ՈՒՐՎԱԿԱՆ-ԳՈՌՆԱՓՇՏԻԿՆԵՐԻ ՀԱՎԱՏԱԼԻՔԸ ԵՎ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄՆԵՐԸ

ՀԱՍՄԻԿ ԳԱԼՍՏՅԱՆ

Հայ ժողովրդական հավատալիքներում և ոգեպաշտական զրույցներում բարի ու չար ոգիների հետ հանդիպում ենք ուրվականների մասին պատմող բազմաթիվ բանահյուսական ու ազգագրական նյութերի:

Մեռելների հոգիների կերպարանափոխված արարածներին ժողովուրդն անվանում է գոռնափշտիկ (Շիրակ, Արարատ, Բաղեշ, Սասուն), խորդլախ[1] (Մալաթիա) կամ խորթլաղ (Արցախ, Նոր Նախիջևան, Համշեն[2], Գանձակ, Պապեն, Մարզվան), գոռնադաբ (Վան, Բալու) կամ գոռնաթափ (Կարին), նաև` ղառաղուռա (Ծալկա)[3]:

Հայ ժողովրդական հավատալիքների համաձայն` թաղված մեռելների հոգիները հաճախ դուրս են գալիս գերեզմաններից, և որպես ուրվականներ`  մարդակերպ  և  կենդանակերպ[4],  շան[5],  կատվի[6],  գառնուկի[7],  գայլի, արջի[8],  այծի[9],  ուլի[10],  ավանակի[11],  աղվեսի[12],  գորտի[13],  նորածին  երեխայի[14] կերպարանք ընդունած կանգնում են մարդկանց առաջ, վախեցնում նրանց: Այդ հոգիները կարող են երևալ ոչ միայն իբրև ուրվականներ, այլև գերեզմանների վրա լույսի ցոլքեր, բոցեր, կրակներ[15]: Երբեմն էլ լրիվ մերկ մարդկանց կերպարանքով ցատկում են անցորդների մեջքին կամ նստում ձիավորների գավակին: Այս ուրվականների վախից մարդիկ հիվանդանում են[16]: Ըստ շիրակցիների` ‹‹մարդու վնաս չեն տա, ետևից կընկնին խելոք կերթան››[17], իսկ Մալաթիայում կարծում էին, որ ‹‹բռնած հայը կխեղդեր››[18]:

Գոռնափշտիկ քրդերեն նշանակում է գերեզմանի կատու, այն ‹‹շրջմոլիկ հուրն է: Շրջմոլիկ հուրն երբեմն չար ոգի կսեպվեր, անհանդարտ, շրջուն հոգի, որ անցորդներու ետևեն կիյնար` ուզելով զայն գլխե հանել: Այս հատկությամբ կկոչվի նաև դևի ծառա, գրողի գզիր: Գերեզմանատան մը մեջ տեսնված է տապանաքար մը երկու տեղե բևեռձված` գոռնափշտիկը կաշկանդելու համար››[19]:

Ուրվական-գոռնափշտիկը հայ ժողովրդական հավատալիքներում և ոգեպաշտական զրույցներում ամենատարածված ոգիներից է, ինչպես քաջքը, ալքը, սատանան և այլն:

Ազգագրական գրեթե բոլոր շրջաններում ուրվականների մասին պատմող զրույցներում հանդիպում ենք հիմնականում նույն սյուժեին. անցորդը երեկոյան կամ գիշերով մահմեդականի կամ թուրքի գերեզմանատան մոտով անցնելիս հանդիպում է ինչ-որ կենդանու` շան, կատվի, աղվեսի և այլն, տանում է տուն և առավոտյան կենդանու փոխարեն իրենց գոմում, բակում, տանը տեսնում է մեռելի: Հասկանում է, որ հանդիպել է գոռնափշտիկի: Զրույցներից մեկում գյուղացին ճանապարհին կատվի ձագ է տեսնում, վերցնում է, որ տա տիրոջը: Կատվի ձագը մեծանում, դառնում է ‹‹ղազար (պզտիկ շուն), դե՛, դե՛, կըլնի քանձ թազի (բարակ շուն) մը, դե՛, դե՛, դե՛ կըլնի քանձ էշ մը: Մեկ էլ ի՞նչ տիսնա, գո մորե մերկ մարդ մը էլե, հեծե ուր իշու թարքին: … չում գողու ժամեր կը զարնեն, գոռնադաբ կը խափանվի››[20]:

