ՏԻԳՐԱՆ ՉՈՒԽԱՃՅԱՆԻ ԿԱՄԵՐԱՅԻՆ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴԸ

Այս տարի լրացավ հայ դասական պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորական դպրոցի սկզբնավորող, հայ երաժշտության դասական, հայ երաժշտական թատրոնի հիմնադիր և առաջին կազմակերպիչ, հանճարեղ կոմպոզիտոր, շնորհաշատ դաշնակահար, տաղանդավոր դիրիժոր, վաստակաշատ մանկավարժ, եռանդուն երաժշտական-հասարակական գործիչ Տիգրան Չուխաճյանի ծննդյան 175-ամյա հոբելյանը:

Իր կյանքի օրոք Չուխաճյանն արդեն համաարևելյան երևույթ էր, հիմնադիրը մերձավորարևելյան երաժշտական թատրոնի: Նա առաջինն էր արևելյան երաժիշտներից, ով ստանալով մասնագիտական երաժշտական կրթություն և կատարելապես տիրապետելով եվրոպական կոմպոզիտորական տեխնիկայի գաղտնիքներին` գտավ Արևելքի և Արևմուտքի երաժշտական մշակույթների մերձեցման ուղիները, արևելյան երաժշտության մեջ արմատավորեց օպերային, սիմֆոնիկ ու կամերային երաժշտության ժանրերը: Նրա գործունեությունը մեծ նշանակություն ունեցավ թուրքական երաժշտության հետագա զարգացման համար. նա երաժշտական թատրոնի, մեներգային, խմբերգային ու նվագախմբային գրության եվրոպական սկզբունքների արմատավորողն է Օսմանյան կայսրության մեջ: Տ. Չուխաճյանի դաշնամուրային գործերից երկուսը` ‹‹Fantaisies orientale sur des motifs turc›› (N 1, N 2) դարձան թուրքական պրոֆեսիոնալ գործիքային երաժշտության անդրանիկ նմուշները:

Թեև Տ. Չուխաճյանի կյանքն ու ողջ գործունեությունը ծավալվեց հայրենիքից հեռու` Կոստանդնուպոլսում ու նրան բախտ չվիճակվեց երբևէ լինել հայրենիքում, սակայն բացառիկ դեր ունեցավ հայ երաժշտության զարգացման գործում: Նրա բազմաժանր ստեղծագործությունը նշանավորեց պատմական մի ամբողջ դարաշրջան և խոր հետք թողեց հայ դասական երաժշտության պատմության մեջ` զգալիորեն պայմանավորելով այդ արվեստի հետագա առաջընթացը:

Տ. Չուխաճյանն է հեղինակել հայկական ռոմանսի անդրանիկ նմուշները, նրա անվան հետ է կապվում հայկական դաշնամուրային երաժշտության սկզբնավորումը: Լինելով փայլուն դաշնակահար` նա առանձին գուրգուրանք է ունեցել դաշնամուրի հանդեպ, որն ուղեկցեց նրան ողջ կյանքում. որպես դաշնակահար ծավալեց համերգային գործունեություն, զբաղվեց մանկավարժությամբ` կրթելով բազմաթիվ պատանիների, ովքեր հետագայում դարձան երաժիշտ-կատարողներ: Տ. Չուխաճյանը գրեց հայ իրականության մեջ դաշնամուրային առաջին opus-ները: Նրա դաշնամուրային գործերից են ժանրային-կենցաղային բնույթի պարային պիեսները (մազուրկա, պոլկա, գավոտ, կադրիլ, տարանտելլա և այլն), վիրտուոզ երկերը (այդ թվում` La lyre orientale կապրիսը, Cascade de Couz էքսպրոմտը, Թուրքիո Հայոց Պատրիարք` 47-ամյա Ներսես Վարժապետյանի մահվան առիթով հորինված ‹‹Արտօսր ի շիրիմ›› մահանվագը` հայոց անդրանիկ դաշնամուրային Marche funՌbre-ն, ‹‹Պատրանքներ›› մեծ ֆանտաստիկ վալսը և այլն), տրանսկրիպցիաները սեփական ‹‹Արիֆի խորամանկությունը››, ‹‹Լեբլեբիջի Հոր-հոր աղա›› և ‹‹Զեմիրե›› օպերաներից: Տ. Չուխաճյանի դաշնամուրային ֆուգաները նշանավորեցին հայկական պոլիֆոնիկ երաժշտության ծնունդը:

Չուխաճյանի կամերային ստեղծագործությունները` ռոմանսներն ու դաշնամուրային պիեսներն իր կյանքի օրոք մեծ ժողովրդականություն են վայելել, բազմիցս կատարվել ու հրատարակվել ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ Եվրոպայում: Սակայն կոմպոզիտորի մահից հետո դրանք հանիրավի մոռացության են տրվել: Իսկ դրա գլխավոր պատճառն այն է, որ մինչ օրս չունենք Տ. Չուխաճյանի Երկերի լիակատար ժողովածուի ակադեմիական հրատարակություն, և երաժիշտ-կատարողներին մատչելի չեն կոմպոզիտորի երկերի նոտաները, որոնք խնամքով պահվում են Ե. Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում և որոնց կարող է ծանոթանալ միայն գիտնական-հետազոտողը:

Այս տեսակետից աննախադեպ էր ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի նախաձեռնությամբ դեկտեմբերի 12-ին ԳԱԱ նիստերի դահլիճում տեղի ունեցած ‹‹Տիգրան Չուխաճյանի կամերային ստեղծագործությունը›› համերգը, որը կազմակերպվեց ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանի հովանու ներքո իրականացվող երիտասարդ գիտնականների աջակցության ծրագրի շրջանակներում և Հայաստանի երիտասարդական հիմնադրամի ֆինանսավորմամբ գումարված Երիտասարդ հայ արվեստաբանների գիտական յոթերորդ` Տիգրան Չուխաճյանի ծննդյան 175-ամյակին նվիրված նստաշրջանի շրջանակներում: Համերգի ընթացքում Հայաստանում առաջին անգամ գիտական աշխատանքով զբաղվող երիտասարդ երգիչների ու դաշնակահարների կատարմամբ ներկայացվեցին էջեր Տ. Չուխաճյանի կամերային ստեղծագործությունից` մեներգեր ու դաշնամուրային պիեսներ:

Հայկական անդրանիկ ռոմանսը համարվող, Մկրտիչ Պեշիկթաշլյանի համանուն բանաստեղծության հիման վրա գրված, սրանից 150 տարի առաջ ‹‹Քնար հայկականում›› տպագրված ‹‹Գարուն›› ռոմանսը կատարեց արվեստագիտության թեկնածու, Երևանի Ալ. Սպենդիարյանի անվան օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնի մեներգիչ, ՀՀ նախագահի երիտասարդական մրցանակի դափնեկիր, միջազգային և հանրապետական մրցույթների դափնեկիր, բարիտոն Գուրգեն Բավեյանը: Նրա կատարմամբ հնչեցին նաև ‹‹Լոռան›› (խոսք` Վ. Հյուգոյի) և ‹‹Ave Maria››-ն: Նվագակցում էր պրոֆեսոր Մարգարիտ Սարգսյանը:

Արվեստագիտության թեկնածու, միջազգային և հանրապետական մրցույթների դափնեկիր Լիլիթ Արտեմյանը ներկայացրեց Թուրքիո Հայոց Պատրիարք Ներսես Վարժապետյանի մահվան առիթով հորինված ‹‹Արտօսր ի շիրիմ›› մահանվագը, ‹‹Պատրանքներ›› մեծ ֆանտաստիկ վալսը և ‹‹Սիրուն›› սալոնի մազուրկան:

‹‹Երգ ուրախության›› (խոսք` Մ. Երանյանի) և ‹‹Առ սեր իմ Հայաստան›› (խոսք` Ստ. Փափազյանցի) մեներգերի կատարմամբ հանդես եկավ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի հայցորդ, հանրապետական մրցույթների դափնեկիր Սոնա Մակարյանը` Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի դասախոս Աննա Ադամյանի նվագակցությամբ: Ի դեպ, հենց վերջինս էլ վարեց համերգը, քանի որ նրա թեկնածուական ատենախոսությունը նվիրված է Տ. Չուխաճյանի դաշնամուրային ստեղծագործության ուսումնասիրությանը:

Արվեստագիտության թեկնածու, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դասախոս, միջազգային և հանրապետական մրցույթների դափնեկիր, կոմպոզիտոր և երգեհոնահար Հովհաննես Մանուկյանի կատարմամբ հնչեցին ‹‹Քուզի ջրվեժը›› էքսպրոմտը և ‹‹Եվս մեկ գավոտը››:

Խ. Աբովյանի անվան հայկական պետական մանկավարժական համալսարանի դասախոս, ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտի հայցորդ, հանրապետական մրցույթների դափնեկիր Լիլիթ Հակոբյանը կատարեց ‹‹Proti polka››-ն, իսկ Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի հայցորդ, միջազգային մրցույթների դափնեկիր Սոֆյա Ղազարյանը` ‹‹Զվարթություն›› պոլկան:

Համերգի վերջում տողերիս հեղինակի կատարմամբ հնչեց հայկական առաջին կոմիկական` 140 տարեկան ‹‹Արիֆի խորամանկությունը›› օպերայից կոմպոզիտորի կատարած տրանսկրիպցիաներից մեկը` Առաջին գործողության N 7 ֆինալի Արիֆի և Մերիեմի զուգերգը, որտեղ տեղավորված է Արիֆի սիրո խոստովանությունը:

Վստահ ենք, որ ԳԱԱ-ում երիտասարդ արվեստաբանների կատարմամբ համերգը հետաքրքրություն կառաջացնի Տ. Չուխաճյանի դաշնամուրային ստեղծագործության հանդեպ, և դրանք կհնչեն Հայաստանի ու արտասահմանի հեղինակավոր բեմերում, նաև տեղ կգտնեն Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի ուսումնական ծրագրերում:

ԱՆՆԱ ԱՍԱՏՐՅԱՆ