրակալների հզորության և մեծագույն Աստծու` Խալդիի հովանավորությունը վայելելու վերաբերյալ հիշեցումներ են` ուղղված տեղի հիմնական բնակչությանը` հայերին: Կարելի է ենթադրել նաև, որ այդ բանաձևերը կարևոր ամեն միտք արտահայտելուց առաջ հեղինակի կողմից Աստծուն փառաբանելու պարտադիր նախաբան են: Այս սովորույթը, ի դեպ, այսօր էլ հավատացյալների խոսքում կիրառվում է:

Այսպիսով` հենվելով հայ-ուրարտական առնչակցություններին վերաբերող գիտական ուսումնասիրությունների վրա, կարելի է եզրակացնել, որ հայերենը` որպես Հայկական բարձրավանդակի տեղաբնակների հնդեվրոպական լեզու, մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակի վերջերից մինչև մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակի կեսերը սերտ շփումներ է ունեցել էրգատիվ կառուցվածքով ոչ հնդեվրոպական ծագման ուրարտերենի հետ: Դրա հետևանքով այդ երկու լեզուներում առաջացել են փոխներթափանցումներ: Հնդեվրոպական նախահայրենիքի տեղակայմամբ զբաղվող հետազոտողներն ավելի ու ավելի են հակվում Փոքր Ասիայի և Մերձավոր Արևելքի տարածքներում այն տեսնելուն: Ուստի հայերենի և ուրարտերենի ընդհանրությունների մի մասը, հնարավոր է, ունեն հնագույն ծագում, իսկ որոշ համապատասխանություններ էլ գոյացել են մ. թ. ա. 1-ին հազարամյակից առաջ:

Նշենք նաև, որ հայերենի և տարածաշրջանի` ոչ հնդեվրոպական մեռած լեզուների (խուռիերեն, ասուրերեն, շումերերեն և այլն) զուգադիպումները ոչ միշտ կարող են լինել տվյալ ժողովուրդների անմիջական շփումների արդյունք: Մի մասը, գուցե, միջնորդավորված, այսինքն` այլ լեզուների միջոցով կատարված փոխանցումներ են: Չի բացառվում, իհարկե, որ այդպիսի որոշ համապատասխանություններ հանգում են նոստրատիկ լեզվաընդհանրությանը:

ЗАМЕТКИ ПО АРМЯНО-УРАРТСКОЙ ЭТИМОЛОГИИ

МЕЛАДА АГАБЕКЯН

Резюме

При изучении армяно-урартских лексических соответствий некоторые исследователи, в результате неправильного интерпретирования фонетических законов дописьменного периода армянского языка, часто делают необоснованные выводы. Игнорируются, например, такие фонетические законы, как и.-е. *p> арм. հ, Ø в инициале слова, и.-е. *ṷ > арм. գ (исключая позиции перед *o, *u), в слове *bh, *b, *p > арм. ւ/ու/վ и т. д. Некоторые армяно-урартские морфологические совпадения также служат поводом для идентифицирования этих языков, но при этом не учитывается их несовместимость по конструкции: армянский имеет номинативную, а урартский–эргативную конструкцию.

OBSERVATIONS ON ARMENIAN-URARTIAN ETYMOLOGY

MELADA AGHABEKYAN

Summary

During the study of Armenian-Urartian lexical correspondences, as a result of the wrong interpretation of the phonetical laws of the pre-literary period of the Armenian language, some authors very often come to baseless conclusions. Certain phonetical laws like I.-E. *p > Arm. հ, Ø at the beginning of the word, I.-E. *ṷ > Arm. ·, (excluding the positions before *o, *u), *bh, *b, *p > Arm. ւ/ու/վ in the word, etc., are ignored. Some Armenian-Urartian morphological coincidences serve as a kind of reason for the identification of these languages, let alone the inadequacy of their constructions: Armenian has a nominative and Urartian – an ergative language construction.

Заметки

[←1]

Միջակ փակագծերում և մեր կողմից տրվող ուրարտական տվյալները բերվում են ըստ Ն. Վ. Հարությունյանի <<Корпус урартских клинообразных надписей>> (Ереван, 2002) աշխատության:

[←2]

Տե՛ս Ս. Այվազյան. Ուրարտերեն - հայերեն. բառապաշար և պատմահամեմատական քերականություն, Երևան, 2008, էջ 36:

[←3]

Տե՛ս Ա. Մեյե. Դասական հայերենի համեմատական քերականության ուրվագիծ, Ժնև, 1988, էջ 23:

[←4]

Տե՛ս Գ. Ջահուկյան. Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1987, էջ 25, 227, 253:

[←5]

Տե՛ս Մ. Աղաբեկյան. Հայերենի համեմատական հնչյունաբանության հարցեր.– Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր, Երևան, 1998, էջ 70:

[←6]

Մ. Աղաբեկյան. Հայերենում *bh, *b, *p > ւ(վ, ու) հնչյունափոխությունը և նրա ժամանակագրությունը.– Հայագիտության և զուգադրական լեզվաբանության հարցեր, պր. Բ, Երևան, 2002, էջ 95–100:

[←7]

Տե՛ս Հ. Աճառյան. Հայոց անձնանունների բառարան, հ. 1–5, Երևան, 1942–1962:

[←8]

Մ. Աղաբեկյան. Հայերենում *bh, *b, *p > ւ(վ, ու) հնչյունափոխությունը և նրա ժամանակագրությունը, էջ 95–100:

[←9]

Բ. Ն. Առաքելյան, Գ. Բ. Ջահուկյան, Գ. Խ. Սարգսյան. Ուրարտու-Հայաստան, Երևան, 1988, էջ 147:

[←10]

Տե՛ս Մ. Աղաբեկյան. Սյունիք-Արցախ տարածքի բարբառների պատմական հնչյունաբանություն.– Հայերենի բարբառագիտական ատլաս, պր. 3, Երևան, 2010, էջ 159:

[←11]

Մ. Աղաբեկյան. Հայերենի համեմատական հնչյունաբանության հարցեր.– Հայոց լեզվի համեմատական քերականության հարցեր, Երևան, 1998, էջ 102:

[←12]

Տե՛ս Մ. Աղաբեկյան. Սյունիք-Արցախ տարածքի բարբառների պատմական հնչյունաբանություն, էջ 147:

[←13]

Գ. Ջահուկյան. Ուրարտական արձանագրությունների ներածական բանաձևերի հնարավոր հայկական բնույթի մասին.– ՊԲՀ, 2000, -1, էջ 124:

[←14]

Տե՛ս նույն տեղում, էջ 128:

[←15]

Т. В. Гамкрелидзе, Вяч. Вс. Иванов. Индоевропейский язык и индоевропейцы. Тбилиси, 1984, с. 319.