Ըստ ժողովրդական պատկերացումների` խորթլամիշ[21] են լինում ինքնասպան[22] եղած մարդիկ և հատկապես թուրքի մեռելներրը[23] (հայի հաց չկերած թուրք մեռելը[24]): Շիրակում հավատում էին, որ ‹‹հավատամքն›› ու ‹‹փառքիբարձումը›› թուրքերը չեն ըսի, ըտուց է, որ գոռնափշտիկ կեղնին››[25]:

Հավատալիքային նմանատիպ պատկերացումներից ելնելով` կարելի է պատճառաբանել մեռելների պաշտամունքի հետ կապված այնպիսի դրսևորումներ, ինչպիսիք են պաշտամունքի առանձնահատուկ արարողությունները մինչև թաղումը, թաղման հաջորդ օրը, յոթին, քառասունքին, թաղումից մեկ տարի անց և հատկապես եկեղեցական տաղավար տոներին հաջորդող հիշատակի արարողությունները: Այսինքն` հայի համար չափազանց կարևոր է հարազատ հանգուցյալի նկատմամբ տարվող խնամքը: Ժողովրդի պատկերացմամբ` նմանօրինակ խնամքից զրկված հոգիները դառնում են ուրվականներ, շրջում ամենուր:

Խորթլաղի, գոռնադաբի կամ գոռնափշտիկի հավատալիքը գոյություն է ունեցել հին և միջնադարյան հայերի մեջ: Գերեզմանից դուրս եկող այս ոգու մասին հիշատակում է Առաքել Դավրիժեցին իր պատմության մեջ: Այսպես, պատմիչը գրում է. քրիստոնյա ծնողների զավակ Ղարաչորակը մահամերձ վիճակում խնդրում է իր մոտ բերել մոլլա ու մուղրի (Ղուրան կարդացող), նրանց միջոցով ուրանում է Քրիստոսին ու դառնում մահմեդական: ‹‹Ինչպես որ չորս օր ուրանալուց հետո սատկեց Ղարաչորակը, այսպես էլ իր թաղումից չորս օր հետո երեկոյան ժամին տեսան Ղարաչորակ ուրացողին, որին մահմեդականները թաղեցին. քանզի ելել էր վիհից, որտեղ թաղված էր, մերկ ու խայտառակ, գարշատեսք, այլակերպ, իբրև կատաղի շուն իր պատանը գցած ուսերին քաղաքի միջով գալիս էր, շուկայում և կրպակում շրջում էր, իսկ ովքեր տեսնում էին, սարսափած ահաբեկվում էին, քանզի բոլորը ճանաչում էին նրան: … Զինակիր մարդիկ հասան այն տեղը (գերեզմանափոսին), սրով խողխողեցին նրան, գլուխը կտրեցին, այլ հեռավոր տեղ կորցրին: Այս ձևով չարը վերացավ մեջտեղից, իսկ բոլոր այլազգիները սկսեցին հայհոյել ուրացող Ղարաչորակին և վկայում էին, որ քրիստոնեական հավատքը ճշմարիտ է: Եվ այս ամենը արեց սատանան, որ խախտի քրիստոնեական հավատը››[26]:

Խ. Սամվելյանը գտնում է, որ ‹‹այս հավատալիքի մեջ պետք է տեսնել մասամբ հոգեհածության (metempsichose) գաղափարը, այսինքն` հոգիների կերպարանափոխվելը զանազան շնչավոր և անշունչ առարկաների››[27]:

Մեռելների հոգիների գերեզմանից դուրս գալը մի ընդհանրացած հավատալիք է և տարածված է աշխարհի գրեթե բոլոր (գերմանացիներ, հույներ, հնդիկներ, եգիպտացիներ, եզդի քրդեր և այլն) ժողովուրդների կրոնական և ոգեպաշտական պատկերացումների մեջ: Եզդի քրդերը կարծում էին, թե շատ մեղքեր գործած, այլոց հաշվին ապրող հարուստ, ժլատ և դաժան մարդու հոգին ոգի է դառնում, կենդանիների կերպարանքով երևում և վախեցնում է մարդկանց: Կերպարանափոխված նման ոգիներին անվանում են գոռնափշիկ, որը երևում է սև աղվեսի կերպարանքով[28]:

Հետևյալ զրույցում էլ գոռնափշտիկը կատվի տեսքով է հանդես գալիս.

Լույս գիշեր է, մտա թուրքի գերեզմանոց:

Տեսնեմ` քարին նստած մի շարմաղան աղջիկ:

Սա մեր կնքված լեզվով` Օհան արի իմ ծոց,

Ես` խաչ, սա` մյա՜ու, դարձավ գոռնափշտիկ[29]:

Հայաստանի ազգագրական տարբեր շրջաններից գրառած ոգեպաշտական զրույցներում գոռնափշտիկ ոգին կամ ուրվականը մեծ մասամբ հանդիպում է շան տեսքով[30]: Գանձակում գրառված զրույցներից մեկի համաձայն` մահմեդականների գերեզմանների մոտից վերցված փոքրիկ շունը առավոտյան դարձել է մահմեդական փոքրիկ երեխայի դիակ[31]:

Ինչ վերաբերում է հատկապես նորածինների մեջ մտած գոռնափշտիկ ոգուն, կարծում ենք, դա կարելի է բացատրել դեռևս համապատասխան ծիսական արարողություններով դրոշմ և կնունք չունենալու հետ:

Ըստ շիրակցիների հավատալիքային պատկերացումների` ‹‹ջրից որ անցար` էլ հրամանք Ասսու չէ, (գոռնափշտիկները) չեն կրնա ետևիցդ գա, կմնան վնգստալով››[32]: Ինչպես վկայում է Ս. Հարությունյանը, ջուրը, գետը, առուն հանդես են գալիս իբրև սահման այս և այն աշխարհի միջև, այսինքն` կերպարանափոխված ոգիները չեն կարող անդրաշխարհից անցնել այսրաշխարհ[33]: Այսպես, ‹‹… Ըդոնցից, յա ջուր ռաստ գալով պտի պրծնիս, յա թե չէ` բահով պտի զարկես` գլուխը կտրես[34], ջամդաքի ու գլխի արանքով իրեք հեղ էսքով էնքով անցնիս ու ըսես.– ‹‹Աստված քու գործքովդ քեզի տա, գնա ընծեն ռադ էղի, որ նոր խլսիս. թե որ չէ` քեզնից վազ էկողը չեն…››[35]:

Երկատված շան մեջտեղից անցնելու արարողությունը, ըստ գիտնականներ Ռ. Սմիթի և Ջ. Ֆրեյզերի, հետապնդել է ծիսական հանդիսավոր մաքրագործման կամ, առավել որոշակի` պահպանության նպատակներ[36]:

Վանում նույնպես հավատում էին, որ ‹‹գոռնադաբները բահով կամ փայտով մինչև գլուխները չկտրես, անհետ չեն լինիր››[37]: Արցախում էլ, եթե կամենում են, որ դրանք դադարեն կերպարանափոխվելուց, դիակ դարձած միջոցին կտրում են դրանց գլուխները[38] և դնում ոտների տակ ու այդպես տանում թաղում, և կամ մոլլան խաչակնքում է գերեզմանը[39]:

Սակայն գոռնափշտիկին չպետք է շփոթել հանգուցյալի վերադարձող հոգու հետ, չնայած երկուսն էլ ունեն գործառութային որոշ նմանություններ: Մի զրույցի համաձայն` մահմեդականի տանը գիշերող հայը տեսնում է, որ տանտիկինը քնելուց առաջ մի մեծ աման կերակուր է դնում օջախի մոտ և ասում, որ իր սկեսրայրի համար է: Հայը տեսնում է, որ գիշերը մի ծեր շուն գալիս է, կերակուրն ուտում ու գնում: Առավոտյան տանտիկնոջից իմանում է, որ գիշերը եկողը սկսեսրայրն է եղել` շան[40] կերպարանքով[41]: Այս զրույցում արծարծվող հավատալիքը (մարդը շան կերպարանքով այցելում է իր հարազատ օջախ) բխում է վաղնջական ժամանակներից եկող շան պաշտամունքից: Շունը, լինելով մարդուն հավատարիմ կենդանի, ինքնըստինքյան դասվում է տոտեմների շարքը, որոնք նախնական մտապատկերներում ներկայացնում էին իբրև ցեղական կամ տոհմային նախահոր կերպարանափոխված կամ այդ կենդանու մեջ ապաստանած մեռյալի հոգին: Հետևապես, շունը համարվում էր մարդկային հոգի ունեցող և այդպիսի ‹‹հոգի տվող››[42]: Հայ ժողովրդական հավատալիքներում շունը մահվան անձնավորումներից մեկն է:

Գերեզմանից դիակը դուրս բերելու և մասնատելու սովորույթը կապված է ժողովրդական մեկ այլ հավատալիքի հետ: Ընտանիքի տարեց անդամի մահից հետո, երբ որևէ մեկը հիվանդանում էր, կարծում էին, թե հանգուցյալն է պատճառը և մինչև մեկից յոթ հոգի չտանի իր հետևից, չի հանգստանա: Ուստի, բացում էին գերեզմանը, գլուխը մարմնից անջատում կամ ջարդում էին, սրտի ու գլխի մեջ մեխ խրում ու նորից հուղարկավորում[43]: Կարծում էին, որ այդպիսով գտնում են իրենց հիվանդ հարազատին բուժելու ելքը: Դիակի նկատմամբ բռնություն գործադրելով` ցանկանում էին վերացնել մարմնից դուրս եկած ինչ-որ հոգու չար ներգործությունը:

Զանգեզուրում էլ, եթե ննջեցյալը շարունակ երևում էր տանեցիների երազում, գնում էին գերեզմանատուն և նրա գերեզմանի մեջ, այնտեղ, որտեղ ենթադրվում էր, թե նրա սիրտն է, ցցում էին սուր փայտե ցից: Սիրտը խողխողելով` պիտի վերջ տրվեր նրա կարոտին, վերջնականապես նա հանգիստ առներ ու թաղած տեղից այլևս չգար, չշրջեր և տանեցոց չայցելեր[44]:

Ընտանիքի համար թանկ ու հարազատ և, մանավանդ, ջահել հանգուցյալի մարմնի նկատմամբ բռնության կիրառման մասին նյութեր չեն գրանցվել: Այդ հավատալիքն առավելապես հյուսվում է ծեր, անծանոթ և հատկապես օտար, այլազգի հավատացյալների, չարագործների, ինքնասպանների դեպքում:

Ստ. Լիսիցյանի կարծիքով` ‹‹սկզբնական ժամանակաշրջաններում գերեզմանի վրա քար ձգելը ոչ թե կատարվում էր թաղման տեղը անկորուստ պահելու, այլ քարի ծանրությամբ հանգուցյալի դուրս ելնելը դժվարացնելու նպատակով: Այդ նպատակով նախնական գերեզմանները շրջապատված էին լինում քարերի օղակով, որի միջից ննջեցյալ մեռածը դուրս գալ չպիտի կարողանար››[45]:

Հանգուցյալի վերադարձող հոգու մասին ոգեպաշտական զրույցների վերլուծությունը մեզ բերում է այն եզրակացության, որ վերոհիշյալ ոգու նկատմամբ ժողովրդական վերաբերմունքն ունի երկակի բնույթ. մի դեպքում շան (կենդանու) մեջ մտած ոգու նկատմամբ խնամք է տարվում, նրան հետևում են, գոհացնում, որ տանեցիներին վնաս չհասցնի, մյուս դեպքում նրան երկատում են, գլուխը մարմնից անջատում, որը, հնագույն մաքրագործման ծես լինելով հանդերձ, առավել ուշ ժամանակների համար ընկալվում է իբրև վերադարձող հոգուն պատժելու և հնարավոր չարիքներից ապահովագրվելու միջոց:

Հայաստանի ազգագրական գրեթե բոլոր շրջաններից գրառած զրույցներից երևում է, որ գոռնափշտիկը մարդուն կենսական վնաս չի հասցնում, ինչպես, օրինակ, ալքը, քաջքը և այլն, միայն վախ է հարուցում ու որոշակի անհանգստություն պատճառում:

Գոռնափշտիկի և հանգուցյալի վերադարձող ոգու մասին պատմող զրույցներն ուսումնասիրելուց հետո գալիս ենք նաև այն եզրահանգման, որ վերջիններս որոշակի նմանություններ ունեն արտաքին հատկանիշների փոխատեղման առումներով, սակայն խիստ տարբերվում են իրենց բնույթով: Երկուսի դեպքում հիմնական նմանությունները կերպարանափոխության (հայտնվում են կենդանիների, հիմնականում` շան տեսքով) և դրանց երկատման կամ անդամահատման (դրանցից ազատվելու կամ վերադարձը կանխելու նպատակով դիմում էին այդ միջոցներին) մեջ են:

Ելնելով համապատասխան զրույցներից ու ժողովրդական պատկերացումներից` կարելի է ասել, որ գոռնափշտիկ են դառնում թուրքի մեռելները, ինքնասպան եղած մարդիկ, չարագործները, չապաշխարած մեղավորները, ոչ պատշաճ ձևով հուղարկավորված հանգուցյալները, այսինքն` քրիստոնեական համապատասխան ծիսակարգերից և սկզբունքներից զրկված հանգուցյալները:

ВЕРОВАНИЯ И ПРЕДСТАВЛЕНИЯ О ПРИЗРАКАХ–ГОРНАПШТИКАХ

АСМИК ГАЛСТЯН

Резюме

В армянских народных верованиях и анимистических рассказах имеется множество сюжетов о призраках. Согласно этим сюжетам, преобразованных духов покойников народ называет горнапштик (горнадаб, хортлах, каракура). Последние – духи самоубийц, иноверцев, которые выступают в образе человека или животного (собаки, кошки, волка, медведя, козла, козленка, ишака, лиса). Горнапштики не представляют смертельной опасности для человека, но причиняют беспокойство и страх. В горнапштика превращаются отступники от соответствующих христианских принципов и обрядов.

BELIEF AND NOTIONS OF GHOST – GORNAPSHTIKS

HASMIK GALSTYAN

Summary

There are a lot of tales about ghosts in the Armenian popular beliefs and animistic stories. Those ghosts are transformed creatures of dead spirits which are called gornapshtiks (gornadab, khortlakh, kharakhura). Gornapshtiks are the spirits of people of other religion, suicides, which  appear anthropomorphous and zoomorphic (as a dog, cat, wolf, bear, goat, kid, donkey).  They are not dangerous for human life; gornapshtiks only cause trouble and fright. Apostates from relevant Christian principles and rites turn into gornapshtiks.

Заметки

[←1]

Հոգեգեշ, մեռելի ուրվական, թուրքերեն` xortlak.– տե՛ս Էմինյան ազգագրական ժողովածու (այսուհետ` ԷԱԺ), հ. Գ, Թուրքերեն փոխառյալ բառեր հայերենի մեջ, գրեց Հր. Աճառյան, Մոսկվա-Վաղարշապատ, 1902, էջ 196:

[←2]

Համշենում հավատում էին, որ խորթլաղը մարդկանց աչքին երեք տեսակ է երևում` մարդու, շան կամ կատվի ձևով, և ամենավտանգավորը մարդակերպ երևացողն է [տե՛ս Յ. Մուրադյանց. Համշենցի հայեր. – Ազգագրական հանդես (այսուհետ` ԱՀ), գիրք Զ, Թիֆլիս, 1900, էջ 141]:

[←3]

‹‹Ղառաղուռաներ (ուրվականներ) կան, որոնք ստանալով կենդանիների կերպարանք, հետապնդում են ճամփորդներին: Ասում էին` ղառաղուռաները մարդուն փաթթել են, հալածում են: Հավատացած էին, որ ղառաղուռաները թուրքերի կոռներից (գերեզմաններից) են դուրս գալիս և ընկնում մարդկանց հետևից ու վախեցնում, որի հետևանքով մարդիկ հիվանդանում էին ›› (Հ. Ս. Միքայելյան. Ծալկայի հայերի ազգագրությունն ու բանահյուսությունը, Երևան, 1998, էջ 148):

[←4]

С. Арутюнян. Горнапштикнер, горнадапнер, хортлакнер.– Мифы народов мира, т. 1. М., 1987, с. 316.

[←5]

Աղ. Մխիթարյանց. Փշրանք Շիրակի ամբարներից.– ԷԱԺ, հ. Ա, Մոսկվա-Ալեքսանդրապոլ, 1901, էջ 173, Ե. Լալայան. Երկեր (այսուհետ` ԵԼ). հ. 2, Արցախ, Երևան, 1988, էջ 435, Ա. Աթայան. Սալմաստ, Նոր Ջուղա (այսուհետ` ԱԱՍ), 1906, էջ 153, 173:

[←6]

Գ. Սրվանձտյանց. Երկեր, հ. 1, Մանանա (այսուհետ` ԳՍՄ), Երևան, 1978, էջ 147:

[←7]

Ա. Ալպոյաճյան. Պատմություն Մալաթիո հայոց (այսուհետ` ԱՊՄ), Պեյրութ, 1961, էջ 1150:

[←8]

Մ. Աբեղյան. Երկեր (այսուհետ` ՄԱԵ), հ. Է, Երևան, 1975, էջ 18:

[←9]

Խ. Սամվելյան. Հայ ընտանեկան պաշտամունքը.– ԱՀ (այսուհետ` ԽՍԱՀ), գիրք XII, Թիֆլիս, 1905, էջ 215:

[←10]

‹‹Ձայն համշենական ››, 2012, -3-4, մարտ-ապրիլ, էջ 8:

[←11]

ԱՊՄ, էջ 1150:

[←12]

‹‹Հետո կպադմեին, օր գոռնափշտիկ կար: Էդիկ, կըսեին, թուրքի մեռելը կեղնի գոռնափշտիկ: Մեր գեղը (Աշոցքի Չիֆթալի, այժմյան Զույգաղբյուր գյուղ) որսորդըմ կար, էսիկ աղվեսի տեղակ շալգե բերեգը մե հադըմ բան, դընեգը իրա շվաքը: Առավոտ գելնի, օր` մեռել է: Նորից շալգե տանիգը հոն` ուրդից օր բերել է: Էնքան է, կըսե, ծանդըռ է, օր աստված ինքը խնայե ›› [Դաշտային ազգագրական նյութ (այսուհետև` ԴԱՆ), Շիրակ, 2009, բանասաց Մխիթարյան Բեգզադ, ծնվ. 1929 թ.]:

[←13]

1963 թ. Շիրակի մարզի Բանդիվան գյուղի բնակիչ Հրանուշ Բադալյանը երեկոյան դրսում լվացք փռելիս տեսել է, որ իր դիմաց կանգնել է գոռնափշտիկ` մերկ մարդու տեսքով ու գորտի կերպարանքով (ԴԱՆ, Շիրակ, 2012, բանասաց Համբարձումյան Օֆելյա, ծնվ. 1972 թ. Բանդիվանում, Հր. Բադալյանի դուստրն է):

[←14]

‹‹Մորքուրիս տղեն շոֆեռ էր: Գուկա մեր գերեզմընների կողքեն կանցնի, կաշե, օր բան կա շոշին, էրեխի բալուլ: Աշես, կըսե, ով է բիջ բերե, դրե ըստեղ: Կերթա մորը կըսէ, քելե աչքովդ տես, թե չէ դու չես ավդընա: Մորքուրս գլխու գընգնի, օր ըսօր գոռնափշտիկ է դեմն ելե, էլ չի թողնի էրթա ›› (ԴԱՆ, Շիրակ, 2009):

[←15]

‹‹Բյուրակն ›› (Կ. Պոլիս), 1899, -16:

[←16]

ՄԱԵ, էջ 18:

[←17]

ԷԱԺ, էջ 173:

[←18]

ԱՊՄ, էջ 1150:

[←19]

‹‹Բյուրակն ››, 1898, -24, էջ 462–463:

[←20]

ԳՍՄ, էջ 147:

[←21]

ԽՍԱՀ, էջ 215:

[←22]

Ինքնասպան եղած մարդկանց մասին վկայում է հետևյալ քառատողը.

‹‹Վախենում եմ, չեմ քնանում, քույրիկ, լսիր պատմածիս,

Մի մարդ իրան սպանել է` մեկ անգամ մենակ մնալիս,

Ընտանիքը անտեր մնաց, բայց ասում են ինքնասպան`

Սև շուն դարձած ամեն գիշեր` այցելում է բակն յուր տան ›› (Հովհաննես Կոստանյանց. Շիրակի լեգենդներից և ժողովրդական կյանքից, Ալեքսանդրապոլ, 1896, էջ 71):

[←23]

Ասում են` թե որ թուրքն իր կյանքում գոնե մեկ անգամ հայ տերտերի օրհնած հաց կերած լինի, ‹‹խորթլաղ ›› չի դառնալ (ԱՀ, գիրք Զ, էջ 141):

[←24]

ԱԱՍ, էջ 153:

[←25]

ԷԱԺ, էջ 173:

[←26]

Առաքել Դավրիժեցի. Պատմություն, Երևան, 1988, էջ 432–435:

[←27]

ԽՍԱՀ, էջ 215:

[←28]

Ամինե Ավդալ. Եզդի քրդերի հավատալիքները, Երևան, 2006, էջ 49:

[←29]

http://www.shirakcentre.org/

[←30]

Զրույցներում հանդիպող փոքրիկ շունը, այսինքն` գոռնափշտիկը, մահացած փոքրիկ երեխա է, իսկ մեծ շունը` տարեց մարդ կամ կին: Այստեղից էլ գալիս է զառամյալ, խիստ ծերացած, հալից ընկած մարդուն փոխաբերական իմաստով տրվող գոռնափշտիկ անվանումը (Համշեն), քավթառ շուն (Ղարաբաղ), քյոփակ (թրք. շուն) (Շիրակ), իսկ Սեբաստիայում գոռնափշտիկը չար պառավներին տրվող անարգական անուն է (Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, հ. Բ, Երևան, 2002, էջ 361):

[←31]

ԱՀ, գիրք Զ, էջ 352:

[←32]

ԷԱԺ, էջ 173:

[←33]

Ս. Հարությունյան. Հայ առասպելաբանություն (այսուհետ` ՍՀԱ), Բեյրութ, 2000, էջ 424:

[←34]

Գլուխը գիտակցության, պայծառ մտածողության խորհրդանիշն է: Գլուխը կտրելով խախտվում է զգացականության ու մտածողության ամբողջականությունը (տե՛ս Фридель Ленц. Образный язык народных сказок. М., 2000, с. 311):

[←35]

ԷԱԺ, էջ 173:

[←36]

ՍՀԱ, էջ 427:

[←37]

ԳՍՄ, էջ 148:

[←38]

Խորթլաղից ազատվելու համար Համշենում կարծում էին, որ դրանց պետք է մորթել երկաթի կոթ ունեցող դանակով, մակույկի թիով և կամ մանգաղով (ԱՀ, գ. Զ, էջ 141):

[←39]

ԵԼԵ, էջ 435:

[←40]

‹‹Հունական առասպելաբանության մեջ ստորերկրյա աշխարհի հետ կապված Հեքատե դիցուհին պատկերացվում էր սև շան կերպարանքով, որն այս ու այն աշխարհում իրենց հանգիստը չգտած մեռելների շնակերպ հոգիների ոհմակով շրջապատված` շրջում է գերեզմանոցների մերձակայքում և ահ ու սարսափ տարածում ›› (ՍՀԱ, էջ 420):

[←41]

ԵԼԵ, էջ 435:

[←42]

Խաչիկ Սամվելյան. Հին Հայաստանի կուլտուրան, Պատմական ակնարկներ, հ. 1, Քարե դար, Երևան, 1931, էջ 190:

[←43]

ՄԱԵ, էջ 18:

[←44]

Ստ. Լիսիցյան. Զանգեզուրի հայերը, Երևան, 1969, էջ 211:

[←45]

Նույն տեղում, էջ 215: